پيام قرآن: روش تازه ای در تفسير موضوعی قرآن جلد 9

پیام قرآن: روش تازه ای در تفسیر موضوعی قرآن/ مکارم شیرازی، با همکاری جمعی از فضلا

مشخصات نشر : قم: نسل جوان: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، - 13.

ص: 2

ص: 3

ص: 4

ص: 5

ص: 6

پيشگفتار

تمام قرآن جمع آورى نموده در كنار هم بچينيم، و آن را فصل بندى نموده تفسير كنيم نامش «تفسير موضوعى» است.

مثلاً هرگاه تمام آيات مربوط به جهاد كه در طى ده سال در سوره هاى مدنى نازل شده، يا آيات مربوط به اسماء و صفات خداوند كه در طى 23 سال در تمام قرآن نازل گرديده، در كنار هم قرار گيرد، و در رابطه با يكديگر تفسير شود تفسير موضوعى نام خواهد داشت؛ در حالى كه اگر هر آيه را در جاى خود جداگانه مورد بحث و بررسى قرار دهيم همان تفسير ترتيبى است.

هريك از اين دو نوع تفسير مزايا و آثارى دارد كه ما را از يكديگر بى نياز نمى سازد و به مصداق «هر چيز به جاى خويش نيكو است» هر دو نوع تفسير براى پژوهندگان قرآن ضرورى و لازم است! (البته در آغاز كار، تفسير ترتيبى، سپس تفسير موضوعى).

تازه اى از آن كشف مى كند.

2 - ابهاماتى كه در بدو نظر در بعضى از آيات قرآن به چشم مى خورد با توجه به اصل اساسى «القرآن يفسّر بعضه بعضاً» (آيات قرآن يكديگر را تفسير مى كنند) بر طرف مى سازد.

3 - جهان بينى اسلام، و به طور كلى، نگرش آن را در هر مسئله و هر موضوع آشكار مى سازد.

4 - بسيارى از اسرار نهفتۀ قرآن را تنها با روش تفسير موضوعى مى توان آشكار ساخت و به ژرفاى آيات آن تا آنجا كه در حوصلۀ استعداد انسانها است دست يافت.

بنابراين هيچ مسلمان ژرف انديش و آگاهى، بى نياز از آن دو نوع تفسير نيست.

گرچه قديم ترين ايّام، حتى از عصر ائمه هدى عليهم السلام تفسير موضوعى مورد توجه بوده، و دانشمندان اسلام در اين زمينه كتابها نوشته اند كه نمونۀ روشن آن كتابهاى «آيات الاحكام» است، ولى بايد اعتراف كرد كه تفسير موضوعى از رشد شايستۀ خود بى نصيب بوده، و هنوز مراحل طفوليت خود را طى مى كند، و بايد در پرتو زحمات دانشمندان به محل شايستۀ خود برسد.

كتاب حاضر «پيام قرآن» كه با ابداع يك روش كاملاً تازه در تفسير موضوعى قرآن، گامهاى جديدى را در اين موضوع برداشته و بحمداللّٰه از استقبال گسترده و حمايت روز افزون قشرهاى وسيعى بهره مند بوده است باز در آغاز راه است، و نياز به همكارى و هم فكرى بيشتر از سوى علماى اسلام و مفسّران عالى مقام دارد تا بتواند به هدف نهايى برسد، و ما هميشه در انتظار نظرات تكميلى اهل نظر و ارباب معرفت بوده و هستيم، و از خداى بزرگ توفيق و هدايت بيشتر را مى طلبيم.

قم - حوزۀ علميه

ناصر مكارم شيرازى

ص: 9

تصویر

ص: 10

فهرست مطالب

تصویر

ص: 11

تصویر

ص: 12

تصویر

ص: 13

تصویر

ص: 14

تصویر

ص: 15

تصویر

ص: 16

ولايت و رهبرى

سپس تنظيم آن.

2 - تطبيق مسائل مربوط به امامت بر ولايت و رهبرى كه از شاخه ها و فروع ولايت الهيه معصومين عليهم السلام و رهبرى آنها است.

3 - با توجه به اينكه هدف اصلى ما در اين بحث تفسيرى، روشن ساختن اين مسئله از ديدگاه قرآن است، لازم است تحقيق و تفسير دقيق ترى روى آيات مربوط به امامت بشود.

به گفته بعضى از محققان: مسئله امامت تنها مسئله ديروز ما نيست، مسئله امروز جهان اسلام و مسئله رهبرى امت است كه عامل بقاء و استمرار نبوت، و مسئله سرنوشت اسلام است.(1)

البته نخست به سراغ مسئله رهبرى در كل جهان هستى، و بعد در جهان انسانيت، و سپس رهبرى امامان معصوم عليهم السلام و در نهايت مسئله حكومت و رهبرى نايبان آنها مى رويم، ولى قبلاً ذكر چند امر، ضرورى به نظر مى رسد:

«اَلاِمامَة رِئاسَة عامَّة فى اُمُورِ الدِّينِ و الدُّنْيا، خَلافَة عَنِ النَّبى صلى الله عليه و آله»: «امامت رياست و سرپرستى عمومى در امور دين و دنيا به عنوان جانشينى از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله است».(1)

مطابق اين تعريف، «امامت» يك مسئوليت ظاهرى در حد رياست حكومت است، منتها حكومتى كه شكل دينى دارد، و عنوان جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله (جانشينى و نيابت در امر حكومت) را به خود گرفته است و طبعاً چنين امامى مى تواند از سوى مردم برگزيده شود.

بعضى نيز «امامت» را به معنى جانشينى يك شخص از پيامبر صلى الله عليه و آله در برپاداشتن احكام شرع و پاسدارى از حوزۀ دين به طورى كه اطاعت او بر همۀ امت واجب باشد دانسته اند.(2)

اين تعريف تفاوت چندانى با تعريف اول ندارد، و همان مفهوم و محتوا، و همان آثار را، در بر دارد.

ابن خلدون در مقدمۀ معروفش بر تاريخ، نيز همين معنى را دنبال كرده است(3)شيخ مفيد در «اوائل المقالات» در بحث عصمت چنين مى گويد: «اِنَّ الاَئِمَّة الْقائِمينَ مَقام الاَنْبياء فى تنْفيذِ الاَحْكامِ وَ اِقامَةِ الْحُدود وَ حِفْظ الشَّرائِع وَ تَأديب الاَنام مَعْصُومُون كَعِصْمَة الاَنبياء» : «امامانى كه جانشينان پيامبران در اجراى احكام و اقامۀ حدود و حفظ شريعت و تربيت مردم هستند معصوم (از گناه و خطا) هستند، همچون معصوم بودن انبياء»(4)

مطابق اين تعريف كه با اعتقاد پيروان مكتب اهل بيت هماهنگ است امامت چيزى فراتر از رياست و حكومت بر مردم مى باشد؛ بلكه تمام وظايف انبياء - بجز

ص: 19

دريافت وحى و آنچه شبيه آن است - براى امامان ثابت است و به همين دليل شرط عصمت كه در انبياء مى باشد در امام نيز هست. (دقت كنيد).

ازاين رو در شرح احقاق الحق، امامت در نزد شيعه چنين تعريف شده «هِىَ مَنْصَب اِلهى حائِز لِجَميعِ الشُّؤون الْكريمَة و الْفَضائِل اِلّا النُّبُوَّة وَ ما يُلازِم تِلْكَ الْمَرْتَبَةِ السّامِيَة» : «امامت يك منصف الهى و خدادادى است كه تمام شئون والا و فضايل را در بر دارد جز نبوت و آنچه لازمۀ آن است».(1)

مطابق اين تعريف، امام از سوى خداوند و به وسيلۀ پيامبر صلى الله عليه و آله تعيين مى شود، و همان فضايل و امتيازات پيامبر صلى الله عليه و آله را (جز مقام نبوت) دارد، و كار او منحصر به حكومت دينى نيست.

به همين دليل اعتقاد به امامت جزئى از اصول دين محسوب مى شود، نه يكى از فروع دين و وظايف عملى.

***

ساير فرق اهل سنت نيز اين نظر تفاوتى با اشاعره ندارند؛ چرا كه همه آن را يكى از وظايف عملى مى شمرند كه به خود مردم واگذار شده است.

تنها شيعه و پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام و افراد كمى از اهل سنت مانند قاضى بيضاوى، و جمعى از پيروان او، آن را از اصول دين شمرده اند.(1)

دليل آن روشن است، زيرا «امامت» نزد آنان يك منصب الهى است كه بايد از سوى خدا تعيين شود، و يكى از شرايط اصلى آن معصوم بودن است كه هيچ كس جز خدا از آن آگاه نيست، و اعتقاد به امامان، همانند اعتقاد به پيامبر صلى الله عليه و آله كه پايه گذار اصلى شريعت است، لازم است، ولى با اين حال اين سخن به آن معنى نيست كه اماميه مخالفان خود را در «امامت» كافر بدانند؛ بلكه آنها تمام فرق مسلمين را مسلمان مى شمرند و همچون يك برادر اسلامى به آنها نگاه مى كنند، هرچند عقيدۀ آنها را در مسئله «امامت» نمى پذيرند، ازاين رو گاهى اصول پنجگانه دين را به دو بخش تقسيم كرده سه اصل نخستين، يعنى اعتقاد به خدا، و پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، و معاد را، اصول دين، و اعتقاد به امامت و امامان، و مسئله عدل الهى را اصول مذهب مى داند. اين سخن را با حديثى از امام على بن موسى الرضا عليه السلام كه الهام بخش پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام در مسئله «امامت» است پايان مى دهيم.

اِنِّ الإِمامَةَ زَمامُ الدّينِ وَ نظامُ المُسْلِمينَ وَ صَلاحُ الدُّنيا وَ عَزّ المؤمنينَ ، اِنَّ الإِمامَةِ اُسُّ الاِسْلام النّامى و فَرعُهُ السّامى، بِالإِمامِ تَمامُ الصَّلاة وَ الزَّكاة وَ الصّيامَ و الْحجّ وَ الْجَهاد وَ تَوْفيرُ الفيْ ء وَ الصَّدَقات و إِمضاءُ الْحُدود وَ الاَحْكام، وَ مَنْعُ الثُّغُور و الأطْراف، اَلاِمامُ يَحِلُّ حَلالَ اللّٰه، وَ يَحْرُمُ حَرامَ اللّٰه، وَ يُقيمُ حُدُودَ اللّٰه، وَ يَذُبُّ عَنْ دينِ اللّٰه، وَ يَدْعوا إلى سَبيلِ ربَّه بِالحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ

ص: 21

الْحَسَنَةِ وَ الحُجَّةِ الْبالِغَةِ (1):

«امامت» زمام دين و نظام مسلمين، و صلاح دنيا و عزّت مؤمنان است؛ امامت اساس اسلام بارور، و شاخۀ بلند آن است؛ با امام، نماز و زكات و روزه و حج و جهاد كامل مى شود، و اموال بيت المال و انفاق به نيازمندان فراوان مى گردد؛ و اجراى حدود و احكام، و حفظ مرزها و جوانب كشور اسلام به وسيله امام صورت مى گيرد.

امام، حلال خدا را حلال، و حرام خدا را حرام مى شمرد (و تحقق مى بخشد) و حدود الهى را برپامى دارد؛ و از دين خدا دفاع مى كند، و به سوى پروردگارش به وسيله دانش و اندرز نيكو و دليل رسا و محكم دعوت مى كند».

***

علم فوق العاده اى باشد تا بتواند رهبرى معنوى و مادى امت را برعهده گيرد. اساس اسلام را حفظ كند، و مشكلات احكام را تبيين نمايد و دقايق قرآن را شرح دهد و اسلام را تداوم بخشد. اين گروه را اماميه يا شيعه مى نامند، و اين واژه از احاديث معروف پيامبر صلى الله عليه و آله گرفته شده است.

در تفسير «الدر المنثور» كه از منابع معروف اهل سنت است در ذيل آيه شريفه أُولٰئِكَ هُمْ خَيْرُ اَلْبَرِيَّةِ از جابر بن عبد اللّٰه انصارى چنين نقل شده است كه مى گويد:

«كُنّا عِنْدَ النَّبىّ فَاَقْبَلَ عَلىٌّ عليه السلام فَقال النَّبِىُّ صلى الله عليه و آله: وَ الَّذى نَفْسى بِيَدِهِ إِنَّ هذا وَ شيعَتَهُ لَهُمْ الْفائِزونَ يَومُ القِيامَةِ وَ نَزَلَتْ إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ فَكان أَصْحابُ النَّبِىّ صلى الله عليه و آله إذا اَقْبَلَ عَلىٌّ ، قالُوا جاء خَيْرُ الْبَريَّة»:

«ما نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بوديم كه على عليه السلام به سوى ما آمد، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اين و شيعيانش در روز قيامت رستگارانند، و در اين هنگام آيه شريفه إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِكَ هُمْ خَيْرُ اَلْبَرِيَّةِ كسانى كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند بهترين خلق مخلوقات خدا هستند) نازل گرديد».(1)

حاكم نيشابورى كه او نيز از دانشمندان معروف اهل سنت در قرن پنجم هجرى است اين مضمون را در كتاب معروفش «شواهد التنزيل» از طرق مختلف از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كند و تعداد رواياتش از بيست روايت تجاوز مى كند.

از جمله از ابن عباس نقل مى كند هنگامى كه آيۀ إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِكَ هُمْ خَيْرُ اَلْبَرِيَّةِ نازل شد، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود: «هُو اَنْتَ وَ شِيعَتُكَ ...»: «منظور از اين آيه تو و شيعيانت هستيد»!(2)

ص: 23

در حديث ديگرى از ابو برزه آمده است هنگامى كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله اين آيه را تلاوت كرد، فرمود: «هُمْ اَنْتَ و شيعَتكَ يا عَلِىّ »: «آنها، تو و شيعيان تو هستند».(1)

بسيارى ديگر از علماى اسلام و دانشمندان اهل سنت مانند ابن حجر در كتاب صواعق و محمد شبلنجى در نور الابصار، اين حديث را ذكر كرده اند.(2)

بنابراين به شهادت اين روايات نام و عنوان شيعه را پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله براى پيروان راه على عليه السلام و طرفداران او برگزيده است، آيا با اين حال جاى تعجب نيست كه چرا بعضى از اين اسم و عنوان ناراحت مى شوند و آن را شوم و بد مى شمرند و حرف «شين» را كه در اول آن قرار گرفته تداعى كنندۀ شر و شوم و كلمات زشت ديگرى كه در آغاز آن كلمه «شين» است مى دانند؟!

راستى اين تعبيرها براى يك محقق كه مايل است هميشه در سايه دلايل منطقى حركت كند، شگفت آور است، در حالى كه براى هر حرف از حروف تهجى بدون استثناء مى توان، كلمات بد يا خوبى انتخاب كرد.

به هر حال تاريخچه پيدايش شيعه نه بعد از رحلت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله بلكه به يك معنى در حيات خود آن حضرت صلى الله عليه و آله بوده است، و اين واژه را به ياران و پيروان على عليه السلام اطلاق فرموده، و تمام كسانى كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله را به عنوان رسول خدا مى شناسند، ى دانند كه او سخنى از روى هوى و هوس نمى گفت، وَ مٰا يَنْطِقُ عَنِ اَلْهَوىٰ - إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْيٌ يُوحىٰ «و هرگز از روى هواى نفس سخن نمى گويد. - آنچه مى گويد چيزى جز وحى (الهى) كه بر او القا شده نيست.»(3) و اگر فرموده است تو و پيروانت فائزان و رستگاران در قيامت هستيد. يك واقعيت است.

ص: 24

واژۀ «امام» در لغت و قرآن

«امام» همان گونه كه ارباب لغت گفته اند بر وزن «كتاب» اسم مصدر است سپس به هر چيز كه انسان به آن توجه كند و مقصود او واقع شود اطلاق مى شود؛ و اين واژه با اختلاف موارد، و جهات و ملاحظات گوناگون، متفاوت مى گردد. گاه گفته مى شود:

امام جمعه، امام جماعت، امام هدايت و گاه گفته مى شود امام ظلالت.(1)

اين واژه در اصل از ماده «اَمّ » به معنى قصد كردن آمده است، مقاييس اللغة مى گويد: «اُمّ » به معنى اصل و مرجع و جماعت و دين است، و امام به معنى هركسى است كه اقتدا به او مى شود و در كارها پيشوا است. امام به معنى جلو نيز آمده است.

در لسان العرب براى واژۀ امام معانى زيادى ذكر شده، از جمله پيشوا، معلم، ريسمانى كه بناها به هنگام بناى ساختمان از آن براى نظم كار استفاده مى كنند، و جاده و قسمت پيش رو و مانند آن.

ولى به نظر مى رسد همان گونه كه نويسندۀ «التحقيق» پذيرفته است، ريشۀ تمام اين معانى، همان قصد كردن توأم با توجه خاص است و حتى اگر مادر را اُمّ مى گويند، يا بر اصل و اساس هر چيزى واژۀ «اُمّ » اطلاق مى شود، به خاطر آن است كه مقصود انسان، و مورد توجه او است؛ همچنين امام به معنى مقتدا به كسى گفته مى شود كه مردم با قصد و توجه خاص به سراغ او مى روند.

اين نكته لازم به يادآورى است كه اين واژه و جمع آن «ائمّه» درست دوازده بار در قرآن مجيد آمده است! (هفت بار به صورت مفرد و پنج بار به صورت جمع).

ص: 25

در يك مورد، به معنى لوح محفوظ است وَ كُلَّ شَيْ ءٍ أَحْصَيْنٰاهُ فِي إِمٰامٍ مُبِينٍ : «و همه چيز را در كتاب آشكار كننده اى بر شمرده ايم»(1) به خاطر اينكه در قيامت رهبر و پيشواى فرشتگان، براى سنجش ارزش اعمال انسانها است و همه از آن الهام مى گيرند؛ و يك بار نيز به معنى راه و جاده به كار رفته وَ إِنَّهُمٰا لَبِإِمٰامٍ مُبِينٍ : «اين دو [قوم لوط و شعيب] بر سر راه آشكار است!»(2)

زيرا انسان براى رسيدن به مقصود راه ها را مورد توجه قرار مى دهد، و دوبار بر تورات اطلاق شده كه پيشواى قوم يهود بود، مى فرمايد: وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتٰابُ مُوسىٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً : «و پيش از آن، كتاب موسى كه پيشوا و رحمت بود (نشانه هاى آن را بيان كرد)».(3)

و در پنج مورد به پيشوايان صالح و الهى اطلاق گرديده مانند: قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً: «خداوند به ابراهيم فرمود: من تو را امام و پيشواى مردم قرار دادم»(4) و در جاى ديگر دربارۀ گروهى از پيامبران مى فرمايد: وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا:

«و آنان را پيشوايانى قرار داديم كه به فرمان ما، (مردم را) هدايت مى كردند»(5)

همين مفهوم كلى و جامع در آيات 74 سوره «فرقان،» و 5 سوره «قصص،» و 24 سوره «سجده» نيز آمده است.

در يك مورد نيز به معنى پيشوايان كفر و ضلالت ذكر شده: فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ اَلْكُفْرِ: «با پيشوايان كفر پيكار كنيد».(6)

و در يك مورد بر مفهوم جامعى كه امامان هدايت و ضلالت را هر دو شامل مى شود، نيز اطلاق گرديده است يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ : «روزى كه هر گروهى را با پيشوايشان فرامى خوانيم».(7)

به هر حال موارد مختلف استعمال اين واژه در قرآن درست دوازده مورد است.

ص: 26

4 - عظمت مقام امامت در قرآن مجيد

چنانكه بعداً خواهيم گفت مسئله امامت و رهبرى تنها يك مسئله دينى و تشريعى نيست، بلكه مجموعۀ جهان آفرينش و تكوين را نيز زير بال وپر خود گرفته و خداوند بزرگ، امام كل جهان هستى و مجموعه هاى مختلف آن است، و همۀ آن را رهبرى و هدايت و تدبير مى كند.

قرآن مجيد نيز اهميت خاصى براى امامت قائل است و آن را آخرين مرحلۀ سير تكاملى انسان شمرده كه تنها پيامبران اولوالعزم به آن رسيده اند، چنانكه در آيه 124 سوره «بقره» مى خوانيم: وَ إِذِ اِبْتَلىٰ إِبْرٰاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي قٰالَ لاٰ يَنٰالُ عَهْدِي اَلظّٰالِمِينَ : «به خاطر آوريد هنگامى كه خداوند، ابراهيم را با وسايل گوناگونى آزمود؛ و او به خوبى از عهده اين آزمايش ها بر آمد خداوند به او فرمود: من تو را امام و «پيشواى مردم قرار دادم.» ابراهيم عرض كرد: «از دودمان من (نيز امامانى قرار بده) خداوند فرمود: «پيمان من، به ستمكاران نمى رسد.» (و تنها آن گروه دسته از فرزندان تو كه پاك و معصوم باشند شايسته اين مقام هستند).

در اين آيه نخست به طور سربسته مى گويد: «به ياد بياور هنگامى كه خداوند ابراهيم را به كلماتى آزمود». در اينكه اين كلمات چه بوده در ميان مفسّران گفتگو بسيار است، و به گفتۀ «روح المعانى» تا سيزده قول دربارۀ آن ذكر كرده اند.(1)

ولى آنچه صحيح تر به نظر مى رسد اين است كه منظور از كلمات همان اوامر و نواهى مختلفى است كه وظايف سنگين و مشكلى را بر دوش ابراهيم عليه السلام مى گذارد، تا به خوبى در كورۀ امتحان آزموده شود، و آنها عبارت بودند از قيام شجاعانه در برابر بت پرستان، شكستن بتها، قرار گرفتن در دل آتش، و ثبات قدم

ص: 27

در تمام اين مراحل.

همچنين آماده شدن براى قربانى فرزند دلبندش، او را به قربانگاه بردن و كارد بر گلوى او نهادن، و نيز چشم پوشى از زن و فرزند و گذاشتن آنها در سرزمين خشك و سوزان مكه، در زمانى كه حتى يك نفر در آنجا سكونت نداشت. و بالاخره مهاجرت از سرزمين بت پرستان و پشت پا زدن به تمام زندگى براى اداى رسالت خويش، و براستى هريك از آنها آزمايش سخت و سنگينى بود، ولى ابراهيم با نيروى ايمان و استقامت و صبر از عهدۀ همۀ اينها بر آمد.

بعضى از مفسران مواد امتحانى ابراهيم را بالغ بر سى موضوع شمرده اند و مى گويند در سه سوره از قرآن اين سى ماده امتحانى ذكر شده است در آيه 13 سورۀ «توبه» (ده صفت ذكر شده) و در سورۀ «احزاب» آيۀ 35 (ده صفت ذكر شده) و در آيات 1 تا 9 سورۀ «مؤمنون» نيز ده صفت آمده كه مجموعاً سى صفت يا سى ماده امتحانى مى شود(1) ولى با توجه به اينكه قسمت قابل ملاحظه اى از اين صفات مكرر است و شمارش دقيق آن به سى نمى رسد، اين قول چندان قابل قبول نيست.

به هر حال ابراهيم عليه السلام قهرمان بت شكن و پيامبر مخلص و ايثارگر، از عهدۀ تمام آن امتحانات سخت و سنگين بر آمد، اينجا بود كه قامتش موزون براى لباس امامت شد و خداوند او را به اين خطاب پرافتخار مفتخر ساخت إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً: «من تو را امام و رهبر و پيشواى مردم قرار دادم»!

اين چه مقامى بود كه ابراهيم بعد از دارا بودن مقام نبوت و رسالت، و آن همه مبارزات در اواخر عمر به آن نائل گرديد؟!

حتماً مقامى والاتر و بالاتر از همۀ آن ها بود كه ابراهيم عليه السلام بعد از آن همه

ص: 28

امتحان، شايستگى دريافت آن را از سوى خداوند پيدا كرد.

مفسّران در تفسير معنى «امامت» در اينجا گفتگو بسيار كرده اند، و چون بعضى نخواسته يا نتوانسته اند به عمق معنى والاى اين واژه برسند، گرفتار سرگردانى عجيبى شده اند.

از همه عجيب تر اينكه جمعى از مفسران معروف، آن را به نبوت تفسير كرده اند؛ در حالى كه به طورقطع در آن هنگام ابراهيم عليه السلام، پيامبر بود؛ و سالها از نبوت و رسالتش مى گذشت، و صاحب فرزندانى شده بود، و در ادامه آيه تقاضاى مقام امامت را براى فرزندان خويش و دودمانش نيز كرد.

بسيارى از مفسران كلماتى كه خداوند ابراهيم عليه السلام را به وسيلۀ آن آزمود، عبارت از يك سلسله از تعليماتى كه از سوى خداوند دريافت داشته بود مى دانند، يا مبارزه با بت پرستان و بناى خانۀ كعبه و قربانى فرزند، ولى با اين حال «امامت» را به معنى نبوت تفسير كرده اند بااينكه هم آن دستورات و هم اين ايثارگرى ها بعد از رسيدن ابراهيم عليه السلام به مقام نبوت بود و جملۀ إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً(1) در تفسير آنها كاملاً نامفهوم است.

معنى ديگرى كه براى امامت گفته اند: واجب الاطاعة بودن است، در حالى كه هر پيامبرى واجب الاطاعة است و نياز به حائز شدن مقام ديگرى ندارد.(2)

بعضى تفسير سومى براى آن ذكر كرده اند و گفته اند: منظور، رياست در امور دين و دنيا است، يا به تعبير ديگر رئيس حكومت بودن.

اين تفسر هرچند از دو تفسير سابق بهتر است ولى باز عمق معنى امامت را مشخص نمى كند.

به عقيده ما با توجه به آيات ديگر قرآن كه در زمينه امامت بحث مى كند،

ص: 29

منظور از امامت در اينجا مقامى والاتر و بالاتر از همه اينها است و آن تحقق بخشيدن به برنامه هاى الهى، اعم از حكومت و اجراى احكام الهى و تربيت و پرورش نفس انسانى در ظاهر و باطن است.

توضيح اينكه: هدف از بعثت انبياء و ارسال رسل، هدايت جامعۀ بشرى است، و اين هدايت در دو بعد انجام مى شود اول هدايت به معنى ارائه طريق (نشان دادن راه) يعنى: همان چيزى كه وظيفۀ هر پيامبرى از پيامبران خدا است، دوّم ايصال به مطلوب (رساندن به مقصود) است كه آن نيز دو شاخه دارد:

شاخۀ اول هدايت تشريعى، تحقّق بخشيدن به برنامه هاى دينى، خواه از طريق تشكيل حكومت و اجراى حدود و احكام الهى و عدالت اجتماعى باشد، و خواه از طريق تربيت و پرورش نفوس به طور عملى، و اين هر دو سبب تحقّق يافتن اهداف پيامبران مى شود، و برنامه اى بسيار سخت و سنگين و نياز به ويژگيهاى فراوان از نظر علم و تقوا و شجاعت و مديريت دارد.

شاخۀ ديگر، هدايت تكوينى و رساندن به مقصود از طريق تأثير و نفوذ معنوى و روحانى و تابش شعاع هدايت در قلب انسان هاى آماده است، و اين يك سير معنوى و درونى است علاوه برآن سير ظاهرى و برونى كه انبياى بزرگ و پيشوايان الهى نسبت به پيروان خود داشتند و به يقين چنين برنامه اى صفات و ويژگى ها و آمادگى هاى بيشترى را مى طلبد.

مجموعۀ اين دو برنامه به اهداف مذهب و رسالت هاى الهى تحقق مى بخشد، و انسانهاى آماده را به تكامل مادى و معنى، ظاهرى و باطنى مى رساند؛ و منظور از امامت در آيه فوق همين است؛ و تا ابراهيم عليه السلام امتحان آن همه شايستگى ها و صفات ويژه را نداد لايق اين مقام نگشت.

از آنچه در بالا گفته شد اين نكته نيز به دست آمد كه مقام «امامت» با مقام نبوت در بسيارى از موارد جمع مى شود، و پيامبر اولوالعزمى چون ابراهيم به مقام امامت نيز مى رسد، و از آن روشن تر جمع مقام نبوت و رسالت و

ص: 30

امامت در شخص پيغمبر خاتم صلى الله عليه و آله است.

و نيز ممكن است مقام امامت، از نبوت و رسالت جدا شود، مانند امامان معصوم عليهم السلام كه تنها وظيفه امامت را برعهده داشتند، بى آنكه وحى بر آنها نازل شود و رسول و نبى باشند.

به هر حال از صدر اين آيه عظمت مقام امامت و منصوب بودن امام از سوى خداوند به خوبى روشن مى شود قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً.(1)

و ذيل آيۀ تأكيد بيشترى بر اين موضوع مى نهد، زيرا مى گويد: هنگامى كه ابراهيم عليه السلام منصوب به اين مقام شد عرضه داشت: «خداوند! از دودمان من (نيز امامانى) قرار بده» قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي.

در اين هنگام خطاب آمد كه: «پيمان من (پيمان امامت و ولايت) هرگز به ستمكاران نمى رسد» يعنى: تنها آن گروه از فرزندانت كه از هرگونه ظلم، پاك و معصوم باشند شايسته اين مقام هستند قٰالَ لاٰ يَنٰالُ عَهْدِي اَلظّٰالِمِينَ .

شكى نيست كه منظور از ظلم در اين جمله تنها ستم به ديگران نمى باشد، بلكه ظلم به همان معنى وسيع كه نقطه مقابل عدالت است مى باشد؛ عدالت به مفهوم وسيعش به معنى گذاردن هر چيزى به جاى خويش است؛ و ظلم گذاردن آن در جايى است كه شايسته آن نيست؛ و از همين جا است كه قرآن مجيد از زبان لقمان نقل مى كند كه به فرزندش گفت: يٰا بُنَيَّ لاٰ تُشْرِكْ بِاللّٰهِ إِنَّ اَلشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ : «پسرم! چيزى را همتاى خدا قرار مده كه شرك، ظلم بزرگى است».(2)

اين نكته نيز روشن است كه عدالت در اينجا به معنى عدالت كامل يا به تعبير ديگر مقام عصمت است كه تناسب با امامت، با آن مفهوم والا دارد، و گرنه عدالتى كه قابل شكستن و آميخته شدن با گناه است هرگز در خور مقام امامت به معنى بالا نيست، بنابراين آيه فوق براى مسئله معصوم بودن امام نيز قابل استدلال است.

ولى سخن در اين است كه آيا عدالت به معنى ترك هرگونه گناه در تمام عمر

ص: 31

شرط است يا در هنگام تصدى مقام امامت كافى است ؟

بعضى با توجه به بحث اصولى معروف كه مشتق حقيقت در «مَنْ تَلَبَّسَ بِالْمَبْدَإ» در حال نسبت! است (يعنى: هر وصفى از اوصاف را هنگامى كه به كسى نسبت مى دهيم بايد در همان حال نسبت، داراى آن وصف باشد، مثلاً قائم (ايستاده) به كسى گفته مى شود كه در حال نسبت صفت قيام را دارا باشد و به كسى كه قبلاً ايستاده بود و حالا نشسته قائم نمى گويند) معتقدند مفهوم آيه اين است كه در حال امامت بايد داراى صفت ظلم نباشد، نه مشرك باشد نه گناهكار، و نه آلودۀ به هيچ معصيت ديگر، بنابراين عدالت و عصمت از آغاز عمر را شامل نمى شود.

ولى در احاديث مى خوانيم كه: امامان اهل بيت عليهم السلام به پيروى از پيامبر صلى الله عليه و آله به اين آيه براى عدالت در تمام عمر استدلال كرده اند: عبد اللّٰه بن مسعود از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه خداوند به ابراهيم عليه السلام فرمود: (لا اعطيك عهدا للظالم من ذريتك):

«من پيمان (امامت) را به آن دسته از فرزندان تو كه ظالم هستند عطا نمى كنم».

(قال يا رب و من الظالم من و لدى الذى لا ينال عهدك ؟):

«ابراهيم گفت: پروردگارا! ستمكاران از فرزندان من كه پيمان تو (پيمان امامت) به آنها نمى رسد كيستند؟»

(قال من سجد لصنم من دوني لا اجعله اماما ابدا و لا يصلح ان يكون اماما):

«كسى كه براى بتى سجده كرده باشد هرگز او را امام قرار نخواهم داد و شايسته نيست كه امام باشد».(1)

همين معنى را دانشمند معروف اهل سنت ابن مغازلى در كتاب مناقب از ابن مسعود از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله با كمى تفاوت نقل كرده است مى گويد: پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله در تفسير اين آيه گفت: خداوند به ابراهيم عليه السلام فرمود: (مَنْ سَجَدَ لِصَنَمٍ

ص: 32

مِنْ دوُنى لا اَجْعَلُهُ إِماماً): «كسى كه بتى را (معبودى را) جز من بپرستد من او را هرگز امام قرار نمى دهم». سپس افزود: «سرانجام نتيجه دعاى ابراهيم عليه السلام به من و برادرم على عليه السلام رسيد، هيچيك از ما هرگز براى بتى سجده نكرديم»!(1)

و در اين زمينه روايات ديگرى نيز از طرق ائمۀ اهل بيت عليهم السلام در كتب معتبر نقل شده است، و مجموعۀ اين روايات در واقع نكته اى در بردارد و آن اينكه ابراهيم عليه السلام از آن آگاه تر و هوشيارتر بود كه از خداوند تقاضاى امامت براى كسانى كند كه فى الحال مشرك هستند يا مشغول ظلم و ستم هستند و نيازى نبود كه به او پاسخ داده شود؛ افراد ظالم مشمول اين موهبت نمى شوند چون توضيح واضح است.

بنابراين اگر در تقاضايش از خداوند چيزى خواسته است حتماً براى كسانى بوده كه زمانى ظالم يا مشرك بوده اند، سپس توبه كرده و عادل شده اند و در همين زمينه بود كه پاسخ شنيد عهد امامت به چنين افرادى نمى رسد، يعنى: بايد هيچ گونه سابقۀ شرك و ظلم نداشته باشند.

مفسّر معروف علامه طباطبايى در الميزان مى گويد: درباره چگونگى دلالت اين آيه بر لزوم معصوم بودن امام (در تمام عمر) از يكى از اساتيد ما سؤال شد و ايشان در پاسخ چنين گفت:

مردم مطابق يك تقسيم منطقى عقلى بر چهار گروهند:

1 - كسى كه در تمام عمرش ظالم و ستمگر بوده.

2 - كسى كه در تمام عمرش پاك از هرگونه ظلم و گناه بوده.

3 - كسى كه در اول عمر ظالم بوده و در آخر نبوده است.

4 - كسى كه به عكس در آغاز عادل و معصوم بوده و سپس ظالم شده است.

به يقين مقام ابراهيم عليه السلام از آن بالاتر است كه امامت را براى گروه اول و چهارم از فرزندانش تقاضا كند، بنابراين دو گروه بيشتر باقى نمى ماند، خداوند

ص: 33

يك گروه را نفى كرده (گروهى كه در آغاز عمر در خط ظالمان بوده و سپس از آن خارج شده اند) بنابراين تنها قسم ديگر يعنى گروهى كه در تمام عمر پاك بوده اند باقى مى مانند (دقت كنيد)(1)

فخر رازى در تفسير خود به اين اندازه اعتراف مى كند كه آيه دلالت بر معصوم بودن پيامبران دارد و جالب اينكه: «اين مطلب را از طريق لزوم معصوم بودن امام و اينكه هر پيامبرى امام است ثابت مى كند» (باز هم دقت كنيد)(2)

البته از اين آيه مطالب ديگرى در مورد امامت و اينكه امام بايد معصوم باشد، و از سوى خدا منصوب گردد؛ و غير آن استفاده مى شود كه فعلاً جاى بحث آن نيست.

از مجموع آنچه گفته شد «جلالت و عظمت امامت از ديدگاه قرآن مجيد» روشن مى شود، و هدف ما در اينجا بيان همين نكته بود.

علامه حلى در شرح آن كلام، مجموعاً به نُه فلسفه اشاره كرده است كه فهرست وار در اينجا از نظر خواننده محترم مى گذرد، و چنان كه خواهيم ديد بسيارى از آنها در مورد نصب امامان معصوم نيز صادق است:

1 - تقويت شناخت عقلى به وسيلۀ بيان نقلى، به اين ترتيب كه انسان با نيروى عقل، بسيارى از حقايق را چه در اصول و چه در فروع دين درك مى كند، ولى گاه در اعماق دلش وسوسه هايى وجود دارد، و همين تزلزل مانع از اعتماد برآن و انجام آن مى گردد؛ اما هنگامى كه اين احكام عقلى با بيان پيشوايان معصوم الهى تأييد و تقويت شود هرگونه ابهام و تزلزل زدوده خواهد شد، و انسان با قوت قلب به سراغ انجام آن مى رود.

2 - گاه انسان از انجام كارهايى بيم دارد، چرا كه مى ترسد برخلاف رضاى خدا تصرف در قلمرو حاكميت او كرده باشد، بيان پيشوايان الهى اين بيم و ترس را زائل مى كند.

3 - تمام اعمال انسان در محدودۀ حسن و قبح عقلى جمع نمى شوند، و چه بسيار هستند امورى كه عقل انسان حسن و قبح آن را درك نمى كند، در اينجا بايد دست به دامان پيشوايان الهى شود، و خوبى و بدى آنها را درك كند.

4 - بعضى از اشياء، مفيد، و بعضى زيان بخش هستند، و انسان تنها با فكر خود و بدون راهنمايى پيشوايان الهى قادر به درك سود و زيان همۀ آنها نيست، اينجا است كه احساس نياز به آنها مى كند.

5 - انسان يك موجود اجتماعى است، يعنى: بدون همكارى و تعاون با ديگران قادر بر حل مشكلات زندگى خود نمى باشد، اين نكته نيز مسلم است كه اجتماع، بدون داشتن قوانينى كه حقوق همۀ افراد را حفظ كند و آنها را در مسير صحيح پيش ببرد، سامان نخواهد يافت، و به كمال مطلوب نخواهد رسيد، تشخيص اين قوانين به طور صحيح و سپس اجراى آنها جز به وسيله رهبران آگاه و پاك و معصوم الهى صورت نخواهد گرفت.

ص: 35

6 - انسانها در درك كمالات و تحصيل علوم و معارف و كسب فضايل متفاوت هستند. بعضى توانايى بر حركت در اين مسير را دارند، و بعضى عاجز و ناتوانند.

رهبران الهى گروه اول را تقويت مى كنند، و گروه دوم را مدد مى دهند تا هر دو گروه به كمال ممكن برسند.

7 - نوع انسان نيازمند به وسايل و صنايع و علومى است، رهبران الهى مى توانند بنيان گذار و محرك انسانها در وصول به اين هدف گردند.

8 - مراتب اخلاق در انسانها متفاوت است، و براى پرورش اين فضايل تنها راه، رهبران پاك و معصوم الهى هستند.

9 - پيشوايان الهى از ثواب و عقاب و پاداش و كيفر الهى در برابر طاعت و گناه، آگاهى كامل دارند و هنگامى كه ديگران از را اين امور آگاه كنند انگيزۀ نيرومندى براى انجام وظايف در آنان پيدا مى شود.(1)

با توجه به اينكه امامت چيزى جز استمرار خط نبوت نيست، غالب اين فلسفه ها در مورد امامان معصوم عليهم السلام نيز ثابت است.

در قرآن مجيد تمام اين امور و حتى فراتر از آن در سه عنوان خلاصه شده است تعليم و تربيت و قيام به قسط كه در آيات متعددى به آن اشاره شده، در يك جا دربارۀ فلسفه قيام پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى فرمايد: هُوَ اَلَّذِي بَعَثَ فِي اَلْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيٰاتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْحِكْمَةَ وَ إِنْ كٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ : «او كسى است كه در ميان جمعيت درس نخوانده، رسولى از خودشان برانگيخت كه آياتش را بر آنان مى خواند و آنها را تزكيه مى كند و به آنان، و حكمت و كتاب (قرآن) و حكمت مى آموزد و مسلّماً پيش از آن در گمراهى آشكار بودند».(2)

در اينجا به مسئله تعليم و تربيت كه اهم مقاصد انبياء و امامان معصوم است اشاره شده.

ص: 36

و در جاى ديگر مى فرمايد: لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَيِّنٰاتِ وَ أَنْزَلْنٰا مَعَهُمُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْمِيزٰانَ لِيَقُومَ اَلنّٰاسُ بِالْقِسْطِ: «ما رسولان خود را با دلايل روشن فرستاديم و به آنها كتاب (آسمانى) و ميزان (شناسايى حق از باطل و قوانين عادلانه) نازل كرديم تا مردم قيام به عدالت كنند».(1)

در اينجا به مسئله عدالت اجتماعى و قيام به قسط كه زمينه ساز تعليم و تربيت صحيح است اشاره شده است.

آرى رهبران معمولى دنيا اولاً در فكر حفظ موقعيت خويش و منافع شخصى و يا گروهى خود هستند، و به همين دليل منافع جوامع انسانى را هميشه فداى منافع خويش مى كنند. تنها رهبران پاك و معصومين الهى و رهروان راه آنها هستند كه مى توانند حقوق بشر و منافع كل جوامع انسانى را آن چنان كه لازم است حفظ كنند.

ثانياً به فرض اينكه رهبران غير الهى بخواهند حافظ عدل و داد باشند و جوامع بشرى را به سوى كمال مطلوب پيش برند، تشخيص اين امور براى آنها در بسيارى از موارد غيرممكن است. آنها فقط مى توانند تشخيص ناقصى در اين امور داشته باشند كه هرگز كارساز نيست؛ تنها براى پيشوايان الهى كه متكى به درياى بى پايان علم پروردگار هستند، اين امر ممكن است.

تجربه هفتاد سال حكومت ماركسيسم بر نيمى از مردم كره زمين اين حقيقت را به وضوح ثابت كرد:

آنها در طول اين هفتاد سال وسيع ترين و عظيم ترن دستگاه تبليغاتى را براى تحكيم پايه هاى ماركسيسم به كار گرفتند، و صدها ميليون كتاب و جزوه و مقاله و سخنرانى و خطابه در اين زمينه ارائه نمودند، و از ماركسيسم به عنوان تنها راه حل مشكلات جوامع انسانى، و تأمين عدالت اجتماعى، و تكامل نوع انسان، و بهترين وسيله براى تفسير صحيح تاريخ و علوم اجتماعى نام بردند، و تمام

ص: 37

مخالفين خود را با طرق مختلف در هم كوبيدند. ولى ديديم محصولى جز بدبختى و عقب ماندگى و خشونت و ديكتاتورى بار نياورد، و سرانجام همۀ متفكران آنها ناگزير اعتراف كردند كه آنچه را شاه راه اصلى سعادت مى پنداشتند، بيراهه وحشتناكى پيش نبود!

در طول تاريخ شايد اين مسئله نظير نداشته باشد كه اين گونه گروه عظيمى از متفكران و دانشمندان و دانشگاه ها از مكتبى دفاع كنند و سرانجام اين چنين توخالى و بى محتوا از آب درآيد.

راستى چه تضمينى وجود دارد كه در آينده نيز چنين نشود، و مكاتب عقيدتى و اجتماعى زاييده فكر ساير انسانها به چنين سرنوشتى دچار نگردد.

اينجا است كه ضرورت بهره گيرى از مكتب انبياء و پيشوايان معصوم عليهم السلام كه مصونيت آنان از خطا و اشتباه از سوى خدا تضمين شده است ظاهر مى گردد.

كوتاه سخن اينكه:

خداوندى كه نوع بشر را براى پيمودن راه كمال و سعادت آفريده، همان گونه كه بايد براى ارائه طريق، و ايصال به مطلوب پيامبرانى را كه متكى به نيروى وحى، و داراى مقام عصمت هستند مبعوث كند، لازم است براى تداوم اين راه بعد از رحلت پيامبران، جانشينان معصومى براى آنان قرار دهد كه جامعۀ انسانيت را در مسئله ارائۀ طريق، و ايصال به مطلوب كمك كند، و به يقين بدون آن، اين هدف ناتمام خواهدماند. زيرا:

اولاً: عقول انسانى به تنهايى براى تشخيص تمام عوامل اسباب پيشرفت و كمال، قطعاً كافى نيست؛ و گاه قشرى از اقشار آن را تشخيص نمى دهند.

ثانياً: آئين انبياء بعد از رحلت آنان ممكن است دستخوش انواع تحريفات گردد پاسدارانى معصوم و الهى لازم است كه از آن پاسدارى كنند؛ و آيين خدا را از تحريف باطل گرايان، دخالت هاى جاهلان و تفسيرهاى صاحبان هوى و هوس بركنار دارند.

ص: 38

اين همان چيزى است كه در حديث معروف اصول كافى از امام صادق عليه السلام آمده است كه فرمود: «اِنَّ فينَا اَهْلَ الْبَيْتِ فى كُلِّ خَلَفٍ عُدُولاً يَنْفُونَ عَنْهُ تَحْريفُ الْغالينَ ، وَ انْتِحالُ الْمُبْطلينَ ، وَ تَأويل الْجاهِلينَ !»:

«در ميان ما اهل بيت عليهم السلام در هر نسلى افراد عادلى است كه تحريف غلوكنندگان را از آن (اسلام) نفى مى كنند، و دست بدعت گذارى و دين سازان و اهل باطل را كوتاه، و تأويل و تفسير نادرست جاهلان را كنار مى زنند» (اشاره به امام معصوم عليه السلام است).(1)

و نيز همان است كه على عليه السلام در يكى از كلمات بسيار پرمحتواى خود به آن اشاره كرده، مى فرمايد: «اللّهم بَلى لا تَخْلُو الأَرْضَ مِنْ قائِمٍ للّٰه بِحُجَّةٍ اِمّا ظاهِراً مَشْهُوراً، وَ اِمّا خائِفاً مَغْمُوراً، لِئَلا تَبْطُلُ حُجَجُ اللّٰهُ وَ بَيّناتُهُ » : «خداوندا! آرى، هرگز روى زمين خالى نمى شود از كسى كه به حجت الهى قيام كند، خواه ظاهر و آشكار باشد، و يا ترسان و پنهان؛ تا دلايل الهى و نشانه هاى او باطل نگردد».(2)

ثالثاً: تشكيل حكومت الهى كه انسان را به اهدافى كه براى آن آفريده شده است برساند، جز از طريق معصومين عليهم السلام امكان پذير نيست. زيرا حكومت هاى انسانى بنابه شهادت تاريخ، هميشه در مسير منافع مادى افراد يا گروه هاى خاصى سير كرده و تمام تلاشهاى آنها در همين راستا بوده است، و همان گونه كه بارها آزموده ايم عناوينى مثل دموكراسى و حكومت مردم بر مردم يا حقوق بشر و مانند آن پوششى است براى رسيدن به اهداف شيطانى خود از طرق سهل تر. آنها با استفاده از همين منطق و همين ابزار مقاصدشان را به شكل مرموزى بر مردم تحميل كردند.

اين سه اصل ارائه طريق در آنجا كه عقل از تشخيص آن عاجز است، و حفظ ميراثهاى انبياء و اقامۀ حكومت عدل در واقع پايه هاى اصلى فلسفۀ

ص: 39

وجود امام معصوم عليه السلام را تشكيل مى دهد.

اين سخن را با حديثى از امام على بن موسى الرضا عليه السلام كه از جامع ترين بيانها دربارۀ فلسفۀ امامت است و حديثى از نهج البلاغه مولى امير مؤمنان على عليه السلام پايان مى دهيم:

حديث اول در مرو در مسجد جامع روز جمعه در حضور جمعى از مردم از سوى آن حضرت ايراد شد، مسائل زيادى را بازگو مى كند، و در اينجا تنها به يك بخشى از آن اشاره مى شود، فرمود:

«اِنَّ الاِمامَةَ هِىَ مَنْزِلَةُ الاَنْبِياءِ ، وَ اِرْثُ الاَوصِياءِ ، اِنَّ الاِمامَةَ خِلافَةُ اللّٰهِ وَ خِلافَةُ الرَّسُولِ ... اَلاِمامُ الْبَدْرُ الْمُنيرُ، وَ السِّراجُ الزاهِرُ، وَ النُّورُ السّاطِعُ ، و النَّجْمُ الْهادِى فى غَياهِبِ الدُّجُى... اَلاِمامُ اَلْماءُ الْعَذْبُ عَلَى الظَّمَإِ وَ الدالُّ عَلَى الْهُدى، وَ المُنْجِى مِنَ الرَّدى... اَلاِمامُ السَّحابُ الْماطِرُ، وَ الْغيْثُ الْهاطِلُ ، و الشَّمسُ الْمُضِيئَةُ ... اَلاِمامُ اَمينُ اللّٰهِ فى خَلْقِهِ ، وَ حجّتُهُ عَلَى عِبادِهِ ، وَ خَلِيفَتُه فى بِلادِهِ ... اَلاِمامُ اَمينُ اللّٰهِ فى خَلْقِهِ ، وَ حجّتُهُ عَلَى عِبادِهِ ، وَ خَليفَتُه فى بِلادِهِ ... نِظامُ الدِّينِ ، وَ عِزُّ الْمُسْلِمينَ ، وَ غَيْضُ الْمُنافِقينَ ، وَ بَوارُ الْكافِرينَ ... نِظامُ الدِّينِ ، وَ عِزُّ الْمُسْلِمينَ ، وَ غَيْضُ الْمُنافِقينَ ، وَ بَوارُ الْكافِرينَ »:

«امامت، مقام انبياء، و ارث اوصياء است؛ امامت نمايندگى و جانشينى خدا و جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله است؛... امام ماه درخشان، و چراغ پرفروغ، و نور تابان، و ستارۀ هدايت در ظلمت و تاريكى است و رهايى بخش از سقوط و مرگ... امام، ابر بارنده و پربركت و باران پى درپى (و حيات بخش) و خورشيد درخشان است... امام امين خدا در ميان خلق، و حجت او بر بندگان، و جانشين او در سرزمين هاى الهى است، و دعوت كنندۀ به سوى او، و دفاع كنندۀ از حرمش مى باشد... مايۀ نظام دين و عزت مسلمين، و خشم منافقين و هلاك كافران است».(1)

ص: 40

امير مؤمنان على عليه السلام در يك جملۀ كوتاه، روح امامت را مجسم فرموده، مى فرمايد: «وَ مَكانُ الْقَيِّمِ بِالاَمْرِ مَكانُ النِّظامِ مِنَ الْخَرَزِ، يَجْمَعُهُ و يَضُمُّهُ ، فَاِذا اِنْقَطَعَ النِّظامُ ، تَفَرَّقَ الخَرْزُ وَ ذَهَب، ثُمَّ لَمْ يَجْتَمِعْ بِحَذافيرِهِ اَبَداً»:

«موقعيت امام عهده دار امور مسلمين، موقعيت ريسمانى است كه مهره ها را به نظم مى كشد، و آنها را جمع كرده و در كنار يكديگر قرار مى دهد؛ اگر ريسمان از هم بگسلد مهره ها پراكنده مى شود و هركدام به جايى خواهد افتاد. سپس هرگز نمى توان آنها را جمع آورى كرد و نظام بخشيد (همچنين اگر امام در ميان مردم نباشد شيرازۀ جامعه از هم مى پاشد)».(1)

ص: 41

ص: 42

ولايت و امامت عامه در قرآن مجيد

3 - اى كسانى كه ايمان آورده ايد! اطاعت كنيد خدا را! و اطاعت كنيد پيامبر (خدا) و پيشوايان (معصوم) خود را.

***

وَ هادٍ لِكُلِّ قَوْمٍ »، و به تعبير ديگر نبايد لِكُلِّ قَوْمٍ كه جار و مجرور است مقدم بر هٰادٍ شود، و اگر مقدم شود بايد هر دو وصف مقدم گردد و گفته شود «اِنَّما اَنْتَ لِكُلِّ قَوْمٍ مُنْذِرٌ وَ هادٍ»، كوتاه سخن اينكه هيچ وجهى براى مقدم شدن لِكُلِّ قَوْمٍ بر يكى از دو وصف و تأخير از ديگرى به نظر نمى رسد يا بايد بر هر دو مقدم شود و يا از هر دو به تأخير بيفتد. (دقت كنيد).

تفسير دوم نيز بسيار نامأنوس و نامناسب است، زيرا در هادى بودن خدا شك و ترديدى نيست كه نياز به بيان داشته باشد. به علاوه ظاهر اين جمله آن است كه در هر عصر و زمانى هدايت گر خاصى است در حالى كه خداوند يگانه و يكتا است؛ اين يگانگى با تعددى از جمله لِكُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ استفاده مى شود، سازگار نيست.

بنابراين تنها تفسيرى كه براى آيه قابل قبول است، اين است كه پيامبر صلى الله عليه و آله انذاركننده است؛ و براى هر قوم در عصر و زمان هدايتگرى است.

آيا اين هدايت گر اشاره به علماء و دانشمندان هر قوم و هر زمانى است ؟

پاسخ اين سؤال نيز منفى است؛ زيرا در هر عصر و زمان علماء و دانشمندان متعددى وجود دارند نه يك هدايت گر. همان گونه كه پيامبر اسلام يك نفر بود، هدايت گر مسلمين در هر عصر و زمان يكى است.

به تعبير ديگر پيامبر صلى الله عليه و آله بنيان گذار دين است از طريق انذار، و امام ادامه دهندۀ راه او است از طريق هدايت.

اينها نكاتى است كه از خود آيه استفاده مى شود و اگر به سراغ رواياتى كه از طرق اهل سنت و شيعه در اين زمينه نقل شده برويم مسئله روشن تر مى شود.

در تفسير الدّر المنثور كه از معروف ترين تفاسير اهل سنت است - نوشته جلال الدين سيوطى متوفاى سال 910 ه. ق و براساس تفسير آيات و روايات بنا شده است - روايات متعددى در تفسير اين آيه از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نقل مى كند:

1 - از ابن جرير و ابن مردويه و ابو نعيم و ديلمى و ابن عساكر و ابن نجار نقل

ص: 45

مى كند «لَمّا نَزَلتْ اِنّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ وَضَعَ رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله يَدَهُ عَلَى صَدْرِهِ فَقال اَنَا الْمُنْذِرُ وَ أَومَأَ بِيَدِهِ اِلى مِنْكَبِ عَلِىٍّ عليه السلام فَقالَ : اَنْتَ الْهادِىُ يا عَلِى، بِكَ يَهْتَدِى الْمُهْتَدُونَ مِنْ بَعْدِى»:

«هنگامى كه آيه إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ(1) نازل شد پيامبر صلى الله عليه و آله دستش را بر سينه خود گذاشت و فرمود: «منذر منم»، و با دستش اشاره به شانۀ على عليه السلام كرد و فرمود: «هادى تويى اى على» بعد از من هدايت يافتگان به وسيلۀ تو هدايت مى شوند».(2)

2 - ابو برزۀ اسلمى مى گويد از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله شنيدم كه دربارۀ اين آيه - در حالى كه دستش را بر سينه خود گذاشته بود - فرمود: إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ، و در حالى كه بر سينه على عليه السلام گذارده بود فرمود: لِكُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ. (3)

3 - در همان كتاب از عبد اللّٰه بن احمد و ابن ابى حاتم و طبرانى و حاكم و ابن مردويه و ابن عساكر از على عليه السلام نقل مى كند كه در تفسير آيه إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ فرمود: «رَسُولُ اللّٰهِ الْمُنْذِرُ، وَ اَنَا الْهادِى»: «رسول خدا صلى الله عليه و آله منذر است و من هادى هستم»!(4)

4 - در حديث ديگرى از ابن عباس مى خوانيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «اَنَا الْمُنْذِرُ وَ عَلِىُّ الهادِي، وَ بِكَ يا عَلِىُّ يَهْتَدِى الْمُهْتَدُونَ !» : «منذر منم و على عليه السلام هادى است، اى على هدايت يافتگان به وسيله تو هدايت مى يابند»!

اين حديث را جمعى از حفاظ معروف اهل سنت از جمله حاكم در مستدرك، ذهبى در تلخيص، فخر رازى و ابن كثير در تفسير خود، و ابن صباغ مالكى در فصول المهمه و گنجى شافعى در كفاية الطالب و علامه طبرى در تفسير خود، و ابن حيان اندلسى در بحر المحيط و نيشابورى در تفسير خويش، و حموينى در فرائد السمطين و گروه ديگرى

ص: 46

در كتابهاى تفسير خود آن را آورده اند.(1)

5 - نويسندۀ كتاب حبيب السّير مير غيث الدين چنين مى گويد: «قَدْ ثَبَتَ بِطُرُقٍ متعدِّدَةٍ اَنَّهُ لَمّا نَزَلَ قُولُهُ تَعالى اِنَّما اَنتَ مُنْذِر وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ قالَ صلى الله عليه و آله: لِعَلِىٍّ عليه السلام اَنَا الْمُنْذِرُ، وَ اَنْتَ الْهادِىُ ، بِكَ يا عَلِىُّ يَهْتَدِى الْمُهْتَدُونَ مِنْ بَعْدى!» : «به طرق متعددى نقل شده هنگامى كه آيه إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود "منذر منم، و هادى تويى اى على"! بعد از من هدايت يافتگان به وسيله تو هدايت مى شوند».

6 - اين حديث را حموينى نيز از ابو هريره از على عليه السلام نقل كرده است.(2)

7 - در مستدرك حاكم اين حديث از ابو بريده اسلمى به شكل گسترده ترى نقل شده است فرمود: «دَعا رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله بِالطَّهُورِ وَ عِنْدَهُ عَلِىُّ بْنُ اَبى طالِبٍ فَاخَذَ رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله بِيَد عَلِىٍّ بَعْدَ ما تَطَهَّرَ فَاَلْصَقَها بِصَدْرِهِ ثُمَّ قال: «اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرُ» وَ يَغنى نَفْسَهُ ، ثُمَّ رَدَّها اِلى صَدْرِ عَلِىٍّ ثُمَّ قالَ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ، ثُمَّ قالَ لَهُ اَنْتَ مَنارُ الاَنامِ وَ غايَةَ الْهُدى وَ اَميرُ الْقرّاء اَشْهَدُ عَلى ذلِكَ اِنَّكَ كَذلِكَ »:

«رسول خدا صلى الله عليه و آله در حالى كه على عليه السلام نزدش بود آب براى وضو طلب كرد و بعد از آنكه وضو گرفت دست على عليه السلام را گرفته به سينه خود چسبانيد سپس فرمود: منذر تويى - و منظور نفس مبارك خودش بود - سپس دست او را بر سينه على عليه السلام گذاشت سپس فرمود: وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ (يعنى على عليه السلام)، و بعد افزود تو چراغ فروزان مردم، و منتهاى هدايت، و امير قاريان قرآن (و آگاهان از اين كتاب آسمانى) هستى، من بر اين گواهى مى دهم كه تو چنين هستى».(3)

ص: 47

بعيد نيست كه پيامبر صلى الله عليه و آله اين سخن را در موارد متعدد و با بيانات مختلفى بيان كرده باشد و تعبيرات مختلف احاديث بالا شاهد گوياى اين مطلب است.

در منابع پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام نيز احاديث متعددى در اين زمينه آمده است كه در اين مختصر امكان نقل همه آنها نيست تنها به اشاره كوتاهى قناعت مى كنيم: در تفسير نور الثقلين حدود پانزده حديث، در اين زمينه نقل شده(1)، از جمله از امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمودند: «كُلّ اِمامٍ هادِىُ كُلِّ قَوْمٍ فى زَمانِهِ » و در تعبير ديگرى: «كُلُّ اِمامٍ هادٍ لِلْقَرْنِ الَّذى هُوَ فيه»: «هر امام (معصومى) هدايت گر براى زمان خود است» يا «هدايت گر اقوامى است كه در زمان او زندگى مى كنند».(2)

عجب اينكه بعضى از مفسّران تمام اين احاديث را به دست فراموشى سپرده و به اتكاى اقوال بعضى از صحابه كه از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل نشده براى آيه فوق، معانى ديگرى ذكر كرده اند از جمله تفسيرى است كه از مجاهد نقل شده كه مى گويد:

منظور از منذر، محمد صلى الله عليه و آله و منظور از «لِكُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ» اين است كه هر قومى پيامبرى دارند كه آنها را به سوى خدا دعوت مى كند»! تفسيرى كه بسيار بعيد به نظر مى رسد.

تفسير ديگرى از سعيد بن جبير نقل شده كه مى گويد: «منذر محمد صلى الله عليه و آله است و هادى خدا است!» در حالى كه ظاهر آيه اين است كه هدايت گر هر قومى غير از هدايت گر ديگرى است، بااينكه خداوند يگانه هدايت گر همه اقوام است و نظير اين تفسيرهاى نامناسب.

آيا سزاوار است روايات متظافر، رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله را رها كرده و از ترس اينكه مبادا مدركى براى شيعه درست بشود به دنبال اين تفسيرهاى نادرست برويم ؟

ص: 48

آيه صادقين

در دوّمين آيه مؤمنان را مخاطب ساخته و بعد از دعوت به تقوا، به آنها دستور مى دهد كه (همواره) با صادقان و راستگويان باشيد (تا گرفتار انحراف نشويد) يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ كُونُوا مَعَ اَلصّٰادِقِينَ «اى كسانى كه ايمان آورده ايد از ( مخالفت فرمان) خدا بپرهيزيد و با صادقان باشيد)(1) در اينكه منظور از «صادقين» چه كسانى است، باز تفسيرهاى مختلفى وجود دارد:

بعضى احتمال داده اند: منظور از «صادقين»، شخص پيامبر صلى الله عليه و آله است، و اين آيه منحصر به زمان او است، در حالى كه واضح است آيه مانند ساير خطابات قرآن، عام است و تمام مؤمنان را در هر عصر و زمان و مكان فرامى گيرد.

بعضى ديگر گفته اند: كه «مَعَ » در اينجا به معنى «مِن» مى باشد، يعنى: شما از جمله صادقان و راستگويان باشيد!، در حالى كه هيچ ضرورتى براى اين گونه تأويل ها و توجيه ها وجود ندارد، و اصولاً معلوم نيست در ادبيات عرب و كلمات ادباء «مع» به معنى «من» به كار رفته باشد.

طبق ظاهر آيه همۀ مسلمانان موظفند كه در هر عصر و زمانى در خط صادقان و همراه آنان باشند، و از آن معلوم مى شود كه در هر عصر و زمان صادق يا صادقانى وجود دارند كه مردم بايد براى پيمودن راه تقوا و پرهيزكارى با آنان باشند.

بهتر اين است براى فهم معنى صادقان به خود قرآن بازگرديم ببينيم چه اوصافى براى صادقان بيان كرده است، در يك جا مى فرمايد: إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِينَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتٰابُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ أُولٰئِكَ هُمُ اَلصّٰادِقُونَ : «مؤمنان واقعى تنها كسانى هستند كه به خدا و رسولش ايمان آورده اند، سپس هرگز شك و ترديدى به خود راه نداده، و با اموال و جان هاى خود در راه خدا جهاد كرده اند آنها راستگويان هستند».(2)

در اين آيۀ، صدق به صورت مجموعه اى از ايمان و عمل كه خالى از هر

ص: 49

گونه شك و ترديد و تخلف باشد معرفى شده است.

در آيه 177 سورۀ «بقره» بعد ازآن كه حقيقت نيكوكارى را در ايمان به خدا و روز بازپسين و فرشتگان و كتب آسمانى و پيامبران و همچنين انفاق مال در راه خدا و در طريق نجات مستضعفان و بردگان و نيز بر پاداشتن نماز و دادن زكات و وفاى به عهد و صبر و شكيبايى و استقامت در برابر مشكلات، و در هنگام جهاد ذكر مى كند، مى افزايد: أُولٰئِكَ اَلَّذِينَ صَدَقُوا «اينها كسانى هستند كه راست مى گويند».

به اين ترتيب نشانه اصلى صادقان ايمان كامل به همه مقدسات و اطاعت فرمان خدا در تمام زمينه ها، مخصوصاً نماز و زكات و انفاق و استقامت در جهاد و در مقابل مشكلات ذكر كرده است، نظير همين معنى در آيه 8 سوره «حشر» نيز آمده است.

از مجموع اين آيات و همچنين از اطلاق آيه مورد بحث كه بودن با صادقان را بدون هيچ قيد و شرط ذكر مى كنند، نتيجه مى گيريم كه مسلمانان موظفند با كسانى باشند كه از نظر ايمان و تقوا در اعلا درجه، از نظر علم و عمل و استقامت و جهاد در بالاترين سطح باشند - دقت كنيد، آيه نمى گويد در زمرۀ صادقان باشيد بلكه مى گويد همراه آنها باشيد در حالى كه مى گويد از پرهيزكاران باشيد -. اين نشان مى دهد كه منظور مرحله اى بالاتر از مراحلى است كه مردم به آن مى رسند، و روشن ترين مصداق اين معنى همان معصومان اند)، اين از يك سو.

ازسوى ديگر، دستور به همراه بودن با صادقان به طور مطلق، و جدا نشدن از آنان بدون هيچ قيد و شرط، قرينه ديگرى بر معصوم بودن آنها است، زيرا پيروى بى قيدوشرط جز در مورد معصومان معنى ندارد. (دقت كنيد)

جالب اينكه فخر رازى بعد از ذكر مقدماتى در مورد آيه، و اشاره به اين نكته كه آيه مى گويد: كسى كه ممكن الخطا است واجب است اقتدا به كسى كند كه معصوم است، و معصومين كسانى هستند كه خداوند متعال آنان را «صادقان»

ص: 50

شمرده، پس اين آيه دلالت مى كند بر اينكه بر افراد جايزالخطا واجب است كه با معصومان از خطا باشند، تا معصومان از خطا، مانع خطاى ممكن الخطاها شوند، و اين معنى در هر زمانى ثابت است. بنابراين در هر زمانى بايد معصومى وجود داشته باشد!

سپس مى افزايد: ما قبول داريم كه در هر زمانى بايد معصومى باشد ولى مى گوييم معصوم، مجموع اُمّت اند! در حالى كه شما (شيعيان) مى گوييد: معصوم تنها يكى است».(1)

فخر رازى با توجه به مضمون روشن آيه نتوانسته است دلالت آن را بر وجود معصوم در هر عصر و زمانى انكار كند، ولى براى اينكه عقيده پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام را نپذيرد، سخن از معصوم بودن جميع امت، يا به تعبير ديگر اجماع امت به ميان آورده است، در حالى كه اولاً مسائل اجماعى كه جميع امت در آن متفق اند، مسائل محدودى است؛ و حال آنكه همراه با صادقان بودن يك وظيفۀ عام و در همه جا و همه چيز است. (دقت كنيد)

ثانياً هيچ عرب زبانى به هنگام نزول اين آيه از كلمۀ «صادقين» مجموع امّت را نمى فهميده است، پس چگونه مى توان آن را بر اين معنى حمل كرد، چه بهتر كه اعتراف كنيم در هر عصر و زمانى صادقى كه هيچ خطا و خلاف و اشتباهى در سخنان او نيست وجود دارد و ما بايد پيرو آنها باشيم!

سؤال: در اينجا سؤالى پيش مى آيد و آن اينكه «صادقين» جمع است پس بايد در هر عصر و زمانى چند معصوم وجود داشته باشد، و اين با عقيدۀ پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام نيز سازگار نيست.

پاسخ اين سؤال با توجه به يك نكته روشن است و آن اينكه اين جمع مى تواند اشاره به مجموع زمان ها بوده باشد، زيرا صادقان در مجموع زمان ها جماعتى را

ص: 51

تشكيل مى دهند، درست مثل اينكه گفته شود مردم هر زمان بايد پيرو انبياء و پيامبران الهى باشند، مفهوم اين سخن آن نيست كه در هر زمان پيامبران متعددى وجود دارند، بلكه منظور اين است كه هر گروهى پيرو پيامبر زمان خود گردند، يا گفته شود مردم بايد تكاليف خود را از علماء و مراجع تقليد بگيرند، يعنى: هركس پيرو عالم و مرجع تقليد زمان خود باشد.

شاهد گوياى اين موضوع آن است كه در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله جز او كسى كه واجب الاطاعه باشد وجود نداشت، در حالى كه آيه فوق به طورقطع شامل زمان او مى شود، بنابراين روشن است كه منظور جمع در يك زمان نيست، بلكه منظور در مجموعۀ زمان ها است، اين تحليلى بود روى خود آيه.

***

امّا از نظر روايات اسلامى، بسيارى از مفسّران و محدثان اهل سنت از ابن عباس نقل كرده اند كه آيه فوق دربارۀ على بن ابى طالب عليه السلام است.

از جمله علامه ثعلبى در تفسير خود نقل مى كند كه ابن عباس در تفسير اين آيه گفت: «مَعَ الصّادِقينَ يَعْنى: مَعَ عَلِىِّ بْنِ اَبي طالِبٍ وَ اَصْحابِهِ ».(1)

همچنين علامه گنجى در كفاية الطالب و علامه سبط بن الجوزى در تذكره از گروهى از علماء چنين نقل مى كند: «قالَ عُلَماءُ السِّيَرِ، مَعْناهُ كُونُوا مَعَ عَلِى عليه السلام وَ اَهْلِ بَيْتِهِ ، قالَ ابْنُ عَباس عَلِى عليه السلام سَيِّدُ الصّادِقينَ » : «علماى سيره (علماى تاريخ پيامبر) گفته اند: معناى اين آيه آن است كه با على عليه السلام و خاندانش بوده باشيد، ابن عباس مى افزايد: على عليه السلام سيد و سرور صادقان است».(2)

ص: 52

در روايات متعددى كه از طرق اهل بيت به ما رسيده نيز بر اين معنى تأكيد شده است.

از جمله در روايتى از جابر بن عبد اللّٰه انصارى از امام باقر عليه السلام مى خوانيم: كه در تفسير آيه وَ كُونُوا مَعَ اَلصّٰادِقِينَ فرمود: «اى آلُ مُحَمّدٍ».(1)

و در روايات ديگرى كه بريد بن معاويه از همان امام عليه السلام نقل كرده است در تفسير اين آيه مى خوانيم: «اِيانا عَنى»: «مقصود مائيم».(2)

در تفسير برهان از كتاب نهج البيان نقل مى كند: «رُوىَ عَنِ النَّبى صلى الله عليه و آله سُئِلَ عَنِ الصّادِقين فَقالَ هُمْ عَلِى وَ فاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ ذُرِّيَّتُهُمْ الطاهِرُونَ اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ :

«روايت شده است كه از پيامبر صلى الله عليه و آله دربارۀ صادقين سؤال شد، فرمود: آنها على و فاطمه و حسن و حسين عليهما السلام و فرزندان معصوم آن ها تا قيامت اند».(3)

بديهى است تمام اين روايات در واقع بيان مصداق است، و با كليت مفهوم آيه منافات ندارد چرا كه شخص پيامبر صلى الله عليه و آله را درجۀ اوّل شامل مى شود، و بعد امامان معصوم عليه السلام را در هر عصر و زمان.

به اين ترتيب آيه فوق هم مسئله ولايت عامه را ثابت مى كند و هم ولايت خاصه را.

واجب بودن اطاعت خداوند و پيامبر صلى الله عليه و آله معلوم و روشن است، اما اينكه منظور از «أُولِي اَلْأَمْرِ» چه كسانى هستند كه اطاعت آن ها هم رديف اطاعت خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله شمرده شده است در ميان مفسران گفتگو است.

مفسران و علماى شيعه و پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام همگى اتفاق نظر دارند كه منظور از «أُولِي اَلْأَمْرِ» امامان معصوم است كه رهبران معنوى و مادى جامعه اسلامى در تمام شئون زندگى و حيات اند، و غير آنها را شامل نمى شود، چرا كه اطاعت بى قيدوشرط كه در آيه شريفه آمده و هم رديف اطاعت خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله شمرده شده است تنها دربارۀ معصومان تصور مى شود، و اما كسان ديگرى كه اطاعت آنها لازم است همواره محدود به حدود و مقيد به قيودى است، و هرگز اطاعت مطلق در مورد آنها وجود ندارد، و اين مسئله واضح است.

اين در حالى است كه مفسران و علماى اهل سنّت در معنى «أُولِي اَلْأَمْرِ» اختلاف زيادى دارند، بعضى آن را به معنى صحابه، و بعضى به فرماندهان لشكر و بعضى به خلفاى چهارگانه تفسير كرده اند.

آنها هيچ دليل روشنى براى اين تفسيرهاى سه گانه بيان نكرده اند.

جمع ديگرى اولوالأمر را به معنى علما و دانشمندان شمرده، و به آيه شريفه 83 سوره «نساء» استناد نموده اند: وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ اَلْأَمْنِ أَوِ اَلْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى اَلرَّسُولِ وَ إِلىٰ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ اَلَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ : «و هنگامى كه خبرى از پيروزى يا شكست به آنها برسد (بدون تحقيق) آن را شايع مى سازند، در حالى كه اگر آن رابه پيامبر صلى الله عليه و آله و پيشوايان - كه قدرت تشخيص كافى دارند - بازگردانند از ريشه هاى مسائل آگاه خواهند شد».

ولى با توجه به اينكه آيۀ مورد بحث دربارۀ اطاعت بدون قيد و شرط است، و آيه 83 سوره «نساء» دربارۀ سؤال و تحقيق است، دو مطلب مختلف را بيان مى كند و هرگز نمى توان هر دو را به يك معنى دانست، تحقيقى از عالم، مطلبى است و اطاعت بى قيد و شرط از اولوالأمر مطلبى ديگر، دومى جز درباره معصومان

ص: 54

تصور نمى شود، ولى اولى مفهومى گسترده دارد.

بعضى از مفسّران اهل سنت احتمال پنجمى در اينجا داده اند كه منظور از اولوالأمر مجموع نمايندگان عموم قشرهاى مردم و حكام و زمامداران و علماء و صاحب منصبان در تمام شئون زندگى مردم هستند. و به تعبير ديگر منظور جماعت اهل حل و عقد است كه هرگاه آن ها بر چيزى اتفاق كنند اطاعت آن ها بى قيدوشرط واجب است (مشروط به اينكه آن ها از ما باشند چون «منكم» در آيه شريفه چنين شرطى را ذكر كرده، و مخالفت با سنت رسول اكرم صلى الله عليه و آله ننمايند، و نيز در بحث هاى خود تحت فشار اجبار نباشند، و اتفاق نظر داشته باشند و آن مسئله از مسائل عامه باشد).

اين مجموعه در مسائلى كه نصى از طرف شارع مقدس در آن نرسيده است واجب الاطاعه اند و مى توان گفت مجموعۀ آنها معصوم هستند، و لذا امر به اطاعت آنها بى قيدوشرط از آنها شده است.(1)

به اين ترتيب نامبرده اولوالأمر را مجموعه اى در علما و دانشمندان و اهل حل و عقد مى داند كه پنج شرط در آن جمع باشد:

1 - مسلمان بودن 2 - عدم مخالفت با سنت 3 - عدم اجبار در اظهار عقيده 4 - اظهار نظر در خصوص ما لا نص فيه 5 - اتفاق نظر داشتن، و چنين مجموعه اى را معصوم مى شمرد.

آيا به راستى منظور از «أُولِي اَلْأَمْرِ» در آيه شريفه همين است ؟ و آيا به راستى اهل عرف و اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله هنگامى كه اين آيه را مى شنيدند چنين معنايى استفاده مى كردند؟! و يا اين معنى با تكلف فراوان بر آيه تحميل شده، تا مبادا تفسير آيه از مسئله امامان معصوم عليه السلام كه شيعه به آن معتقد است سر درآورد؟!

ظاهراً ريشۀ سخن المنار از كلام فخر رازى گرفته شده است كه مى گويد:

ص: 55

اين آيه تعبير أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ نزد ما دلالت بر اين دارد كه اجماع امت حجت است!

چرا كه خداوند متعال امر به اطاعت اولوالأمر به طورقطع (بى قيدوشرط) فرموده است، و هركس كه خداوند اين گونه امر به اطاعتش كند بايد معصوم از خطا باشد. زيرا اگر معصوم نباشد احياناً خطا مى كند؛ و در اين صورت از يك سو عمل كردن به فرمان او واجب است، و ازسوى ديگر به خاطر خطا بودن، حرام؛ و لازمۀ آن اجتماع امرونهى است در فعل واحد؛ و به عنوان واحد، و اين محال است، پس از اينجا روشن مى شود كه امر مطلق به اطاعت اولوالأمر دليل بر معصوم بودن او است.

سپس مى افزايد: اين معصوم يا مجموع امت است يا بعضى از امت اسلامى، احتمال دوم قابل قبول نيست؛ زيرا ما بايد آن بعض را بشناسيم، و به او دسترسى داشته باشيم و از وى استفاده كنيم؛ در حالى كه در اين زمان از شناخت امام معصوم و دسترسى به او استفادۀ از وى عاجزيم، بنابراين معصومى كه امر به اطاعت بى قيدوشرط او شده فرد يا گروه خاصى نيست و طبعاً بايد منظور اجماع امت باشد.(1)

آنچه فخر رازى نويسنده المنار و امثال آنها را در تنگنا قرار داده كه آيه را چنين تفسير كنند، تفسيرى كه به يقين هيچ يك از صحابه و ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله به هنگام نزول آيه از آن نمى فهميدند همان پيش داورى هايى است كه مانع مى شود از اينكه مفهوم آيه را در امامان معصوم اهل بيت عليه السلام جستجو كنند، از يك سو دلالت آيه بر معصوم بودن «أُولِي اَلْأَمْرِ» معلوم است و ازسوى ديگر بنا نيست شخصى را به عنوان امام معصوم بپذيرند، لذا به سراغ تفسيرى مى روند كه هيچ گاه صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله به هنگام شنيدن آيه چنان چيزى را از آن نمى فهميدند.

ص: 56

و از همۀ تفسيرها عجيب تر تفسيرى است كه بعضى از مفسّران اهل سنت برگزيده اند و مى گويند: «منظور از أُولِي اَلْأَمْرِ حكّام و امراء و شاهان اند! و هر حاكمى بر مسلمانان حكومت كند، عادل باشد يا ظالم، در مسير صحيح باشد يا منحرف، دستور به اطاعت خدا دهد، يا معصيت و نافرمانى او، بايد از او پيروى كرد».

چنانكه در تفسير المنار در اشاره سربسته اى مى گويد: «وَ بَعْضُهُمْ اَطْلَقَ فى الْحُكامِ فَاَوْجَبُوا طاعَةَ كُلِّ حاكِمٍ » : «بعضى آيه را ناظر به اطاعت تمام حاكمان مى دانند و اطاعت آنها را واجب مى شمرند».(1)

و باز از آن هم عجيب تر روايات مشكوك و مجعولى است كه براى اثبات اين تفسير به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نسبت داده اند. مثل اينكه حضرت در جواب سؤال يزيد جعفى كه عرض كرد: «يا نَبِىَّ اللّٰهِ اَ رَأيْتَ اِنْ قامَتْ عَلَيْنا اُمَراءَ يَسْألُونا حَقّهُم وَ يَمْنَعُونا حَقَّنا فَما تَأْمُرُنا» : «اى پيامبر خدا اگر حاكمانى بر ما مسلط شدند كه حق خود را از ما بگيرند و حق ما را به ما ندهند چه كنيم ؟...»

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «اِسْمَعُوا وَ اَطيعوا!»: «گوش به فرمان آنها باشيد و اطاعت كنيد»!(2)

در حديث ديگرى در همان كتاب از ابو ذر نقل شده كه گفت: «إنَّ خَلِيلى اَوْصانى اَنْ اَسْمَعَ وَ اَطيعَ وَ اِنْ كانَ عَبْداً مُجَدَّعُ الأَطرافِ » : «دوست من (رسول خدا) به من سفارش كرده است كه بشنوم و اطاعت كنم (فرمان اميران و حاكمان را) هرچند برده دست و پا بريده اى باشد»!(3) (بعضى مُجدَّعُ الاطراف را به معنى كسى كه در خانوادۀ پست و آلوده اى متولد شده تفسير كرده اند.)

به يقين ساحت مقدس پيامبر بزرگ اسلام صلى الله عليه و آله پاك تر از آن است كه چنين دستورى برخلاف منطق عقل و شرع بدهد در حالى كه از خود آن حضرت نقل

ص: 57

شده است اطاعت مخلوق در معصيت خالق جايز نيست و بهترين دليل بر ساختگى بودن اين گونه احاديث آن است كه خود ابو ذر كه اين حديث از او نقل شده به گواهى تاريخ در زندگيش هرگز چنين نكرد و حتى در راه مبارزه با انحراف اميران و حاكمان وقت جان خود را از دست داد! بهر حال پرواضح است كه مقام پيامبر صلى الله عليه و آله بالاتر از اين گفتگوها است، هيچ انسان عاقل نمى تواند چنين سخنى بر زبان براند كه حاكم، واجب الاطاعة است در هر كارى كه كند و هر سخنى بگويد و هركسى كه باشد؛ مخصوصاً با توجه به اينكه اين حديث در ميان همه علماى اسلام اعم از شيعه و اهل سنت معروف است كه: «لا طاعَةَ لِمَخْلُوقِ فى مَعْصِيَةِ الْخالِقِ »: «اطاعت از مخلوق در معصيت خالق جايز نيست».(1)

«وَ لا طاعَةَ لِبَشَرٍ فى مَعْصِيَةِ اللّٰهِ » (2)

به اين ترتيب نتيجه مى گيريم كه روشن ترين تفسير براى آيه همان اطاعت امامان معصوم عليه السلام است.

***

در اينجا دو سؤال باقى مى ماند كه بايد به تحليل آن پرداخت:

1 - اگر مفهوم «أُولِي اَلْأَمْرِ»، امام معصوم است با كلمه «اُولى» كه به معنى جمع است سازگار نيست. زيرا به اعتقاد شيعه امام معصوم در هر زمان يك نفر بيش نيست.

پاسخ اين سؤال از بحث هاى گذشته به خوبى روشن شد، زيرا درست است كه امام معصوم در هر زمان يك نفر است، ولى با توجه به عموميت آيه نسبت به تمام زمان ها امامان معصوم عليهم السلام در مجموع، گروهى را تشكيل مى دهند، شبيه اين معنى در

ص: 58

كلمات عرب فراوان است. مثلاً وقتى مى گوئيم: «اَلسَّلامُ عَلَيْكُمْ وَ عَلى اَرْواحِكُمْ وَ اَجْسادِكُمْ » «سلام بر شما و بر ارواح و بر اجساد شما» هرگز بر اين سلام نمى توان ايراد گرفت كه هر انسانى يك روح و يك جسم بيشتر ندارد چرا كه در اينجا ارواح و اجساد به صورت جمع گفته شده، زيرا در جواب گفته مى شود اين جمع ناظر به مجموع است.

بنابراين گرچه پيامبر صلى الله عليه و آله در هر زمان يك جانشين معصوم داشته ولى مجموعۀ زمان ها، وجود آنها متعدد است و بايد واژۀ جمع در آن به كار رود.

2 - سؤال ديگر اينكه امام معصوم در زمان پيامبر 9 وجود نداشته چگونه فرمان به اطاعت از وى داده شده است.

پاسخ اين سؤال نيز همان چيزى است كه در بالا گفته شد و آن اينكه اگر اين آيه تنها ناظر به زمان پيامبر صلى الله عليه و آله بود چنين مشكلى پيش مى آمد ولى با توجه به اينكه يك دستور كلى براى همۀ مسلمين تا دامنۀ قيامت است مشكلى پيش نمى آيد، أُولىٰ در عصر رسول اللّٰه، خود او بود، و در اعصار ديگر امامان معصوم هستند مثل اينكه گفته شود وظيفۀ مسلمانان است كه از پيامبر صلى الله عليه و آله و جانشينان او اطاعت كنند مفهوم اين سخن آن است كه جانشينان او بايد در عصر او باشند.

اين سخن را با اشاره فشرده اى به احاديثى كه در كتب شيعه و اهل سنت در ذيل اين آيه آمده و آن را به على عليه السلام و ساير ائمۀ معصومين عليهم السلام تفسير كرده است پايان مى دهيم:

شيخ سليمان قندوزى حنفى در كتاب ينابيع المودة از تفسير مجاهد نقل مى كند كه آيه أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ «اطاعت كنيد خدا را! و اطاعت كنيد پيامبر (خدا) و پيشوايان (معصوم) خود را.»(1) دربارۀ امام على عليه السلام نازل شد، در آن هنگام كه پيامبر صلى الله عليه و آله او را (در جنگ تبوك) جانشين خود در مدينه قرار داد.

و نيز از على عليه السلام نقل مى كند كه در گفتگويى كه با مهاجران و انصار داشت، با

ص: 59

اين آيه در برابر آنان استدلال كرد؛ و مهاجران و انصار، ايرادى بر او نگرفتند(1)

در شواهد التنزيل از حاكم حسكانى در ذيل آيه أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ نقل شده است كه من (على عليه السلام) از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدم:

«يا نَبِىَّ اللّٰهِ مَنْ هُمْ؟ قالَ اَنْت اَولُهُم» : «اى پيامبر خدا! آنها كيستند؟ فرمود: «تو نخستين آنها هستى»(2)

روايات زياد ديگرى از طرق ائمه اهل بيت عليهم السلام نيز در تفسير اين آيه به امامان معصوم عليهم السلام نقل شده كه بالغ بر دهها روايت مى شود، و در همۀ آنها آمده است كه «أُولِي اَلْأَمْرِ» امامان معصوم هستند.(3)

ص: 60

ولايت و امامت عامه در سنت

1 - حديث ثقلين

اُذَكِّرُكُمُ اللّٰهَ فى اَهْلِ بَيْتى، اُذَكِّرُكُمُ فى اَهْلِ بَيْتى...»(1)

«رسول خدا صلى الله عليه و آله، در ميان ما برخاست و خطبه خواند؛ در محلى كه آبى بود كه خُم ناميده مى شد (غدير خم) و در ميان مكه و مدينه قرار داشت(2) پس حمد خدا را به جاآورد و بر او ثنا گفت و موعظه كرد و پند و اندرز داد؛ سپس فرمود: «اما بعد اى مردم من بشرى هستم و نزديك است فرستادۀ پروردگارم بيايد و دعوت او را اجابت كنم و من در ميان شما دو چيز گرانمايه به يادگار مى گذارم نخست كتاب خدا؛ كه در آن هدايت و نور است، پس كتاب خدا را بگيريد، و به آن تمسك جوئيد - پيامبر صلى الله عليه و آله تشويق و ترغيب فراوانى دربارۀ قرآن كرد - سپس فرمود: و اهل بيتم را به شما توصيه مى كنم كه خدا را دربارۀ اهل بيتم فراموش نكنيد، به شما توصيه مى كنم كه خدا را دربارۀ اهل بيتم فراموش نكنيد، به شما توصيه مى كنم كه خدا را دربارۀ اهل بيتم فراموش نكنيد (اشاره به اينكه مسئوليت الهى خود را در مورد اهل بيت عليهم السلام فراموش نكنيد)».

قرار دادن اهل بيت عليهم السلام در كنار قرآن، به عنوان دو چيز گرانمايه، و سه بار تأكيد كردن بر ياد آوردن مسئوليت الهى در مورد آنان، نشان مى دهد كه اين امر، با سرنوشت مسلمين و هدايت آن ها و حفظ اصول اسلام، پيوند و ارتباط داشته و دارد، وگرنه در كنار هم قرار نمى گرفت.

2 - در همان كتاب از همان راوى روايت ديگرى با كمى تفاوت نقل مى كند.(3)

جالب اينكه در ذيل اين حديث هنگامى كه از زيد بن ارقم سؤال مى شود كه آيا منظور از اهل بيت عليهم السلام او همسران او هستند؟ مى گويد: نه، منظور از اهل بيت، عليهم السلام اهل و بستگان نسبى او هستند كه صدقه بر آنها حرام شده است.

3 - در كتاب معروف سنن ترمذى كه به صحيح ترمذى نيز معروف است، در

ص: 63

بحث مناقب اهل بيت عليهم السلام از قول جابر بن عبد اللّٰه مى خوانيم كه مى گويد: «رسول خدا صلى الله عليه و آله را هنگام حج روز عرفه ديدم كه بر شتر مخصوص خود سوار بود و خطبه مى خواند، شنيدم كه مى فرمود: «يا اَيُّهَا النّاس اِنّي قَدْ تَرَكْت فيكُمْ ما اِنْ اَخَذْتُمْ بِه لَنْ تَضِلُّوا، كِتابَ اللّٰهِ وَ عِتْرَتى، اَهْلَ بَيْتي:»

«اى مردم من در ميان شما دو چيز گذاردم كه اگر آنها را بگيريد (و دست به دامن آنان زنيد) هرگز گمراه نخواهيد شد، كتاب خدا و عترتم اهل بيت».(1)

سپس ترمذى مى افزايد: همين معنى را ابو ذر، و ابو سعيد (خدرى)، و زيد بن ارقم، و حذيفه نيز نقل كرده اند.

4 - در همين كتاب، كمى بعد از آن از ابو سعيد و زيد بن ارقم نقل مى كند كه هر دو گفتند «قالَ رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله اِنّى تارِكُ فيكُمْ ما اِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِه لَنْ تَضِلُّوا بَعْدى: اَحَدُهُما اَعظَمُ مِنَ الآخَرِ، كِتابُ اللّٰهِ حَبْل مَمْدُود مِنَ السَّماءِ اِلَى الاَرْضِ ، وَ عِتْرتى اَهْلَ بَيْتي، وَ لَنْ يَفْتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلَىَّ الحَوْضَ ، فَانْظُرُوا كَيْفَ تُخْلِفونى فيهما» : «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

من در ميان شما چيزى به يادگار مى گذارم كه اگر به آن تسمك جوييد بعد از من هرگز گمراه نخواهيد شد، يكى ازآن دو بزرگتر از ديگرى است. كتاب خدا كه ريسمانى است كشيده شده از آسمان به سوى زمين، و (ديگر) عترتم، اهل بيتم، و اينها هرگز از هم جدا نخواهند شد، تا در كنار حوض (كوثر بر من وارد شوند، پس ببينيد بعد از من چگونه دربارۀ آنها رفتار خواهيد كرد»!(2)

5 - در سنن دارمى كه آن نيز از كتب بسيار معروف است؛ شبيه روايت زيد بن ارقم از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است و با تصريح به نام ثقلين و تصريح به نام « كتاب اللّٰه و اهل بيت»، مطلب را به پايان مى برد.(3)

فراموش نكنيد كه دارمى بنا به تصريح بعضى از آگاهان، استاد مسلم و

ص: 64

ابو داود و ترمذى مى باشد، و كتاب سنن دارمى يكى از شش كتاب معتبر معروف نزد اهل سنت است (هرچند بعضى به جاى آن سنن ابن ماجه را ذكر كرده اند).

6 - در مسند احمد كه از ائمۀ چهارگانه معروف اهل سنت است، در حديثى از زيد بن ثابت مى خوانيم كه مى گويد: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «اِنّى تارِكُ فيكُمْ خَليفَتَيْنِ :

كِتابُ اللّٰهِ حَبْلُ مَمْدود ما بَيْنَ السَّماءِ وَ الارْضِ اَوْ ما بَيْنَ السَّماءِ اِلَى الاَرْضِ ، وَ عِتْرَتى اَهْلَ بَيْتي وَ اِنَّهُما لَنْ يَفْتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلىَّ الحَوْضَ » : «من دو خليفه (جانشين) در ميان شما از خود يادگار مى گذارم، كتاب خدا كه ريسمانى است كشيده شده ميان آسمان و زمين و عترتم، اهل بيتم، اين دو هرگز از هم جدا نمى شوند تا در كنار حوض (كوثر) بر من وارد شوند».(1)

توجه داشته بايد كه در بعضى از اين روايات، تعبير «ثقلين» آمده (مانند روايت صحيح مسلم) و در بعضى «خليفتين» (مانند روايت اخير كه از سنن احمد نقل شد) و در بعضى ديگر هيچ يك از اين دو نيست، اما مفهوم و محتواى اين دو است، و در واقع همه به يك چيز بازمى گردد.

7 - احمد بن شعيب نسائى كه او نيز از بزرگان اهل سنت محسوب مى شود، و كتاب سنن او نيز يكى از صحاح سته (كتب ششگانه معروف) است در كتاب خصائص از زيد بن ارقم نقل مى كند كه مى گويد: «هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از حجة الوداع بازمى گشت و به غدير خم وارد شد دستور داد سايبان هايى درست كنند و زير آنها را پاك و پاكيزه نمايند»، سپس فرمود: «كَاَنّى دُعيتُ فَأجَبْتُ وَ اِنّى تارِكُ فيكُمُ الثِّقْلَيْنِ اَحَدُهُما اَكْبَرُ مِنَ الآخَرِ، كِتابَ اللّٰهِ وَ عِتْرَتى فَانْظُرُوا كَيْفَ تُخْلِفُونى فيهما، فَاِنَّهُما لَنْ يَفْتَرِقا حتى يَرِدا علىَّ الحَوْضَ ، ثُمَّ قالَ اِنَّ اللّٰهَ مَوْلاىَ وَ اَنَا مَوْلى كُلِّ مُؤمِنٍ ، ثُمَّ اَخَذَ بِيَدِ عَلىٍّ عَلَيْه السَّلامُ ، فَقالَ مَنْ كُنْتُ مَولاهُ فَهذا وَليُّهُ ، اَللّهُمَّ والِ مَنْ وَالاهُ و عادِ مَنْ عاداهُ »:

ص: 65

«گويى من (از سوى خدا) دعوت شده ام و اجابت كرده ام - و به زودى از ميان شما مى روم - و من دو چيز گرانمايه را در ميان شما به يادگار مى گذارم يكى از ديگرى بزرگتر است، كتاب خدا و عترتم؛ اهل بيتم، پس بنگيريد چگونه بعد از من با آنها رفتار خواهيد كرد؛ چرا كه آنها از هم جدا نمى شوند تا در كنار حوض كوثر بر من وارد شوند. سپس فرمود: «خداوند مولا (و سرپرست) من است؛ و من ولى هر مؤمنى هستم؛ سپس دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: هركس من ولى اويم، اين ولى او است. خداوندا! دوست بدار هركس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هركس كه با او دشمنى كند».

در پايان حديث آمده است كه راوى دوم حديث، ابو طفيل مى گويد به زيد بن ارقم گفتم تو خود اين سخن را از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدى ؟

گفت: هركسى در زير آن سايبانها بود اين صحنه را با دو چشم خود شاهد كرد و با دو گوش خود اين سخنان را شنيد»!(1)

اين حديث به خوبى نشان مى دهد كه پيامبر صلى الله عليه و آله اين سخن را درملأعام و در حضور گروه كثيرى در غدير خم بيان فرموده، و همه با گوش خود شنيده اند.

8 - حاكم نيشابورى از علماى قرن چهارم هجرى در كتاب مستدرك الصحيحَين كه از منابع معروف اهل سنت و متضمن احاديثى است كه در صحيح بخارى و صحيح مسلم نيامده در حالى كه از نظر وزن و ارزش در حد آنها بوده است اين حديث را از «ابن واصله» نقل مى كند كه او مى گويد من از زيد بن ارقم شنيدم كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در ميان مكه و مدينه به درختانى رسيد كه پنج سايبان در آنجا بود، در آنجا پياده شد و مردم زير درختان را جارو كردند، سپس پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از نماز عصر، خطبه خواند و حمد و ثناى خدا به جاآورد و موعظه فراوان كرد (سپس فرمود) اَيُّهَا النّاس اِنّى تارِك فيكُمْ اَمْرَيْنِ لَنْ تَضِلُّوا اِنِ اتَّبَعْتُموهُما: وَ هُما كِتابُ اللّٰهِ وَ اَهُلُ بَيْتي عِتْرَتى: «اى مردم من در ميان شما دو چيز را

ص: 66

وامى گذارم كه اگر از آن دو پيروى كنيد هرگز گمراه نخواهيد شد، كتاب خدا و اهل بيتم عترتم را».(1)

سپس حاكم مى افزايد: اين حديث مطابق شرط بخارى و مسلم، صحيح است.(2)

9 - ابن حجر هيثمى مفتى حجاز كه از مخالفين سرسخت شيعه بوده است در كتاب «الصواعق المحرقه» مى گويد: «فى روايَةٍ صَحيحَةٍ كَاني قَدْ دُعيتُ فَأَجَبْتُ ، اِنّي قَدْ ترَكْتُ فيكُمُ الثِقْلَيْنِ اَحَدُهُما آكَدُ مِنَ الآخَرِ؛ كِتابَ اللّٰهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِتْرَتى فَانْظُرُوا كَىْ تُخْلِفُونى فيهِما فَاَنَّهُما لَنْ يَفتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلىَّ الْحَوْضَ »:

«گوئى من دعوت شده ام و دعوت الهى را پذيرفته ام، و من دو چيز گرانمايه در ميان شما مى گذارم كتاب خداوند بزرگ و عترتم را، پس بنگريد چگونه بعد از من حق آن ها را به جامى آورند؛ اين دو هرگز از هم جدا نمى شوند تا در كنار حوض (كوثر) بر من وارد شوند.

سپس مى افزايد: در روايت ديگرى اين اضافه نيز وارد شده است: «سَألْتُ رَبّى ذلِكَ لَهُما، فَلا تَتَقَدَّمُوهما فَتَهْلِكُوا، و لا تَقْصُرُوا عَنْهُما فَتَهْلِكُوا، وَ لا تُعَلِّمُوهُمْ فَاِنَّهُمْ اَعْلَمُ مِنْكُمْ !» : «من اين مقام را براى آنها از پروردگارم تقاضا كردم، پس بر آنها پيشى نگيريد كه هلاك مى شويد؛ و از آنها نيز عقب نمانيد كه هلاك خواهيد شد!، چيزى به آنها تعليم ندهيد، چرا كه آن ها از شما داناتراند»!

بعد اضافه مى كند كه اين حديث طرق و راويان بسيارى دارد كه از بيست و

ص: 67

چند راوى تشكيل مى شود، و نيازى به شرح و بسط آن نيست.(1)

اين اعتراف صريح به گسترش دامنۀ اين حديث (تا سر حد تواتر) از كسى كه شديدترين حملات را در مسئله «امامت» به شيعه داشته است بسيار قابل توجه است.

10 - ابن اثير (محمد بن محمد بن عبد الكريم) صاحب كتاب هاى معروف از جمله كتاب «اسد الغابة فى معرفة الصحابة»، در حالات عبد اللّٰه بن حنطب نقل مى كند كه مى گويد: «خَطَبَنا رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله بِالْجُحفَةِ فَقالَ أَ لَسْتُ اَوْلى بِكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ؟ قالُوا بَلى يا رَسُولَ اللّٰهِ ! قالَ اِنّى سائِلُكُمْ عَنْ اِثْنَتَيْنِ عَنِ القُرآنِ وَ عَنْ عِتْرَتى»: «رسول خدا صلى الله عليه و آله در سرزمين جحفه (منزلگاهى ميان مكه و مدينه) براى ما خطبه اى خواند و فرمود، آيا من اولى به شما از خودتان نيستم ؟ عرض كرده اند آرى اى رسول خدا! فرمود: من از شما (در قيامت) از دو چيز سؤال خواهم كرد، از قرآن و عترتم»!(2)

11 - جلال الدين عبد الرحمن سيوطى كه او نيز از علماى معروف و صاحب تأليفات فراوانى است(3) در كتاب احياء الميّت همان چيزى را كه ابن اثير در اسد الغابه آورده است ذكر نموده.(4)

12 - بيهقى (ابو بكر احمد بن الحسين) كه زمخشرى درباره او مى گويد: «شافعى امام مذهب شافعيه، بر گردن تمام شافعى ها منت دارد، ولى بيهقى به خاطر نوشته هايش هم بر خود شافعى، و هم بر تمام شافعى مذهب ها منت دارد».(5)

ص: 68

اين حديث را در كتاب «السنن الكبرى» كه از مهم ترين كتابهاى او است، آورده است (شبيه همان چيزى كه در صحيح مسلم آمده بود كه مخصوصاً سه بار اهل بيت در آن تكرار شده است).(1)

13 - حافظ طبرانى كه او نيز از محدثان معروف اهل سنت است، و - در قرن سوم و چهارم هجرى مى زيسته - به گفتۀ بعضى بيش از هزار استاد در حديث ديده است؛ در كتاب معروف خود، به نام «المعجم الكبير» با سند خود از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله مردم رابه پيروى از ثقلين دعوت كرد، مردى برخاست و عرض كرد اى رسول خدا! ثقلين كدام است ؟

فرمود: «اَلاَكْبَرُ كِتابُ اللّٰهِ ، سَبَب طَرَفُهُ بِيَدِ اللهِ ، و طَرَفُهُ بِاَيْديكُمْ ، فَتَمَسَّكُوا بِه لَن تزالُوا و لا تَضِلُّوا، وَ الاَصْغَرُ عِتْرَتى وَ اِنَّهُما لَنْ يَفْترِقا حَتّى يَرِدا عَلَىَّ الحَوْضَ » : «ثقل اكبر:

كتاب خدا است، وسيله اى است كه يك طرف آن به دست قدرت خدا است و طرف ديگرش به دست شما است؛ پس به آن تمسك جوئيد كه هرگز از بين نخواهيد رفت و گمراه نخواهيد شد، و ثقل اصغر: عترتم مى باشد و آنها هرگز از هم جدا نخواهند شد تا در كنار حوض (كوثر) بر من وارد شوند».

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله افزود: «من اين را براى آن دو از پروردگارم تقاضا كرده ام، پس بر آنها پيشى نگيريد كه هلاك خواهيد شد و بر آنها چيزى نياموزيد كه آنها از شما داناتراند»!(2)

14 - ابن تيميه، احمد بن عبد الحليم حنبلى (متوفاى 728) پايه گذار مذهب وهابيت در كتاب منهاج السنه، اين حديث را همانند آنچه در صحيح مسلم آمده است نقل كرده است.(3)

گروه كثير ديگرى نيز از دانشمندان بنام و مشهور و معروف اهل سنت نيز اين

ص: 69

حديث را در كتب خود آورده اند:

15 - ابن مغازلى - على بن محمد فقيه شافعى كه از دانشمندان قرن پنجم هجرى است - حديث ثقلين را با تفصيل تمام از زيد بن ارقم نقل كرده است.(1)

16 - خوارزمى از علماى مشهور قرن ششم كه از فقها و محدثين و خطباء و شاعران بوده است نيز در كتاب خود به نام مناقب آن را آورده است.(2)

17 - ذهبى، محمد بن احمد بن عثمان دمشقى شافعى كه از علماى قرن هفتم و هشتم هجرى است، و مشهور به تعصب در مذهبى خويش است، و تاج الدين سبكى در كتاب طبقات الشافعيه در حق او مى گويد: او محدث نامى عصر و خاتمۀ حفاظ و پرچمدار مذهب الهى سنت و جماعت و پيشواى مردم زمان ما بود، و نيز اين حديث را در كتاب تلخيص المستدرك ذكر كرده است.(3)

18 - مورخ مشهور على بن برهان، «حلبى» شافعى از علماى قرن يازدهم در كتاب خود «انسانُ العيون» كه به سيرۀ حلبى مشهور است حديث ثقلين را ضمن بيان حديث غدير با عبارات صريحى شبيه آنچه قبلاً آورديم ذكر كرده است، و بعد از ذكر اين حديث، با صراحت مى گويد: «اين حديث صحيحى است كه با سندهاى صحيح و حسن نقل شده است».(4)

19 - ابن حيان مالكى در كتاب «المقتبس فى احوال الاندلس»، شبيه چيزى كه در صحيح مسلم آمده است ذكر كرده، ولى مكانى را كه پيامبر صلى الله عليه و آله در آن خطبه خواند و در ميان مكه و مدينه قرار داشت به عنوان حصائن ذكر كرده كه به معنى «دژها» است.(5)

ص: 70

20 - علاء الدين على بن محمد بغدادى مشهور به خازن از علماى قرن هشتم هجرى در تفسير خود همان چيزى كه در صحيح مسلم و صحيح ترمذى آمده، آورده است.(1)

21 - ابن ابى الحديد معتزلى (عز الدين عبد الحميد) از علماى معروف قرن هفتم هجرى، نيز اين روايت را در شرح نهج البلاغه خود آورده است او مى گويد: «قَدْ بَيَّنَ رَسُول اللّٰهِ صلى الله عليه و آله عِتْرَتَهُ مَنْ هِىَ؟ لَمّا قالَ اِنّى تارِكُ فيكُمُ الثِقْلَيْنِ ، فَقال عِتْرَتى اَهلُ بَيْتى»: «پيامبر صلى الله عليه و آله عترتش را شرح داده است؛ فرموده است من در ميان شما دو چيز

گران مايه مى گذارم»، سپس فرمود: «عترتم، يعنى اهل بيتم».

سپس مى افزايد در جاى ديگرى پيامبر صلى الله عليه و آله اهل بيت را نيز تبيين فرمود در آنجا كه كساء بر آنها افكند؛ و هنگامى كه آيه إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ لِيُذْهِبَ ... نازل شد، عرضه داشت: «خداوندا اينها اهل بيت من اند، پليدى را از آنها دور بدار».(2)

22 - زينى دحلان شافعى (سيد احمد) مفتى مكه از علماى قرن سيزدهم است تأليفات فراوانى دارد. در كتاب سيره نبويه كه در حاشيۀ سيرۀ حلبى به چاپ رسيده است اين حديث را عيناً همانند صحيح مسلم نقل كرده؛ و همچنين آنچه را كه مسند احمد حنبل از ابو سعيد خدرى روايت كرده است.(3)

***

فراموش كرد كه اينها از نظر عدد، گروه كوچكى از مجموعۀ ناقلان اين حديث اند.

مرحوم مير حامد حسين هندى مطابق آنچه در خلاصه عبقات الانوار آمده است از يك صد و بيست و شش كتاب معروف نام مى برد و عين عبارت هركدام را با قيد جلد و صفحه كتاب در اين اثر شريف خود آورده است.(1)

شايان توجه است كه اين حديث تنها از جابر بن عبد اللّٰه انصارى يا ابو سعيد خُدرى و زيد بن ارقم نقل نشده است؛ بلكه حد اقل بيست و سه نفر از صحابه پيامبر آن را از شخص پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بدون واسطه نقل كرده اند، كه نام آنها به شرح زير است:

1 - زيد بن ارقم 2 - ابو سعيد خُدرى 3 - جابر بن عبد اللّٰه انصارى 4 - حُذيفة بن اُسَيْد 5 - خُزيمة بن ثابت 6 - زيد بن ثابت 7 - سَهل بن سعد 8 - ضَمُرة الاسلمى 9 - عامر بن ليلى 10 - عبد الرحمن بن عوف 11 - عبد اللّٰه بن عباس 12 - عبد اللّٰه بن عمر 13 - عدى بن حاتم 14 - عقبة بن عامر 15 - على بن ابى طالب عليه السلام 16 - ابور غفارى 17 - ابو رافع 18 - ابى شريح خزاعى 19 - ابو قدامه انصارى 20 - ابو هريره 21 - ابى هيثم بن تيهان 22 - اُمّ سَلَمه 23 - اُمّ هانى.

است از:

1 - در غدير خم هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از حجة الوداع برمى گشت برخواست و ضمن بيانات مفصل خود حديث ثقلين را بيان فرمود. اين همان چيزى است كه قبلاً از صحيح مسلم و خصائص نسائى با ذكر اسناد و مدارك نقل كرديم.

2 - در ايام حج، روز عرفه هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر شتر خود سوار بود و خطبه مى خواند، اين حديث را ايراد فرمود. اين همان چيزى است كه ترمذى از جابر بن عبد اللّٰه انصارى نقل كرده، و قبلاً در شماره 3 بيان شد.

3 - در جحفه كه يكى از ميقات هاى حج است و محلى است ميان مكه و مدينه اين حديث را ايراد فرمود؛ همان گونه كه ابن اثير در اسد الغابه در حالات عبد اللّٰه بن حنطب آورده است؛ و قبلاً در شمارۀ 8 از اين سلسله احاديث ذكر شد.

4 - در بيمارى وفات، هنگامى كه آخرين وصاياى خود را بيان مى فرمود، توصيه به ثقلين كرد و فرمود: «اَيُّهَا النّاس يُوشَكُ اَنْ اُقْبَضَ قَبْضاً سَريعاً فَيُنْطَلَقَ بى، وَ قَدْ قَدَّمْتُ اِلَيْكُمُ القَوْلَ مَعْذِرةً اِلَيْكُمْ اِلّا اَنّى مُخْلِفٌ فيكُمْ كِتابَ رَبّى عَزَّ وَ جَلَّ ، وَ عِتْرَتى اَهْلَ بَيْتى، ثُمَّ اَخَذَ بِيَدِ عَلىٍّ عليه السلام فَرَفَعهٰا، فَقالَ هذا مع القرآنِ و القرآنُ مع علىٍّ لا يَفْتَرِقانِ حَتّى يَرِدا عَلَىّ الحَوْضَ فَاسْألُوهُما ما خَلَّفْتُ فيهِما» : «اى مردم من به زودى از ميان شما خواهم رفت و من نسبت به همۀ شما اتمام حجت كردم؛ آگاه باشيد من در ميان شما كتاب پروردگار بزرگم، و عترتم، اهل بيتم را به يادگار مى گذارم». سپس دست على عليه السلام را گرفت و بلند كرد و فرمود: «اين على عليه السلام با قرآن است و قرآن با على است؛ و هرگز از هم جدا نمى شوند تا در كنار حوض (كوثر) نزد

ص: 73

من آيند پس از آن دو سؤال كنيد، ازآنچه در آنها به يادگار گذاشتم».(1) در اين حديث دقايق و ظرائفى است كه بر اهل معنى پوشيده نيست.

5 - در حجة الوداع در مسجد خيف فرمود: «اَلا وَ اِنّى سائِلُكُم عَنْ الثِقْلَيْنِ ، قالُوا يا رَسُولَ اللّٰهِ وَ مَا الثِقْلَيْنِ؟! قالَ : كِتابُ اللّٰهِ الثِقْلُ الاَكْبَرُ، طَرَفُ بِيَدِ اللهِ وَ طَرَفُ بِاَيْديكُمْ ، فَتَمَسَّكُوا بِه لَنْ تَضِلُّوا وَ لَنْ تَزِلُّوا وَ عِتْرَتى وَ اَهْلُ بَيْتى، فَاِنَّهُ قَدْ نَبَّانِىَ اللَّطيفُ الخَبيرُ اَنَّهُما لَنْ يَفْتَرقا حَتّى يَرِدا عَلَىّ الحَوْضَ ، كَاِصْبَعى هاتَيْنِ !» : «آگاه باشيد من از شما از ثقلين سؤال مى كنم!، عرض كردند: اى رسول خدا ثقلين چيست ؟! فرمود: ثقل اكبر قرآن مجيد است كه يك سوى آن در دست (قدرت) خدا و سوى ديگرش در دست شما است؛ پس به آن تمسك جوييد كه هرگز گمراه نخواهيد شد، و هرگز لغزش نخواهيد داشت و «ثقل ديگر» عترتم و اهل بيتم هستند، زيرا خداوند لطيف خبير به من خبر داده كه آن دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا در كنار حوض كوثر نزد من آيند؛ مانند اين دو انگشت من كه در كنار هم قرار دارند»!(2)

6 - هنگام بازگشت از طائف بعد از فتح مكه پيامبر صلى الله عليه و آله برخواست و خطبه اى خواند و اين حديث را بيان فرمود، و همين نكات مهم را يادآور شد.(3)

اين همه تكرار و تأكيد در مقامهاى مختلف: در مدينه، در ايام حج، در روز عرفه، و مسجد خيف (در ايام منى) و در وسط راه مكه و مدينه و در موارد ديگر دليلى است روشن و برهانى است قوى و گويا بر اينكه مسئله تمسك به اين دو شىء گرانمايه مسأله اى سرنوشت ساز و پراهميت بوده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى خواسته مسلمانان را به اهميت آن دو آگاه سازد تا مسلمانان گمراه نشوند؛ و عجيب است كه اگر ما بااين همه تكرار و تأكيد دست از دامن آنها برداريم، و خود را به گمراهى بيفكنيم، و يا با توجيه هاى نادرست از اهميت آنها

ص: 74

بكاهيم. چگونه مى توان به سادگى از كنار حديثى گذشت كه بيست و چند نفر از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله آن را نقل كرده؛ و در منابع معروف و دست اول آمده، و در حدود دويست كتاب معروف اسلامى نقل شده؛ نه در سندش شك و ترديدى است، و نه در دلالتش ابهامى وجود دارد؛ ساده گذشتن از كنار چنين روايتى قطعاً مسئوليت سنگينى دارد.

كسى كه پيامبر صلى الله عليه و آله را به عنوان رسول خدا صلى الله عليه و آله و خاتم پيامبران و امين وحى الهى مى شناسد، و تأكيد او را در تمسك به اين دو چيز گرانمايه آشكارا مى بيند و عدم گمراهى را در پيروى از آن دو مى شمرد؛ بايد بداند كه راز مهمى در اين امر نهفته و اصل مهمى از اصول اسلامى در آن جاى گرفته است. (دقت كنيد)

***

روشنى بر عصمت آنها است.

4 - از همه مهم تر اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله اين برنامه را براى تمام ادوار تاريخ مسلمين تا روز قيامت تنظيم كرده؛ مى فرمايد: «اين دو هميشه با هم هستند تا در كنار حوض كوثر نزد من آيند». اين به خوبى نشان مى دهد كه در تمام طول تاريخ اسلام فردى از اهل بيت عليهم السلام به عنوان پيشواى معصوم عليه السلام وجود دارد؛ و همان گونه كه قرآن هميشه چراغ هدايت است آنها نيز هميشه چراغ هدايت اند؛ پس بايد كاوش كنيم و در هر عصر و زمان آنها را پيدا كنيم.

5 - از اين حديث شريف استاده مى شود كه جدا شدن يا پيشى گرفتن از اهل بيت عليهم السلام مايه گمراهى است؛ و هيچ انتخابى را نبايد بر انتخاب آنها مقدم داشت.

6 - آنها از همه افضل و اعلم و برتراند.

آرى هيچ ابهامى در استفاده اين امور از حديث فوق وجود ندارد.

جالب اينكه سمهودى شافعى(1) از علماى معروف قرن نهم و دهم هجرى صاحب كتاب «وفاء الوفاء» در يكى از نوشته هاى خود به نام «جواهر العقدين» كه دربارۀ حديث ثقلين نگاشته مى گويد: «اِنَّ ذلك يُفْهِم وُجُودَ مَنْ يَكُونُ اَهْلاً لِلتَّمَسُّكِ بِه مِنْ اَهلِ البَيْتِ وَ العِتْرَةِ الطّاهِرَةِ فى كُلِّ زَمانٍ وُجِدُوا فِيه اِلى قِيامِ السّاعَةِ ، حتّى يَتَوَجَّهُ الحَثُّ المَذْكورُ اِلَى التَّمَسُّكِ بِه كَما اَنَّ الكِتابَ العَزيزِ كَذلِكَ »:

«اين حديث مى فهماند كه در هر زمانى تا روز قيامت در ميان اهل بيت عليهم السلام كسى وجود دارد كه شايستگى تسمك و پيروى دارد؛ همان گونه كه قرآن مجيد نيز چنين است».(2)

ص: 76

تنها يك سؤال

تنها سؤالى كه در اينجا باقى مى ماند اين است كه در بعضى از روايات - هرچند بسيار كم - به جاى «و عترتى اهل بيتى» تعبير، «و سنتى» شده است؛ كه بر دو مورد آن در سنن بيهقى دست يافتيم. در يك مورد ابن عباس از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه حضرت در حجة الوداع خطبه خواند و فرمود: «چيزى در ميان شما گذارده ام كه اگر چنگ به آن زنيد هرگز گمراه نمى شويد.» سپس فرمود: «كِتابَ اللّٰهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ .»(1)

و در سند ديگرى از ابو هريره نيز همين مضمون نقل شده است.(2)

ولى روشن است كه اين حديث در برابر آن همه احاديث كه تصريح به اهل بيت و عترت مى كند؛ و حتى در بعضى از آنها سه بار اهل بيت تكرار، و نسبت به آنها تأكيد شده؛ و در بعضى صريحاً نام على عليه السلام آمده و پيامبر صلى الله عليه و آله دست او را گرفته و معرفى كرده است نمى تواند قابل استناد باشد؛ و به نظر مى رسد كه زمامداران وقت براى اينكه از ايرادهاى مردم در برابر اين حديث مصون باشند دست به چنين تغييرى در حديث زده اند؛ ولى نتوانسته اند آن را جا بيندازند.

از اين گذشته اين دو حديث - به فرض صحت حديث «و سنتى» - با هم منافاتى ندارند؛ در يك جا پيامبر صلى الله عليه و آله توصيه به كتاب و سنت كرده، و در جاى ديگر به كتاب و عترت. زيرا چنان كه گفتيم پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله اين سخن را در چندين جا - طبق روايات مختلف كه در منابع معروف اهل سنت وارد شده - بيان فرموده است؛ گاه در حجة الوداع، گاه در مسجد خيف، گاه در عرفه، گاه در جُحفه، گاه در غدير خم، گاه به هنگام بازگشت از طائف، گاه در مدينه بر فراز منبر، و گاه در

ص: 77

ص: 78

ص: 79

ص: 80

2 - حديث سفينۀ نوح

«از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود: اهل بيت من در ميان شما همانند كشتى نوح اند هركس برآن سوار شود نجات مى يابد و هركسى از آن جدا شود، هلاك مى گردد (و در روايتى غرق مى شود).(1)

به اين ترتيب در درياى طوفان زده زندگى، كشتى نجات آنها هستند.

2 - ابن عباس و همچنين سلمة بن الاكوع - مطابق نقل ابو الحسن على بن محمد شافعى، مشهور به ابن مغازلى، در كتاب مناقب - از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كنند كه فرمود: «مَثَلُ اَهْلِ بَيْتى فيكُمْ مَثَلُ سَفينَةِ نُوحٍ ، مَنْ رَكِبَها نَجا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْها هَلَكَ ».

اين عبارتى است كه از ابن عباس نقل شده، ولى عبارت ابن اكوع از اين فشرده تر است: «مَثَلُ اَهْلِ بَيْتى مَثَلُ سَفينَةِ مَنْ رَكِبَها نَجا».

شيخ محمد امين انطاكى نويسندۀ كتاب «لما ذا اخترت مذهب اهل البيت» «چرا مذهب اهل بيت عليه السلام را برگزيدم» در بحث حديث سفينه مى گويد: تمام علماى اسلام اتفاق نظر دارند كه اين حديث شريف از احاديث صحيحه و مستفيضه نزديك به حد تواتر است و تعداد زيادى از حافظان و ائمه حديث و اهل سيره و تواريخ در مؤلفات و مجامع حديث خود، آن را نقل كرده اند كه عدد آنها بالغ بر يك صد نفر مى شود؛ و همگى آن را به عنوان حديثى مورد قبول پذيرفته اند. سپس مى افزايد «غير مسلمانان نيز اين حديث را به عنوان يك حديث اسلامى نقل كرده اند».(2)

در كتاب عبقات الانوار اين حديث را از نود و دو كتاب كه به وسيله نود و دو

ص: 82

نفر از دانشمندان معروف اهل سنت تأليف يافته به طور مشروح و با تمام مشخصات نقل مى كند:

در ملحقاتى كه نويسندۀ خلاصۀ عبقات الانوار ذكر كرده است، اين حديث را از هشت نفر از صحابه و هشت نفر از تابعين، سه نفر از علماى قرن دوم، هشت نفر از علماى قرن سوم، چهارده نفر از علماى قرن چهارم، و به همين ترتيب قرن به قرن، تا قرن معاصر پيش رفته و همه را با نام و نشان برشمرده است.(1)

***

رَحِمَ : (نوح) گفت:

«امروز هيچ نگهدارنده اى در برابر فرمان خدا نيست؛ مگر آن كس را كه او رحم كند.»! - اشاره به مؤمنانى كه سوار بر كشتى نجات شده بودند - و بلافاصله صدق اين گفتار نوح نمايان گشت زيرا: وَ حٰالَ بَيْنَهُمَا اَلْمَوْجُ فَكٰانَ مِنَ اَلْمُغْرَقِينَ : «در اين هنگام؛ موجى در ميان آن دو جدايى افكند؛ و او در زمرۀ غرق شدگان قرار گرفت!»(1)

تشبيه اهل بيت عليهم السلام به چنان كشتى در چنان شرائط، بسيار پرمعنى است؛ و حقايق زيادى را مى تواند به ما بياموزد؛ از جمله:

1 - بعد از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله طوفان هايى امت اسلامى را فرامى گيرد و بسيارى را با خود مى برد و در ميان امواج خود غرق مى كند!

2 - براى رهايى از چنگال خطراتى كه دين و ايمان و روح و جان مردم را تهديد مى كند تنها يك نقطۀ اميد وجود دارد و آن كشتى نجات اهل بيت عليهم السلام است؛ كه تخلف و جدايى از آن به يقين مايۀ هلاكت است!

3 - جدا ماندن از يك وسيلۀ نقليه در يك بيابان ممكن است هميشه با مرگ همراه نباشد؛ بلكه انسان را شديداً به زحمت بيفكند؛ ولى جدا شدن از كشتى نجات در يك درياى طوفانى اثرى جز هلاكت و مرگ ندارد.

4 - شرط قرار گفتن در كشتى نوح عليه السلام ايمان و عمل صالح بود و به همين دليل نوح به فرزندش پيشنهاد كرد كه ايمان بياورد و از كافران جدا شود و همراه او و يارانش بر كشتى سوار شود اِرْكَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَكُنْ مَعَ اَلْكٰافِرِينَ بنابراين شرط نجات اين امت از طوفان بلاها و انحراف ها ايمان و يقين به موقعيت اين كشتى نجات است.

5 - آنچه مايۀ نجات است تنها محبت و دوستى آنها نيست كه بعضى از دانشمندان اسلامى آن را مطرح كرده اند و مى گويند: همۀ مسلمين اهل بيت عليه السلام را دوست مى دارند و بزرگ مى شمرند، بنابراين همه اهل نجات اند.

بلكه سخن از پيروى آنها (در مقابل تخلف) است، كه در روايت آمده است،

ص: 84

فرزند نوح به پدر محبت داشت، ولى از او پيروى نمى كرد؛ و هرگز محبت او مايۀ نجاتش نشد. (دقت كنيد).

6 - همان گونه كه در بحث گذشته آمد حديث ثقلين استفاده مى شد كه تمسك به دامن اهل بيت عليه السلام تا پايان جهان ادامه دارد و قرآن و اهل بيت عليه السلام هميشه همراه يكديگراند تا در آستانۀ بهشت (كنار حوض كوثر) بر پيامبر صلى الله عليه و آله وارد شوند، هم چنين از حديث سفيه نيز استفاده مى شود كه اين خط تا پايان جهان ادامه دارد؛ چرا كه دنيا هميشه مركز طوفانها است؛ يعنى در هر عصر و زمان شياطين و مناديان ظلالت و يا گمشدگان وادى حيرت وجود دارند؛ اين طوفان ها آرام نمى گيرد تا قيامت برپاگردد و خداوند در ميان بندگانش داورى كند و به گفتۀ قرآن، اختلاف ها بر چيند.(1) بنابراين هميشه وجود اين كشتى نجات ضرورى است و تخلف از آن مايۀ هلاكت است.

7 - تمسك بى قيدوشرط به اهل بيت عليهم السلام (در برابر تخلف از آنان) مى تواند شاهد خوبى بر وجود امام معصومى در هر زمان در ميان اهل بيت عليهم السلام باشد كه پيروى از او مايه نجات و تخلف از او مايه هلاكت است.

8 - اين حديث تفسيرى است بر حديث معروف (سَتَفْتَرِقُ اُمَّتى عَلى ثَلاثٍ وَ سَبْعينَ فِرقَةٍ ، فِرقَة ناجيَة وَ الْباقُونَ فِي النارِ).(2)

و نشان مى دهد «فرقۀ ناجيه»: «گروهى كه اهل نجات اند» گروهى هستند كه تمسك به مكتب اهل بيت عليه السلام كنند و در اصول و فروع اسلام در پرتو نور هدايت آنها قرار گيرند.

ص: 85

از مجموع آنچه گفته شد در ضمن مى توان اين استفاده را نيز از اين حديث معروف كرد كه مسئله اهل بيت عليهم السلام در امت اسلامى بايد يكى از اصلى ترين مسائل باشد، نه يك مسئله كوچك و در حاشيه كه مسلمانان همه چيزشان را از ديگران بگيرند و تنها به محبت ساده اى دربارۀ اهل بيت عليهم السلام قناعت كنند.

***

ص: 86

3 - حديث نجوم

سفرهاى دريايى ستارگان آسمان بودند - و اهل بيت من امان و مايۀ نجات امتم از اختلافات اند، پس هنگامى كه قبيله اى از عرب با آنها مخالفت كنند، اختلاف در ميان امت ظاهر مى شود و آنها حزب شيطان خواهند شد!»

حاكم بعد از ذكر اين حديث مى گويد: «هذا حَديثُ صَحيحُ الاِسْنادِ»: «اين حديثى است كه اسنادش صحيح است».(1)

علامه حمزاوى در مشارق الانوار مى گويد: در روايتى كه آن را حاكم نيشابورى صحيح دانسته(2) چنين آمده است: «اَلنُّجُومُ اَمانُ لِاَهْلِ الاَرْضِ مِنَ الغَرْقِ وَ اَهْلُ بَيْتى اَمانُ لاُمَّتى مِنَ الاِخْتِلافِ ..»

از كسانى كه اين حديث را در كتابش آورده، ابن حجر در صواعق» و علامۀ على متقى در منتخب كنيز العمال، بدخشى در مفتاح النجاح و شيخ محمد صبان مالكى در اسعاف الراغبين، علامه بنهانى اشرف المؤيد و جواهر البحار مى باشند.(3)

اينها همه مربوط به روايتى است كه ابن عباس از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده و همان گونه كه اشاره كرديم راويان متعدد ديگرى نيز اين حديث را از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده اند كه احاديث آنها نيز در كتب معروف اهل سنت و شيعه آمده است البته در ميان عبارات اين روايات تفاوت هاى كمى وجود دارد كه در آنچه هدف اصلى را تشكيل مى دهد، تأثير نمى گذارد.

مثلاً در روايت سلمه بن اكوع مى خوانيم: «قالَ رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله اَلنُّجومُ اَمانُ لاَهْلِ السَّماءِ وَ اَهْلُ بَيْتى اَمانُ لاُمَّتى» : «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود ستارگان مايه

ص: 88

امنيت و آرامش اهل آسمان، و اهل بيت من امان امت من هستند»!(1)

همين مضمون را با تفاوت مختصرى جابر بن عبد اللّٰه انصارى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و هم چنين منكدر و انس و ابو سعيد خدرى از آن حضرت صلى الله عليه و آله نقل كرده اند.

در حديث ديگرى كه از على عليه السلام در اين زمينه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده چنين مى خوانيم: «النُّجُوم اَمانُ لاَهْلِ السماءِ فَاِذا ذَهَبَتِ النُّجُومُ ذَهَبَ اَهْلُ السَّماءِ ، وَ اَهْلُ بَيْتى اَمانُ لاَهْلِ الاَرضِ فَاِذا ذَهَبَ اَهْلُ بَيْتى ذَهَبَ اَهْلُ الاَرْضِ !»:

«ستارگان مايه امانند براى اهل آسمان، هنگامى كه ستارگان از ميان بروند، اهل آسمان نيز از بين مى روند؛ و اهل بيت من امان براى اهل زمين اند هنگامى كه اهل بيت من از ميان بروند؛ اهل زمين از ميان مى روند»!

اين حديث را محب الدين طبرى در ذخائر العقبى از مناقب احمد حنبل نقل كرده است.(2)

گروه كثير ديگرى نيز اين حديث را در كتب خود آورده اند، مانند «جوينى در فرائد السمطين، ابن حجر در صواعق، محمد صبان در اسعاف الراغبين و خوارزمى در مقتل الحسين، و نبهانى در الشرف المؤبد

***

نخست اينكه مى فرمايد: وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ : «آنها به وسيله ستارگان راه (خود را) مى يابند».(1)

و در جاى ديگر مى فرمايد: وَ هُوَ اَلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اَلنُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهٰا فِي ظُلُمٰاتِ اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ: «او كسى است كه ستارگان را براى شما آفريد، تا در تاريكى هاى صحرا و دريا، به وسيله آنها راه يابيد.»(2)

اين در واقع اشاره به يكى از فوائد مهم ستارگان است؛ زيرا پيش از آنكه قطب نما اختراع شود، وسيلۀ پيدا كردن راهها به ويژه در سفرهاى دريايى كه از كوهها و درختان و ساير نشانه ها اثرى نبود؛ جز به وسيله ستارگان ممكن نمى شد. به همين دليل شبهايى كه ابر آسمان را مى پوشانيد كشتى ها از حركت بازمى ماندند، و اگر به راه خود ادامه مى دادند خطر مرگ آنها را تهديد مى كرد.

اين به خاطر آن است كه جز پنج ستاره معروف سيارات (عطارد، زهره، مريخ، مشترى و زحل) بقيه ستارگان آسمان به صورت مجموعه هايى هستند كه جاى خود را تغيير نمى دهند؛ گويى آنها همانند مرواريدهايى هستند كه روى يكپارچه سياه دوخته شده باشند؛ و اين پارچه را از يك سو كشيده، به سوى ديگر ببرند، به همين دليل آنها را ثوابت مى ناميدند و اين وضع سبب مى شد كه علاوه بر ستارۀ قطبى كه جاى آن دائماً ثابت است و طلوع و غروبى هم چون ستارگان ديگر ندارد، بقيۀ ستارگان را بشناسند و در فصول مختلف سال جاى آن را بدانند و با نقشه هايى كه در دست داشتند راه خود را به سوى مقصد بازيابند.

فايده ديگر اينكه با گفته قرآن بخشى از ستارگان «رجوم» شياطين اند، يعنى به منزلۀ تيرهايى هستند كه به سوى شياطين پرتاب مى گردد و آنها را از نفوذ به آسمان ها بازمى دارد، قرآن مى فرمايد إِنّٰا زَيَّنَّا اَلسَّمٰاءَ اَلدُّنْيٰا بِزِينَةٍ اَلْكَوٰاكِبِ - وَ حِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطٰانٍ مٰارِدٍ - لاٰ يَسَّمَّعُونَ إِلَى اَلْمَلَإِ اَلْأَعْلىٰ وَ يُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جٰانِبٍ - دُحُوراً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ وٰاصِبٌ :

«ما آسمان نزديك (پايين) را با زيور ستارگان آراستيم، - تا آن را از هر شيطان متمرّدى حفظ

ص: 90

كنيم. - آنها نمى توانند به سخنان فرشتگان عالم بالا گوش فرادهند، (و هرگاه چنين كنند) از هر سو هدف قرار مى گيرند. - آنها بشدّت به عقب رانده مى شوند ؛ و براى آنان مجازاتى دائم است.»(1)

از اين آيات و آيات ديگر قرآن، مفهوم امان بودن ستارگان را براى اهل آسمان ها مى توان درك كرد.

چگونه ستارگان (يا شهب) راه را بر شياطين مى بندند، و آنها را از نفوذ به آسمان ها حفظ مى كنند؟ اين مسأله اى است كه جداگانه بايد از آن بحث كرد و ما شرح آن را در ذيل همين آيات در تفسير نمونه آورده ايم؛ آنچه در اينجا توجه به آن لازم است همان مفهوم اجمالى آيات است كه ستارگان سبب عقب راندن شياطين از ملأ اعلى، و حوزۀ پاك فرشتگان و كروبيان مى باشد؛ و همين مقدار براى تفسير «حديث نجوم» كافى است.

آرى اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله از يك سو هم چون ستارگان آسمان، مردم را از گمراهى در ظلمات كفر و فساد و گناه نجات مى بخشند؛ و طريق وصول به مقصد را به آنها نشان مى دهند و رهروان راه خدا را از غرق شدن در ميان امواج ضلالت حفظ مى كنند.

ازسوى ديگر هنگامى كه شياطين جن و انس، قصد نفوذ در حوزۀ اسلام و تحريف احكام قرآن و سنت را مى كنند هم چون تيرهاى شهاب آنان را به عقب مى رانند؛ و دست غيبى بر سينۀ اين نامحرمان مى زنند و آنها را از تماشاگر بازمى دارند .

اين نكته نيز قابل توجه است كه مخصوصاً اهل بيت را امان امت در برابر اختلافات بيان مى كند؛ اختلافاتى كه اگر ادامه پيدا كند مردم جزء حزب ابليس مى شوند (اِخْتَلَفُوا فَصارُوا حِزْبَ اِبْليسَ ) و اين تعبير بسيار پرمعنا است.

2 - از اين حديث استفاده مى شود كه خط هدايت اهل بيت عليه السلام تا پايان جهان ادامه دارد؛ همان گونه كه امان بودن ستارگان براى آسمان ها يا اهل زمين ادامه

ص: 91

دارد.

3 - و نيز معصوم بودن آنها را از خطا و گناه ثابت مى كند؛ چرا كه اگر امكان صدور خطا و گناه از آنان باشد نمى توانند امان - به طور كامل و مطلق - براى اهل زمين در برابر اختلاف و گمراهى گردند. (دقت كنيد)

4 - همان گونه كه ستارگان آسمان هرگاه يكى از آنها غروب كند، ستارۀ ديگرى طلوع مى كند؛ و هرگاه مجموعه اى در افق پنهان مى شوند، مجموعۀ ديگرى سر از افق بر مى دارد، اهل بيت و آل محمد صلى الله عليه و آله نيز چنين هستند.

على عليه السلام اين مطلب را با صراحت در نهج البلاغه بيان فرموده است:

«اَلا اِنَّ مَثَلَ آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله كَمَثَلِ نُجُومِ السَّماءِ اِذا هَوى نَجْمُ طَلَعَ نَجْمُ »: «آگاه باشيد آل محمد صلى الله عليه و آله هم چون ستارگان آسمان اند هنگامى كه يكى از آنها غروب كند، ستارۀ ديگرى طلوع مى كند».(1)

شايد نياز به تذكر نداشته باشد كه اهل بيت عليهم السلام را در اين روايات نمى توان به همسران پيامبر صلى الله عليه و آله تفسير كرد؛ چرا كه سخن از كسانى مى گويد كه در هر عصر و زمان مايۀ هدايت امت و نجات آنها از غرقاب ضلالت و جلوگيرى از اختلافات اند، و مى دانيم همسران پيامبر صلى الله عليه و آله در عصر خاصى مى زيستند، به علاوه آنها نقش خاصى در جلوگيرى از اختلافات نداشتند.

***

سؤال

ممكن است گفته شود در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كه در كتب مختلف نقل شده است مى خوانيم: «اَصْحابى بِمَنْزِلَةِ النُّجُومِ فِي السَّماءِ فَاَيُّما اَخَذْتُمْ بِهِ اِهْتَدَيْتُمْ » : «اصحاب من به منزلۀ ستارگان آسمان اند؛ هركدام را بگيريد به وسيلۀ آن هدايت

ص: 92

مى شويد».(1)

آيا اين حديث با احاديث فوق كه دربارۀ اهل بيت عليه السلام وارد شده بود تضادى ندارند؟!

در پاسخ اين سؤال بايد به چند نكته توجه داشت:

1 - به فرض كه حديث «اَصْحابى كَالنُّجُومِ » حديث معتبرى باشد هيچ منافاتى با آنچه دربارۀ اهل بيت عليهم السلام وارد شده است ندارد؛ زيرا وجود يك مرجع در بيان حقايق اسلام تضادى با وجود مراجع ديگر نخواهد داشت به خصوص اينكه در حديث «اَهْلُ بَيْتى كَالنُّجومِ » سخنى از قرآن مجيد به ميان نيامده در حالى كه قرآن مجيد مهم ترين تكيه گاه مسلمين است.

2 - اين حديث را از نظر سند نزد بسيارى از بزرگان اهل سنت، موضوع و مكذوب (ساخته شدۀ دست دروغ پردازان و نادرست) يا لااقل مشكوك خوانده شده است.

از كسانى كه تصريح به اين معنى كرده اند، احمد حنبل يكى از ائمۀ اربعه اهل سنت، و ابن حزم و ابو ابراهيم مزنى (يكى از ياران شافعى) و حافظ بزاز و دارقطنى و ذهبى و گروهى ديگرند كه نقل كلام هريك از آنها ما را از طرز يك بحث تفسيرى خارج مى كند، ولى شما مى توانيد براى اطلاع بيشتر از تمام اين گفته ها به خلاصۀ كتاب عبقات الانوار مراجعه فرمائيد.(2)

3 - محتواى اين حديث با موازين منطقى سازگار نيست زيرا ما مى دانيم كه در ميان اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله - اصحاب به معنى وسيع كلمه يعنى: تمام كسانى كه آن حضرت را درك كرده و در كنار او بودند - اختلافات عظيمى پديدار گشت؛ و بر سر اين اختلافات، خون هاى زيادى ريخته شد و جنگ هاى وحشتناكى به وقوع

ص: 93

پيوست، كدام منطق مى پذيرد كه ما دو گروه متضاد را كه تشنۀ خون هم بودند مايه هدايت بدانيم و افراد را مخير كنيم كه براى شما تفاوت نمى كند مثلاً مى خواهيد به لشكر امير مؤمنان على عليه السلام بپيونديد و يا به لشكر معاويه؛ جز ياران على عليه السلام در جنگ جمل باشيد يا همراهان طلحه و زبير! تمام اينها عين هدايت است و شما را به بهشت برين مى رساند.

هيچ عقلى چنين منطقى را نمى پذيرد؛ و مقام پيامبرى خدا صلى الله عليه و آله؛ برتر و بالاتر است از اينكه چنين نسبتى به او داده شود.

قرائن نشان مى دهد كه حاكمان بنى اميه و مانند آنان براى تثبيت مواضع خود و بى رنگ ساختن حديث نجوم و كم اهميت جلوه دادن مقام اهل بيت عليهم السلام چنين حديثى را ساخته و پرداخته و به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نسبت داده اند تا به شاميان و غير آنها بفهمانند اگر حكومت على عليه السلام حق است و مايه هدايت؛ حكومت معاويه نيز به حكم آنكه در زمرۀ اصحاب بوده نيز حق است و مايه هدايت؛ هيچ تفاوتى نمى كند كه با اين باشيد يا آن و اللّٰه العالم بحقايق الامور.

ص: 94

4 - حديث امامان اثناعشر

سپس سخنى فرمود كه من نفهميدم، پس به پدرم - كه در آنجا حاضر و از من به پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك تر بود - گفتم: پيامبر صلى الله عليه و آله چه فرمود؟ گفت: فرمود: «تمام آنها از قريش اند».(1)

در همين كتاب با سند ديگرى از جابر تعبير ديگرى نقل مى كند و به جاى «لا يَزالُ هٰذا الدين عزيزاً»، «لا يَزالُ هٰذا الاَمرُ» آمده است؛ و در تعبير سومى با سند ديگرى

«لا يَزالُ هٰذا الدين عزيزاً منيعاً» آمده است؛ و در تعبير چهارمى از عامر بن سعد بن ابى وقاص نقل مى كند كه به جابر بن سمره نامه اى نوشتم كه بعضى از اخبارى را كه خودت از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اى براى من بنويس؛ او چنين نوشت كه من از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود «لا يَزالُ الدينُ قائماً حتى تقومُ الساعةُ ، او يَكونُ عليكُم اثْنى عشَرَ خَليفَةً كُلُّهُم من قُرَيشٍ »:

«دين اسلام برپا است تا قيام قيامت، تا اينكه بر شما دوازده خليفه حكومت مى كنند كه همه از قريش اند».

و نيز شنيدم فرمود: «عُصَيبَةٌ من المُسلِمينَ يَفتَتِحونَ بيتَ ابيَضَ ، بيتِ كسرىٰ او آلِ كسرىٰ »: «گروه كوچكى از مسلمانان كاخ سفيد، كاخ كسرىٰ يا خاندان كسرىٰ را فتح مى كنند». و نيز شنيدم كه مى فرمود: «اِنَّ بينَ يدىِ الساعةِ كَذابينَ فاحذَروهُم»: «قبل از قيامت دروغ گويانى آشكار مى شوند از آنها دورى كنيد».(2)

و در طريق ديگرى در همان صحيح مسلم از جابر آمده است: «لا يَزالُ هذا الدينُ عزيزاً منيعاً الى اثنى عَشَرَ خليفَةً »: «اين دين قدرتمند و شكست ناپذير خواهد بود تا دوازده خليفه برآن حكومت كنند» و در آخر اين حديث نيز همان جمله «كُلُّهُم

ص: 96

مِن قُرَيشٍ » ديده مى شود.(1)

2 - همين حديث در صحيح بخارى با عبارت مشابهى آمده است؛ جابر مى گويد از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود: «يكونُ اثنى عَشَرَ اميراً فَقالَ كَلِمَةً لَم اسمَعْهٰا، فَقالَ ابى اِنّهُ قالَ كُلُّهُم مِن قُرَيشٍ »: «بعد از من دوازده امير خواهند بود»؛ سپس سخنى فرمود كه آن را نشنيدم، پدرم گفت كه فرمود: «همه آنها از قريش اند»(2)

3 - همين معنى در صحيح ترمذى نيز با تفاوت جزئى ذكر شده و ترمذى بعد از نقل آن مى گويد: «هذا حَديثٌ حَسَنٌ صَحيحٌ » «اين حديث نيكو، صحيح است».(3)

4 - در صحيح ابى داود نيز همين معنى با تفاوت مختصرى آمده است؛ و لحن حديث نشان مى دهد كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را در حضور جمعيت فرموده زيرا در آن وارد شده است وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «همواره اين دين، نيرومند و عزيز است تا دوازده خليفه» مردم با صداى بلند تكبير گفتند.(4)

5 - در مسند احمد حنبل نيز در چندين مورد اين حديث ذكر شده است كه بعضى از محققان شماره طرق آن را در اين كتاب به جابر، سى و چهار طريق ذكر كرده اند!(5)

در يك مورد مى خوانيم كه مسروق مى گويد: ما نزد عبد اللّٰه بن مسعود نشسته بوديم، و او براى ما قرآن مى خواند؛ كسى از او سؤال كرد آيا از رسول خدا صلى الله عليه و آله هرگز سؤال كرديد كه چند خليفه بر اين امت حكومت مى كنند؟ عبد اللّٰه بن مسعود

ص: 97

گفت:

از زمانى كه به عراق آمده ام، قبل از تو كسى اين سؤال را از من نكرده است! سپس افزود: آرى ما از رسول خدا صلى الله عليه و آله سؤال كرديم فرمود: «اِثْنى عَشَرَ كَعِدَّةِ نُقَباءِ بَنى اِسْرائيلَ »: «دوازده نفر به تعداد نقبا و رؤساى بنى اسرائيل»!(1)

آنچه در بالا نقل كرديم مربوط به معروف ترين و معتبرترين كتب اهل سنت است كه اين حديث از طرق مختلف در آن نقل شده و بعد از اينها در كتاب هاى متعدد ديگرى نيز آمده است كه براى پرهيز از طولانى شدن كلام به قسمتى از نام هاى آنها اشاره مى كنيم و شرح بيشتر را مى توانيد از كتابهاى احقاق الحق، فضائل الخمسة، منتخب الاثر و مانند آنها به دست آوريد.

***

اگر...» و در بعضى «لا يَزالُ اَمْرُ هذِهِ الاُمَّةِ ظاهراً»: «پيوسته كار اين امت غالب و پيروز است...»؛ و در بعضى «ماضِياً» «روبه راه است»؛ و در بعضى «لا يَضُرُّهُمْ خَذَلَهُمْ » «كسى نمى تواند به آنها زيان برساند و آنان را خوار كند».

و تعبيرات ديگرى از اين قبيل كه باز همه اشاره به يك واقعيت دارد و آن صلاح امر امت و قدرت و پيروزى و نجات آنها است.

از سوى سوم در غالب اين روايات كه به طرق مختلف نقل شده جمله «كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ » «همه از قريشند» ديده مى شود، تنها در بعضى از روايات، مانند روايتى كه قندوزى حنفى در ينابيع الموده نقل كرده؛ در ذيل همان روايت جابر بن سمره از كتاب مودة القربى نقل مى كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «كُلُّهُمْ مِنْ بَنى هاشِم»: «همه از بنى هاشم اند»!(1)

در غالب اين احاديث آمده كه پيامبر صلى الله عليه و آله به هنگام بيان جمله اخير صداى خود را آهسته كرد، و جمله فوق را مخفيانه گفت؛ و اين به خوبى نشان مى دهد كه افرادى با بودن دوازده جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله در قريش با بنى هاشم مخالف بودند كه تا آنجا كه پيامبر صلى الله عليه و آله به طور مخفى اين را بيان فرمود!

به هر حال تفسير اين حديث شريف كه در منابع معروف و دست اول آمده و همۀ علماى اسلام به آن معترف اند، براى پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام روشن است، و آنها مفهوم آن را چيزى جز دوازده امام معصوم عليه السلام نمى دانند؛ ولى تفسير آن براى پيروان مذاهب ديگر اسلامى به صورت يك مسئله بغرنج و بسيار پيچيده و معضل در آمده است، به طورى كه با اطمينان و يقين مى توان گفت هيچ يك از آنان تفسير روشنى براى آن بيان نكرده اند؛ دليل آن هم معلوم است: خلفاى نخستين چهار،

ص: 99

نفر بودند.

حكّام بنى اميّه چهارده نفر بوده اند.(1) و حكّام بنى عبّاس بالغ بر سى و هفت نفر.

و هيچكدام از اينها بر «ائمه اثنى عشر» تطبيق نمى كند. همان گونه كه جمع و تفريق آنان نسبت به يكديگر نيز مشكلى را حل نخواهد كرد؛ مگر آنكه پيش خود بنشينيم و بعضى را به ميل خويش حذف كنيم و بعضى را بپذيريم، و با تكلف، عدد دوازده را زنده كنيم كه آن هم با هيچ منطقى سازگار نيست.

بهتر است در اينجا زمام سخن را به دست حافظ سليمان بن ابراهيم قندوزى حنفى بسپاريم، او در كتاب معروف ينابيع الموده مى گويد:

بعضى از محققين گفته اند احاديثى كه دلالت مى كند خلفاء بعد از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دوازده نفرند؛ از طرق كثيره مشهوره نقل شده است و با گذشت زمان دانسته مى شود مقصود رسول خدا صلى الله عليه و آله از اين حديث امامان دوازده گانه از اهل بيت و عترت او هستند؛ زيرا اين حديث را نمى توان بر خلفاى نخستين بعد از او تطبيق نمود؛ زيرا عددشان كمتر از دوازده نفر مى باشد و نيز نمى توان آن را منطبق بر پادشاهان بنى اميه دانست زيرا از يك سو بيش از دوازده نفراند، و ازسوى ديگر همۀ آنها مرتكب ظلم و ستم هاى آشكارى شدند، جز عمر بن عبد العزيز و از سوى سوم آنها از بنى هاشم نيستند (در حالى كه در بعضى از طرق حديث آمده آنها همه از بنى هاشمند) اين روايت مخصوصاً با آهسته گفتن اين جمله از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله سازگار تراست؛ زيرا گروهى از آنها خلافت بنى هاشم را دوست نداشتند؛

ص: 100

و نيز نمى توان آنها را بر پادشاهان بنى عباس تطبيق كرد، چرا كه تعداد آنها از دوازده نفر بيشتر است، و به علاوه هرگز رعايت آيه قُلْ لاٰ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبىٰ (1) و همچنين حديث كساء را رعايت نكردند، بنابراين راهى جز اين نمى ماند كه اين حديث را بر امامان دوازده گانه اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله و عترتش منطبق بدانيم؛ زيرا آنها آگاه ترين مردم زمان خود و بزرگوارترين و باتقواترين آنها بودند و حسب و نسب آنها از همه برتر بود».(2)

دكتر محمد تيجانى سماوى كه نخست در زمره اهل سنت بوده و سپس تشيع را انتخاب كرده، و در كتابى كه به عنوان دليل تشيع خود نگاشته و آن را به نام «لاَكُونَ مَعَ الصّادِقينَ » ناميده است، در چند جمله كوتاه و پرمعنى در اين زمينه مى گويد:

اين احاديث «احاديث ائمه اثنى عشر» به هيچ وجه قابل تصحيح و تفسير نيست، جز هنگامى كه آن را به دوازده گانه اهل بيت عليهم السلام كه شيعه اماميه به آن معتقداند تفسير كنيم، بزرگان و پيشوايان اهل سنت بايد اين معما را حل كنند، زيرا عدد ائمه اثنى عشر كه روايت آن را در كتب صحاح خود نوشته اند تا امروز به صورت سؤال و معمائى باقى مانده است كه هيچ جوابى براى آن نيافته اند.(3)

عجب اينكه بعضى خواسته اند اين حديث شريف را تفسير كنند بى آنكه اعتقاد پيروان اهل بيت عليهم السلام را در اين زمينه بپذيرند گرفتار تكلفات شگفت آورى شده اند؛ از يك سو يزيد و مانند او را در زمرۀ دوازده نفر شمرده اند كه اسلام به وسيله آنها سربلند و عزيز و قدرتمند شده! و ازسوى ديگر تعدادى از خلفا را به ميل خود حذف كرده اند.

به عقيدۀ ما حد اقل اگر سوت مى كردند از اين توجيهات آبرومندانه تر بود.

و از همه شگفت انگيزتر تفسيرى بود كه در يكى از سفرهاى زيارت بيت اللّٰه

ص: 101

الحرام از يكى از علماى مكه در مسجد الحرام شنيديم و آن اينكه: امامان دوازده گانه چهار نفرشان، همان خلفاء چهارگانه نخستين بودند، و هشت نفر در زمانهاى آينده ظهور خواهند كرد!

در حالى كه هركس اين حديث را بخواند مى داند كه منظور وجود دوازده جانشين پى درپى است؛ و تعبيرهايى هم چون «لا يَزالُ هذا الدّينُ ، مَنيعاً، عزيزاً» يا تعبير «لا يَزالُ هذَا الدينُ قائِماً حَتّى تَقُومَ السّاعَةُ »، به وضوح و با صراحت اين معنى را مى فهماند كه سلسله خلفاى دوازده گانه پيامبر صلى الله عليه و آله تا پايان جهان تداوم خواهد يافت.

اين بحث را با حديثى از حافظ ابو نعيم اصفهانى در كتاب حلية الاولياء پايان مى دهيم او با سندش از ابن عباس نقل مى كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «مَنْ سَرَّهُ اَنْ يَحْيا حَياتى وَ يَمُوت مَماتى، وَ يَسْكُن جَنّةُ عَدْنٍ غَرَسَها رَبّى، فَلْيُوالِ عَليّاً مِنْ بَعْدى، وَ لْيُوالِ وَليَّهُ وَ لْيَقْتَدِ بِالاَئمَّةِ مِنْ بَعْدى فَاِنَّهُمْ عِتْرَتى»:

«كسى كه دوست دارد همانند من زندگى كند و همانند من بميرد و در جنات عدن كه پروردگارم درختان آن ها را نشانده است ساكن شود بعد از من على عليه السلام را دوست بدارد و هم چنين ولىّ او را به دوستى برگزيند و به امامانى كه بعد از من اند اقتدا كند كه آنها عترت من هستند».(1)

نكته:

در اينجا نكتۀ مهمى وجود دارد كه با يك اشاره از آن گذشته، شرح آن را به مباحث آينده موكول مى كنيم؛ و آن اينكه در روايات متعددى كه از طرق اهل سنت و شيعه نقل شده نام امامان دوازده گانه - به همين گونه كه پيروان مكتب اهل بيت معتقداند - آمده است، و در بعضى طرق اين روايات تنها به نام اولين آنها

ص: 102

على عليه السلام و آخرين آنها مهدى (عج) به عنوان «اَوَّلُهُمْ عَلىٌّ وَ آخِرُهُمْ مَهْدىٌّ ،» و در بعضى از آنها اشاره به سومين آنها يعنى امام حسين عليه السلام شده است به اين صورت كه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه اشاره به او كرد و فرمود:

«هذا اِبْنى اِمامُ ، ابْنُ اِمامٍ ، اَبُو اَئِمَّةٍ تِسْعَةٍ »: «اين فرزندم امام است، و فرزند امام، و برادر امام، و پدر امامان نه گانه»(1) و به اين ترتيب به همه امامان دوازده گانه اشاره شده است.

***

«زمين هرگز خالى نمى شود مگر اينكه در آن امامى است تا اگر مؤمنان چيزى (ناآگاهانه بر تعليمات الهى) بيفزايند آن ها را بازگرداند و اگر چيزى كم كنند آن را تكميل نمايد».(1)

باز در حديث ديگرى از همان حضرت مى خوانيم: «اِنَّ اللّٰه اَجَلُّ و اَعْظَمُ مِنْ اَنْ يَتْرُكَ الاَرْضَ بَغَيْرِ اِمامٍ عادلٍ »: «خداوند بزرگوارتر از آن است كه زمين را بدون امام عادلى رها سازد»(2) حتى در بعضى از اين احاديث آمده است كه اگر امام و حجت الهى ساعتى در زمين نباشد؛ زمين متزلزل مى شود، و اهلش را فرومى برد.(3)

و در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مى خوانيم كه مى فرمود: «لَوْ كانَ النّاسُ رَجُلَيْنِ لَكانَ اَحَدُهُما الاِمامُ »: «اگر مردم (جهان) تنها دو نفر باشند يكى از آن ها امام است»، و در ذيل همين حديث آمده است: «وَ اِنَّ آخِرُ مَنْ يَمُوتُ الاِمامُ »: «آخرين كسى كه در جهان از دنيا مى رود امام است».(4)

علاوه بر هيجده حديث بالا در نهج البلاغه نيز با صراحت به اين معنى اشاره شده است، در بيانات مهمى كه على عليه السلام به كميل بن زياد فرمود، چنين مى گويد: «اللّهُمَّ بَلى لا تَخْلُو الاَرضُ مِنْ قائِمٍ لِلّهِ بِحُجَّةٍ ، اِمّا ظاهِراً مَشْهوراً وَ اِمّا خائِفاً مَغْمُوراً، لِئَلاّ تَبْطُلَ حجَجُ اللّٰهِ وَ بَيِّناتُهُ »:

«آرى هرگز روى زمين خالى نمى شود از كسى كه با حجت الهى قيام كند، خواه ظاهر باشد و آشكار و يا ترسان و پنهان، تا دلائل خداوند و نشانه هاى روشن او از ميان نرود».(5)

مرحوم علامۀ مجلسى نيز در جلد 23 بحار الانوار در باب «الاضطرار

(1و2) . همان مدرك حديث 2 و 6 از باب اول.

(3) . همان مدرك، حديث 11 و 12 و 13.

(4) . همان مدرك، حديث 3، (باب انه لو لم يبق إلا رجلين احدهما الامام).

(5) . نهج البلاغه، خطبه 147.

ص: 104

الى الحجة» (باب «نياز به وجود حجت الهى») نيز 118 حديث در اين زمينه نقل كرده كه قسمتى از آن همان احاديث اصول كافى است و قسمت هاى زيادترى از كتب ديگر برآن افزوده است.(1)

به اين ترتيب مسئله وجود يك حجت الهى در هر عصر و زمانى در روى زمين يكى از مسائل مسلم در مكتب اهل بيت عليهم السلام است، تا آنجا كه در حديثى از امام موسى بن جعفر عليه السلام مى خوانيم كه زمين حتى براى يك چشم بر هم زدن از حجت خدا خالى نمى شود يا ظاهر است و يا پنهان «اِنَّ اللّٰهَ لا يُخلِى اَرْضَهُ مِنْ حُجَّةٍ طَرْفَةَ عَيْنٍ ، اِمّا ظاهِرٌ وَ اِمّا باطن.»(2)

***

تنهايى نمى تواند وصول او را به سر منزل مقصود يعنى اطاعت الهى و سعادت هميشگى رهنمون شود بلكه علاوه بر اين نياز به وجود كسى دارد كه با علم الهى ارتباط داشته باشد و از خطا و اشتباه و گناه مصون باشد، تا بتواند به خوبى اتمام حجت كند و راه را بى كم وكاست به انسان ها نشان دهد.

اين دليل در هر عصر و زمان و براى هر جامعۀ بزرگ و كوچك حتى يك جامعه دو نفرى نيز صادق است. بنابراين اگر در روى زمين جز دو نفر نباشد بايد يكى از آن دو پيامبر الهى يا امام معصوم باشد.

به هر حال همان گونه كه در احاديث قبل خوانديم خداوند بزرگوارتر از اين است كه انسان هايى را موظف به وصول سرمنزل سعادت بنمايد و راه صحيح و خالى از خطا رابه آنها نشان ندهد.

در پاره اى از آيات قرآنى نيز اشاراتى به اين معنى ديده مى شود.

آيه شريفۀ «إِنَّمٰا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هٰادٍ» «و براى هر گروهى هدايت كننده اى است؛ (و اينها همه بهانه است»(1) نشان مى دهد كه هر قومى در هر عصر و زمانى هدايتگرى دارند - هدايت گر به معنوى واقعى كلمه كه هدايت كامل و خالى و از هرگونه خطا را ارائه مى دهد - به همين دليل در حديثى از امام باقر عليه السلام مى خوانيم كه در تفسير اين آيه فرمود: «... وَ فى كُلِّ زَمانٍ اِمامُ مِنّا يَهْديهِمْ اِلى ما جاءَ بِهِ رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله»:

«در هر زمانى امامى از ما است كه مردم را هدايت مى كند به سوى چيزى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله آورده است».(2)

تعبيرى كه در روايت نهج البلاغه آمده بود نيز يك دليل منطقى در بر دارد و آن اينكه يكى از وظائف امام حفظ آثار نبوت و تعليمات الهى از هرگونه تحريف است؛ و به تعبير ديگر اگر فرضاً تمام مردم روى زمين كافر شوند باز بايد كسى باشد كه تعليمات و آثار نبوت را حفظ كند و به اقوام آينده كه مى خواهند راه

ص: 106

هدايت را بپيوندند منتقل سازد، در غير اين صورت حجت هاى الهى محو و نابود مى شوند، و دلائل روشن و بيّنات او از ميان مى رود (لِئَلاّ تَبْطُلَ حُجَجُ اللّٰهِ وَ بَيِّناتُهُ ).

و در اينجا مى رسيم به پايان بحث هاى مربوط به ولايت عامه، و هم اكنون به سراغ شرايط و ويژگى هاى آن مى رويم.

ص: 107

ص: 108

شرائط و صفات ويژۀ امام

همين مسائل با تفاوت مختصرى دربارۀ امامان راستين و جانشينان انبياء نيز صادق است، چرا كه آنها تداوم بخش راه و خط انبياء هستند و آنچه را آنان شروع مى كنند اينان دنبال مى نمايند؛ و آنچه را انبياء پايه گذارى كرده اند امامان عليهم السلام پاسدارى و تكميل مى كنند. نهال هايى كه به دست ما كفايت و تواناى انبياء غرس شده است با دست پرقدرت امامان عليه السلام آبيارى مى شوند.

ازسوى ديگر امامان راستين هم چون پيامبران الهى بايد آنچه را مى دانند خالى از هرگونه خطا و اشتباه و انحراف به مردم برسانند؛ و اگر معصوم از خطا و گناه نباشند اهداف وجودى آنها تحقق نمى يابد.

و از سوى سوم پيامبران به حكم مقام رهبرى در دين و دنيا بايد از تمام خلق خوها و صفات ظاهرى و باطنى كه موجب نفرت مردم مى شوند پاك باشند تا اهداف بعثت آنها عقيم نماند و مسئله نقض غرض پيش نيايد.

همين مطلب دقيقاً دربارۀ امامان راستى عليه السلام نيز صادق است آنها نه تنها بايد ازآنچه اسباب تنفر است خالى باشند بلكه بايد جاذبه هاى اخلاقى به مقدار كافى براى جذب قلوب افكار در وجودشان باشد؛ در اينجا نخست بايد به سراغ علم امام رفت.

ص: 110

علم امام

مى فرمايد: «مسلمانان بايد در اين گونه مسائل مهم اجتماعى كه از آن آگاهى ندارند به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله يا اولى الامر مراجعه كنند».

اولى الامر يعنى صاحبان فرمان، به يقين در اينجا به معنى فرماندهان جنگى نيست، چرا كه به دنبال آن مى گويد: آنهايى كه استنباط امور مى كنند - يعنى مسائل را از ريشه مورد بررسى قرار مى دهند - از اين گونه امور آگاه اند، و مردم ناآگاه بايد به آنها مراجعه كنند (توجه داشته باشيد يَسْتَنْبِطُونَهُ از مادۀ «نَبَط» - بر وزن «فقط» - در اصل به معنى نخستين آبى است كه از چاه مى كشند و از ريشه هاى زمين خارج مى شود، و از همين رو به دست آوردن هر حقيقتى را از دلائل و شواهد مختلف استنباط مى گويند).

اين تعبير تنها درباره عالمان صادق است نه فرماندهان جنگى و نه امرا. به اين ترتيب مسلمانان را موظف مى كند كه در مسائل حساس و سرنوشت ساز به آگاهان و صاحبان امر مراجعه كنند.

در اينكه منظور از «اولى الامر» در اينجا چه كسانى هستند؟ باز در ميان مفسران گفتگو است، بعضى چنان چه گفته شد آن را به معنى اميران لشكر - مخصوصاً لشكريانى كه پيامبر در آن حضور نداشت - تفسير كرده اند و بعضى به معنى علماء و فقهاء، و بعضى به معنى خلفاى چهارگانه نخستين و بعضى به معنى اهل عقد و حل (سردمداران جامعه) و گروهى به معنى امامان معصوم عليهم السلام دانسته اند.

از ميان اين پنج تفسير، تفسير آخر از همه مناسبت تر به نظر مى رسد، زيرا در ذيل آيه دو ويژگى براى اولى الامر ذكر شده كه نمى تواند دربارۀ غير معصوم صادق باشد.

نخست اينكه بطور قاطع مى گويد: «اگر مراجعه به اولوالأمر كنند، آنان كه از ريشه مسائل آگاه اند راهنمائيشان مى كنند» و ظاهراً اين تعبير آن است كه علم آنها هرگز آميخته به جهل و شك و خطا نيست، و اين در مورد غير معصومين صدق نمى كند.

ص: 112

ديگر اينكه وجود اولوالأمر را نوعى فضل و رحمت الهى مى شمرد كه اطاعت آنها مردم را از متابعت شيطان بازمى دارد وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اَللّٰهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ اَلشَّيْطٰانَ إِلاّٰ قَلِيلاً.

روشن است كه تنها متابعت و پيروى معصومين مى تواند انسان را از گمراهى و متابعت شياطين به طورقطع بازدارد؛ چرا كه افراد غير معصوم خود ممكن است لغزش پيدا كنند و گرفتار خطا و گناه شوند و بازيچۀ دست شيطان گردند!

به همين دليل در احاديث متعددى كه از طرق اهل بيت عليهم السلام و اهل سنت به ما رسيده، اولى الامر در اين آيه به معنى امامان معصوم عليهم السلام تفسير شده است.

در حديثى مرحوم طبرسى در مجمع البيان از امام باقر عليه السلام نقل مى كند: «هُمُ الاَئِمَّةُ المَعْصُومُونَ »: «آنان امامان معصوم اند».(1)

و در حديثى كه در تفسير عياشى از امام على بن موسى الرضا عليه السلام نقل شده مى خوانيم: «يَعْنى آلَ مُحَمَّدٍ، وَ هُمُ الَّذينَ يَسْتَنْبِطُونَ مِنَ القُرآنِ وَ يَعْرِفُونَ الحَلالَ وَ الحَرامَ وَ هُمْ حُجَّةُ اللّٰهِ عَلى خَلْقِهِ »:

«منظور آل محمداند صلى الله عليه و آله و آنها كسانى هستند كه از قرآن استنباط مى كنند و حلال و حرام را مى شناسند و آنها حجت خدا بر خلق او هستند».(2)

و در حديث ديگرى كه در كمال الدين صدوق از امام باقر عليه السلام مى خوانيم: «وَ مَنْ وَضَعَ وِلايَةَ اللّٰهِ وَ اَهْلَ اِسْتِنْباطِ عِلْمِ اللّٰهِ فى غَيْرِ اَهْلِ الصَّفْوةِ مِنْ بُيُوتاتِ الاَنْبياءِ فَقَدْ خالَفَ اَمْرَ اللّٰهِ !» : «كسى كه ولايت خدا و اهل استنباط علم الهى را در غير برگزيدگان از اهل بيت انبياء قرار دهد با اوامر الهى مخالفت كرده است».(3)

ص: 113

در مورد آيۀ دوم يعنى فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ كه در دو سوره قرآن مجيد (نحل - 43 و انبياء 7) آمده است، به همگان دستور مى دهد كه امورى را كه نمى دانند از اهل ذكر سؤال كنند.

بدون شك، «ذكر» در اينجا به معنى آگاهى و اطلاع است، و «اَهْل ذِكْر» آگاهان و مطلعان را به طور كلى شامل مى شود، به همين دليل به اين آيه در مورد مسئله تقليد، و رجوع جاهل به عالم، استدلال شده است، ولى مصداق اتم و اكمل آن، كسانى هستند كه علم آنها از علم پيامبر صلى الله عليه و آله و خدا سرچشمه مى گيرد، علم آنها علمى است خالى از خطا و اشتباه، علمى است توأم با مقام عصمت به همين دليل اين آيه در مورد اهل بيت عليهم السلام به امامان معصوم عليهم السلام تفسير شده است از جمله در حديثى از امام على بن موسى الرضا عليه السلام مى خوانيم كه در پاسخ سؤال از آيه بالا فرمود: «نَحْنُ اَهْلُ الذِّكْرِ وَ نَحْنُ المَسْئولُون»: «اهل ذكر مائيم و از ما بايد سؤال كرد»!(1)

قابل توجه اين است كه همين مطلب يا نزديك به آن از تفاسير دوازده گانه اهل سنت نقل شده است (منظور از تفاسير دوازده گانه تفسير ابو يوسف و ابن حجر و مقاتل بن سليمان و تفسير وكيع بن جراح و تفسير يوسف بن موسى القطان و تفسير قتاده و تفسير حرب الطائى و تفسير سدى و تفسير مجاهد، و تفسير مقاتل بن حيان، و تفسير ابى صالح، و تفسير محمد بن موسى شيرازى است).

در اين تفاسير از ابن عباس نقل شده است كه منظور از آيۀ «فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّكْرِ

هُوَ مُحَمَّدٌ و عَلى وَ فاطِمَةُ وَ الحَسَنُ و الحُسَيْنُ عليهم السلام هُمْ ، اَهْلُ الذِّكْرِ وَ الْعِلْمِ وَ الْعَقْلِ وَ البَيانِ ، وَ هُمْ اَهْلُ بَيْتِ النُّبُوَّةِ ...»: «آنها محمد و على و فاطمه و حسن و حسين عليهماالسلام اند آنها اهل ذكر و علم و عقل و بيانند و آنها اهل بيت نبوت اند.(2)

ص: 114

كوتاه سخن اينكه: مفهوم آيه هرچند وسيع و گسترده است، ولى نمونۀ كامل و جامع آن در امامان معصوم تصور مى شود كه علمشان خالى از خطا و هرگونه اشتباه است؛ و از اينجا روشن مى شود كه نزول آيه در مورد نشانه هاى انبياى پيشين و تورات و انجيل و سؤال از علماى يهود و نصارى منافاتى با آنچه در معنى آيه گفته شد ندارد.

يادآورى

همان گونه كه در بحث علمى مقام انبياء در جلد هفتم اين مجموعه آورديم، پيامبران الهى كه مأموريت هدايت انسان ها در تمام جنبه هاى مادى و معنوى را دارند و قلمرو مأموريتشان جسم و جان، و دنيا و آخرت، است، بايد سهم بسيار بزرگى از علم و دانش داشته باشند تا بتوانند به خوبى اين مأموريت را انجام دهند.

امامانى كه جانشينان پيامبراند نيز همين حكم را دارند، آنها بايد علم و دانشى در خور مأموريت عظيمشان داشته باشند تا مردم به آنها اعتماد كنند و دين و آيين خود را در اختيار آنان بگذارند.

اين علم و دانش بايد خالى از خطا و نقص و اشتباه باشد وگرنه جلب اعتماد نمى كند و مردم به خود اجازه مى دهند كه پاره اى از نظرات خود را بر نظرات پيامبر و امام مقدم بشمارند. به اين عنوان كه پيامبر و امام هم خطا مى كند و نبايد صددرصد تسليم او بود، پس اعتماد مطلق در گرو مقام عصمت آنها است.

قرآن مجيد در مورد پيشواى بنى اسرائيل «طالوت» مى فرمايد: إِنَّ اَللّٰهَ اِصْطَفٰاهُ عَلَيْكُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِي اَلْعِلْمِ وَ اَلْجِسْمِ : «خدا او را بر شما برگزيده، و او را در دانش و توانايى جسمانى، فزونى بخشيده است.»(1)

به اين ترتيب در برابر بهانه جويان بنى اسرائيل كه مى گفتند طالوت از يك خانوادۀ فقير و ناشناخته و دستش از مال دنيا تهى است، فرمود ركن اصلى

ص: 115

حاكميت الهى «علم» و «قدرت» است كه خدا به او بهره كافى از آن داده است.

در مورد حضرت يوسف عليه السلام هنگامى كه خود را شايسته عهده دار شدن بخشى از حكومت مصر، يعنى اداره بيت المال، معرفى مى كند، روى مسئله علم و آگاهى و امانتدارى تكيه مى نمايد: قٰالَ اِجْعَلْنِي عَلىٰ خَزٰائِنِ اَلْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ : «(يوسف) گفت: مرا سرپرست خزائن سرزمين (مصر) قرار ده، كه من نگاهبانى آگاهم»(1)

حتى همان گونه كه در مورد علم انبياء گفتيم كه آنها حد اقل بايد از بخشى از جهان غيب آگاه باشند تا بتوانند مأموريت خود را به خوبى انجام دهند، درباره امامان نيز صادق است.

مأموريت آنها نيز جهانى است، بايد از اسرار جهان آگاه باشند، مأموريت آنها به گذشته و آينده پيوند خورده است، چگونه ممكن است از گذشته و آينده آگاه نباشند و مأموريت خود را به خوبى انجام دهند، و براى همه برنامه ريزى كنند.

قلمرو مأموريت آنها ظاهر و باطن اجتماع، و درون و برون مردم را شامل مى شود.

انجام اين امور مهم بدون آگاهى از علم غيب ممكن نيست؛ اين همان چيزى است كه در حديث امام صادق عليه السلام با تعبير بسيار جالبى آمده است:

مى فرمايد: «مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللّٰهَ يَحْتَجُّ بِعَبْدٍ فى بِلادِهِ ثمَّ يَسْتُرُ عَنْهُ جَميعَ ما يَحْتاجُ اِلَيه فَقَدْ افْتَرى عَلَى اللّٰهِ » : «كسى كه گمان كند خدا بنده اى را حجت خويش در زمين قرار داده، سپس تمام آنچه را او به آن نياز دارد از وى پنهان مى كند بر خدا افترا زده است»!(2)

آرى آگاهى از اسرار نهان در حال و گذشته و آينده در واقع ابزارى است براى انجام مأموريت مهم هدايت انسان ها و حجت الهى بودن.

كوتاه سخن اينكه نخستين شرط براى تصدى مقام امامت علم و آگاهى و

ص: 116

دانش است نسبت به تمام معارف دينى، و نيازهاى مردم، و آنچه در امر تعليم و تربيت و هدايت و اداره جوامع انسانى لازم است؛ و بدون چنان علمى اين مسئوليت هرگز به انجام نمى رسد.

ص: 117

ص: 118

منابع علمى امامان!

است توجه داشته باشيد كه علم الكتاب به صورت مطلق آمده است؛ و شامل تمام علوم مربوط به كتاب الهى مى شود. برخلاف آنچه در آيه 40 سورۀ «نمل» آمده:

قٰالَ اَلَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ اَلْكِتٰابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ : «(امّا) كسى كه دانشى از كتاب (آسمانى) داشت گفت: من پيش ازآن كه چشم بر هم زنى، آن را نزد تو خواهم آورد!».

به يقين كتاب اللّٰه سرچشمه فياض علوم و دانش ها است؛ و آگاهى برآن رهگشاى تمام امور است. جايى كه آصف بن برخياء وزير سليمان به خاطر آگاهى به بخشى از كتاب آسمانى قادر به انجام چنان كار مهمى باشد؛ و تخت ملكه سباء را در يك چشم بر هم زدن از جنوبى ترين بخش جزيرة العرب (يمن) به شمالى ترين بخش آن (شامات) مركز حكومت سليمان برساند، مسلماً كسى كه به تمام علم كتاب آگاه است. كارهايى بسيار مهم تر از آن مى تواند انجام دهد؛ اما چه كسى علم الكتاب نزد او است ؟، قرآن تنها اشارۀ سربسته اى به آن دارد. بعضى گفته اند منظور خداوند است - بنابراين عطف جملۀ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ اَلْكِتٰابِ عطف تفسيرى خواهد بود كه برخلاف ظاهر كلام است -.

جمعى از مفسّران نيز گفته اند: منظور از آن دانشمندان اهل كتاب و افرادى هم چون سلمان و عبد اللّٰه بن سلام است كه نشانه هاى پيامبر صلى الله عليه و آله را در كتب آسمانى پيشين ديده بودند و گواه بر حقّانيت او مى شدند.

ولى بسيارى از مفسّران در كتب خود نقل كرده اند كه اين آيه اشاره به علىّ بن ابى طالب عليه السلام و ائمه هدى عليهم السلام است.

مفسّر معروف قرطبى در تفسير اين آيه از عبد اللّٰه بن عطا نقل مى كند كه به ابو جعفر بن على بن الحسين گفتم: مردم گمان مى كند (الذى عنده علم الكتاب) عبد اللّٰه بن سلام است، گفت: «اِنَّما ذلِكَ عَلِىُّ بنُ اَبي طالبٍ رَضىَ اللّٰهُ عَنْهُ » در او فقط، على بن ابى طالب است «و كذلك قال محمد بن حنفية»: «محمد بن حنفيه نيز

ص: 120

همين را گفته است».(1)

جالب توجّه اينكه اين سوره (سوره رعد) در مكه نازل شده در حالى كه عبد اللّٰه بن سلام و سلمان فارسى و ساير علماى اهل كتاب همه در مدينه به اسلام پيوستند.

اين سخن از سعيد بن جبير نيز نقل شده كه وقتى از او سؤال كردند «آيا مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ اَلْكِتٰابِ ، عبد اللّٰه بن سلام است ؟ گفت چگونه مى تواند او باشد در حالى كه اين سوره مكى است.»(2)

و نيز شيخ سليمان قندوزى حنفى(3) در ينابيع المودّة از ثعلبى و ابن مغازلى از عبد اللّٰه بن عطا نقل مى كند كه «با امام محمد باقر عليه السلام در مسجد بودم فرزند عبد اللّٰه بن سلام را ديدم، گفتم اين فرزند كسى است كه علم الكتاب نزد او است، فرمود: اين آيه دربارۀ علىّ بن ابى طالب عليه السلام است.»(4)

در همان كتاب در روايات ديگرى از عطيه عوفى از ابو سعيد خدرى نقل شده كه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از آيه اَلَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ اَلْكِتٰابِ (5) سؤال كردم، فرمود: «او وزير برادرم سليمان بن داود بود»؛ سپس از آيه قُلْ كَفىٰ بِاللّٰهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ اَلْكِتٰابِ پرسيدم، فرمود: «ذاكَ اَخى عَلىُّ بْنُ اَبي طالبٍ »: «او برادرم على بن ابى طالب عليه السلام است».(6)

و نيز در روايت ديگرى از ابن عباس مى خوانيم كه گفت: «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ اَلْكِتٰابِ انما هو علي لقد كان عالما بالتفسير و التأويل و الناسخ و المنسوخ»: «كسى كه علم كتاب نزد او است فقط على عليه السلام است؛ او عالم به تفسير قرآن و تأويل آن و ناسخ و منسوخ آن است».(7)

ص: 121

كوتاه سخن اينكه: آيه فوق را هرگز به علماى اهل كتاب نمى توان تفسير كرد؛ زيرا اين سوره در مكه نازل شده و آنها بعد از هجرت در مدينه به مسلمانان پيوستند و طبق روايات بالا دربارۀ على عليه السلام است (و از او به ساير امامان معصوم عليهم السلام مى رسد).

آرى اين آگاهى وسيع نسبت به قرآن مجيد، و اسرار دقائق و ظاهر و باطن آن يكى از منابع اصلى علم امامان معصوم عليهم السلام است.(1)

از شواهد اين معنى، آيه شريفه وَ مٰا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اَللّٰهُ وَ اَلرّٰاسِخُونَ فِي اَلْعِلْمِ : «در حالى كه تفسير آنها را، جز خدا و راسخان در علم، نمى دانند.»(2)

توضيح اينكه: در ميان مفسّران گفتگو است كه آيا اَلرّٰاسِخُونَ فِي اَلْعِلْمِ عطف بر اَللّٰهُ است؛ يعنى تأويل قرآن را جز خداوند و راسخان در علم نمى دانند؛ يا آغاز جملۀ مستقلى است. بنابراين مفهوم آيه چنين مى شود تأويل قرآن را فقط خدا مى داند. اما راسخان در علم مى گويند: «گرچه تأويل آيات متشابه را نمى دانيم؛ اما در برابر همه آنها تسليم هستيم».

آنچه معنى اول را تأييد مى كند آن است كه اولاً بسيار بعيد است در قرآن اسرارى باشد كه جز خداوند نداند؛ چرا كه قرآن براى تربيت و هدايت مردم نازل شده؛ و معنى ندارد كه در چنين كتابى آيات و جمله هايى باشد كه جز خداوند مقصود آن را نداند.

ثانياً: همان گونه كه مفسّر بزرگ طبرسى در مجمع البيان مى گويد: هرگز در ميان مفسران قرآن ديده نشده است كه بگويند فلان آيه از آياتى است كه جز خدا كسى معنى آن را نمى داند؛ بلكه دائماً براى كشف اسرار آيات از طرق مختلف از جمله روايات معصومين عليهم السلام تلاش مى كنند. در واقع اين سخن

ص: 122

برخلاف اجماع مفسران است.

ثالثاً: اگر منظور تسليم بودن بدون آگاهى است بايد راسخان در ايمان گفته شود، نه راسخان در علم؛ كسى كه چيزى را نمى داند چگونه مى توان نام راسخان در علم بر او گذاشت.

رابعاً: در روايات متعددى آمده است كه راسخان در علم، تأويل آيات قرآن را مى دانند و اين دليل برآن است كه اين عبارت عطف بر اَللّٰهُ مى باشد.

در حديثى از امام صادق عليه السلام مى خوانيم كه فرمود: «اَلرّٰاسِخُونَ فِي اَلْعِلْمِ امير المؤمنين و الائمة من بعده»: «راسخان در علم امير مؤمنان و امامان بعد از او هستند».(1)

در حديث ديگرى از همان امام آمده است كه فرمود: «نَحْنُ الرّاسِخُونَ فِي العِلْمِ وَ نَحْنُ نَعْلَمُ تَأويلَهُ » : «ما راسخان در علم هستيم؛ و ما تأويل قرآن را مى دانيم».(2)

و نيز در حديث ديگرى مى خوانيم كه امام باقر عليه السلام (يا امام صادق عليه السلام) در تفسير آيه وَ مٰا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اَللّٰهُ وَ اَلرّٰاسِخُونَ فِي اَلْعِلْمِ ، فرمود: «فَرَسُولُ اللّٰهِ اَفْضَلُ الرّاسِخينَ فِي الْعِلْمِ ، قَدْ عَلَّمَهُ اللّٰهُ عَزَّ وَ جَلَّ جَميعَ ما اَنْزَلَ عَلَيْهِ مِنَ التَّنْزيلِ وَ التَّأْويل، و ما كانَ اللّٰهُ لِيُنَزِّلَ عَلَيْه شَيْئاً لَمْ يُعَلِّمْهُ تَأْويلَهُ ، وَ اَوْصياؤَهُ مِنْ بَعْدِه يَعْلَمُونَهُ كُلَّهُ »:

«رسول خدا صلى الله عليه و آله برترين راسخان در علم بود؛ خداوند عز و جل تمام آنچه را بر او نازل كرد از تنزيل و تأويل به او تعليم داد، و ممكن نيست خداوند چيزى بر او نازل كند و تأويل و تفسيرش را به او نياموزد؛ و اوصياء پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از او تمام آن را مى دانند».(3)

ص: 123

در اين زمينه احاديث متعدد ديگرى وجود دارد كه همين معنى و مفهوم را تأييد مى كند.(1)

با دلائل چهارگانه اى كه در بالا گفتيم - و هريك به تنهايى براى اثبات مقصود كافى بود - ترديدى باقى نمى ماند كه عبارت وَ اَلرّٰاسِخُونَ فِي اَلْعِلْمِ ، عطف بر «اللّٰه» است، و مفهومش آگاهى آنان بر تأويل و عمق قرآن است.

نكته ديگرى كه شايان توجه است اينكه تعبير به اَلرّٰاسِخُونَ فِي اَلْعِلْمِ ، دو بار در قرآن مجيد آمده است؛ يك بار در آيۀ مورد بحث آيۀ 7 سورۀ «آل عمران» و يك بار هم در آيه 162 سورۀ «نساء»، آنجا كه بعد از اشاره به كارهاى زشت و نادرست اهل كتاب (يهود و نصارى) از جمله رباخوارى و غارتگرى اموال مردم است، مى فرمايد:

لٰكِنِ اَلرّٰاسِخُونَ فِي اَلْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ : «ولى راسخان در علم از آنها، و مؤمنان (از امّت اسلام،) به تمام آنچه بر تو نازل شده، و آنچه پيش از تو نازل گرديده،».

چنين به نظر مى رسد كسانى كه نام عبد اللّٰه بن سلام و امثال او را از علماى اهل كتاب كه اسلام را پذيرفته اند، در تفسير راسخان در علم ذكر كرده اند مربوط به اين آيه است (آيه 162 سوره «نساء») نه آيه 7 سوره آل «عمران»، زيرا آنچه دربارۀ علماى اهل كتاب سخن مى گويد: آيه اول است؛ اما آيۀ مورد بحث ما (7 - «آل عمران») هيچ ارتباطى به مسئله اهل كتاب ندارد (دقت كنيد).

ضمناً از اينجا نكتۀ مهم ديگرى نيز روشن مى شود و آن اينكه آنچه در خطبه

ص: 124

اشباح در نهج البلاغه آمده است و مى گويد: «وَ اعْلَم اَنَّ الرّاسِخينَ فِي الْعِلْمِ هُمُ الَّذينَ اَغْناهُمُ اللّٰه عَنِ اقْتِحامِ السُّدَدِ المَضْرُوبَةِ دُونَ الغُيُوبِ لاِقْرارُ بِجُمْلَةِ ما جَهِلُوا تَفْسيرَهُ مِنَ الْغَيْبِ المَحْجُوبِ ...» «بدان راسخان در علم، كسانى هستند كه خداوند آنان را با اقرار اجمالى به تمام آنچه از آنها پوشيده است و تفسير آن را نمى دانند از فرورفتن در اسرار نهانى بى نياز ساخته است».(1)

نيز ممكن است اشاره به آيۀ سورۀ «نساء» باشد كه سخن از تسليم بى قيدوشرط جمعى از علماى اهل كتاب و مؤمنان در برابر قرآن و ساير كتب آسمانى مى گويد، نه آيه سوره «آل عمران» (باز هم دقت كنيد).

كوتاه سخن اينكه ظاهر آيه 7 سوره آل عمران اين است كه مى گويد تأويل قرآن را خداوند و راسخان در علم مى دانند، و با توجه به اينكه منظور از راسخان در علم در درجه اول پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليهم السلام هستند يكى از مهم ترين منابع علمى آنها شناخته مى شود و آن قرآن مجيد و تأويل و تفسير و ظاهر و بطون آن است.

اين سخن را با اشارۀ ديگرى به آيات قرآن به پايان مى رسانيم:

در آيه 49 سورۀ عنكبوت مى خوانيم: بَلْ هُوَ آيٰاتٌ بَيِّنٰاتٌ فِي صُدُورِ اَلَّذِينَ أُوتُوا اَلْعِلْمَ : «ولى اين آيات روشنى است كه در سينه كسانى كه دانش به آنها داده شده است جاى دارد»، و در منابع اهل بيت عليهم السلام روايات بسيارى ديده مى شود كه عنوان اَلَّذِينَ أُوتُوا اَلْعِلْمَ در اين آيه به امامان معصوم عليهم السلام (بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله) تفسير شده است.

براى آگاهى بيشتر به بحار الانوار و تفسير برهان مراجعه فرمائيد.(2)

ص: 125

2 - وراثت از پيامبر

دومين منابع از منابع علوم امامان معصوم عليهم السلام وراثت از پيامبر صلى الله عليه و آله است به اين معنى كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله تمام معارف و شرايع اسلام را به على عليه السلام آموخت، و طبق بعضى از روايات على عليه السلام با خط خود در كتابى نوشت و اين علم و آگاهى نسل اندر نسل به فرزندان على عليه السلام يعنى امامان معصوم عليهم السلام رسيد.

يا به تعبير ديگر آن گونه كه در روايات اسلامى وارد شده است - پيامبر صلى الله عليه و آله هزار باب علم به على عليه السلام آموخت كه از هر بابى هزار باب ديگر گشوده مى شد.

در كتاب كافى روايات متعددى در اين زمينه ديده مى شود؛ از جمله در حديثى كه از ابو بصير مى خوانيم: مى گويد از امام صادق عليه السلام پرسيدم كه پيروان شما مى گويند رسول خدا صلى الله عليه و آله يك باب از علم به على عليه السلام آموخت كه از آن هزار باب گشوده شد؛ امام فرمود: «عَلَّمَ رَسُولُ اللّٰهِ عَليّاً اَلْفَ بابٍ ، يُفْتَحُ مِنْ كُلِّ بابٍ اَلْفُ بابٍ » : «رسول خدا به على عليه السلام هزار باب از علم آموخت (نه فقط يك باب) كه از هر بابى هزار باب گشوده شد».

سپس فرمود: ابى بصير! «اِنَّ عِنْدَنا الجامعة... قُلْتُ وَ مَا الجامِعَةُ؟ قالَ صَحيفَةُ طُولُها سَبْعونَ ذراعاً بِذِراعِ رَسُولِ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله وَ اِمْلائِه، مِنْ فَلْقِ فيه، وَ خَطَّ عَلىٍّ بِيَمينِه، فيها كُلُّ حَلالٍ وَ حَرامٍ وَ كُلُّ شَىءٍ يَحْتاجُ النّاسُ اِلَيْهِ حَتّى الاَرْشِ فِي الْخَدْشِ »:

فرمود: «جامعه» در نزد ما است... عرض كردم: جامعه چيست ؟ فرمود: طومارى است كه طول آن هفتاد ذراع است به ذراع رسول خدا صلى الله عليه و آله، او از دهان مباركش املاء كرد و على عليه السلام به دست خودش نوشت. هر حلال و حرامى در آن است و هر چيزى كه مردم (تا دامنه قيامت) به آن نياز دارند در آن وجود دارد، حتّى ديۀ يك

ص: 126

خراش بر بدن»!(1)

شايان توجه است كه در مورد حديث معروف «مدينة العلم» روايات بى شمارى در معروف ترين كتب اهل سنت و شيعه وارد شده است، از جمله راويان اين حديث ابن عباس و جابر بن عبد اللّٰه و عبد اللّٰه بن عمر و على عليه السلام هستند.

از جمله كسانى كه اين حديث را در كتب خود نقل كرده اند حاكم نيشابورى در مستدرك، ابو بكر نيشابورى در تاريخ بغداد در مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام، گنجى در كفاية الطالب، حموينى در فرائد السمطين، ذهبى در ميزان الاعتدال، قندوزى در ينابيع الموده و نبهانى در الفتح الكبير و گروه ديگر.(2)

در روايات متعددى نيز با صراحت مى خوانيم كه امامان اهل بيت عليهم السلام مى فرمودند:

«آنچه ما نقل مى كنيم همه را مى توانيد از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كنيد، چرا كه ما همه اينها را به وسيله اجداد خود از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده ايم!» (دقت كنيد).

يكى از ياران امام صادق عليه السلام از آن حضرت پرسيد: ما گاهى حديثى را از شما مى شنويم، سپس شك مى كنيم كه از شما شنيده بوديم يا از پدرتان ؟

فرمود: «ما سَمِعْتَهُ مِنّى فَارْوِه عَنْ اَبى، وَ ما سَمِعْتَهُ مِنّى فَارْوِه عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ » : «آنچه را از من شنيده اى از پدرم روايت كن، و آنچه را از من شنيده اى از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت كن»!(3)

در جاى ديگر نيز مى فرمايد: «حَديثي حَديثُ اَبى حَديثُ جَدّى، وَ حديثُ جَدّى حَديث الحُسَيْنِ ، وَ حَديثُ الحُسَينِ حَديثُ الحَسَنِ ، وَ حَديثُ الحَسَنِ

ص: 127

حَديثُ اَميرِ المُؤْمِنينَ عليه السلام، وَ حَديثُ اَمير المُؤمِنينَ عليه السلام حَديثُ رَسُولِ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله وَ حَديثُ رَسُولِ اللّٰهِ قَوْلُ اللّٰهِ عَزَّ وَ جَلَّ »:

«حديث من حديث پدر من، و حديث پدرم حديث جد من، و حديث جدّ من حديث حسين عليه السلام، و حديث حسين عليه السلام حديث حسن عليه السلام، و حديث حسن عليه السلام حديث امير مؤمنان عليه السلام، و حديث امير مؤمنان عليه السلام حديث رسول خدا صلى الله عليه و آله و حديث رسول خدا صلى الله عليه و آله حديث خداوند متعال است»(1).

و در حديث سومى از آن حضرت مى خوانيم كه صريحاً فرمود: «مَهْما اَجَبْتُكَ فيهِ بِشَىءٍ فَهُوَ مِنْ رَسُولِ اللّٰهِ لَسْنا نَقُولُ بِرَأْيِنا مِنْ شَىءٍ » : «هرگاه پاسخى درباره چيزى به تو دادم آن از رسول خدا صلى الله عليه و آله است ما به رأى خودمان چيزى نمى گوئيم»!(2)

مُوسى، اَوْ كَذِى الْقَرْنَيْنِ »: «او همانند دوست سليمان (آصف بن برخيا) يا دوست موسى (يوشع يا خضر) يا ذى

القرنين(1) (در اين زمينه روايات متعددى نيز وجود دارد)».(2)

ولى در سه مورد ديگر در قرآن مجيد كه همه دربارۀ حضرت مسيح عليه السلام است به نظر مى رسد كه مفهوم ديگرى دارد، زيرا تعبير إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ اَلْقُدُسِ - يا وَ أَيَّدْنٰاهُ بِرُوحِ اَلْقُدُسِ (1) نشان مى دهد كه اشاره به روحى است كه همواره با مسيح عليه السلام بوده و او را تأييد و تقويت مى كرده است.

از رواياتى كه در منابع اهل بيت عليهم السلام وارد شده به خوبى بر مى آيد كه روح القدس، روح مقدسى بوده كه با همۀ پيامبران و انبياء و معصومين عليهم السلام بوده است؛ و امدادهاى الهى را در موارد مختلف به آنها منتقل مى ساخته. حتى از روايات متعددى كه در منابع اهل سنت نيز وارد شده است استفاده مى شود كه گاه كه در كارهاى مهم يا سخنان و اشعار پرمغز از كسى صادر مى شد؛ مى فرمودند: «اين به كمك روح القدس بوده است».

از جمله در حديثى كه در تفسير الدّر المنثور آمده است مى خوانيم كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله درباره شاعر معروف اسلامى حَسّان بن ثابت فرمود: «اللّهُمَّ أيِّد حَسّاناً بِرُوحِ القُدُسِ كَما نافَحَ عَنْ نَبيِّه» : «خداوندا «حَسّان» را به روح القدس تقويت كن آن گونه كه از پيامبرش دفاع كرد».(2)

دربارۀ شاعر معروف اهل بيت عليهم السلام كُميت بن زيد اسدى مى خوانيم كه امام باقر عليه السلام به او فرمود: «براى تو همان است كه پيامبر صلى الله عليه و آله به حسّان بن ثابت فرمود»:

«لَنْ يَزالَ مَعَكَ رُوحُ القُدُسِ ما ذَبَيْتَ عنّا» : «هميشه روح القدس با تو خواهد بود مادامى كه از ما دفاع مى كنى».(3)

در حديث ديگرى آمده است كه امام علىّ بن موسى الرضا عليه السلام هنگامى كه دعبل خزاعى شاعر با شهامت بعضى از اشعار قصيده معروف مدارس آيات را خواند، امام گريه شديدى كرد و سپس فرمود: «نَطَقَ رُوحُ الْقُدسِ عَلى لِسانِكَ

ص: 130

بِهٰذَيْنِ الْبَيْتَيْنِ »: «روح القدس در اين دو بيت به زبان تو سخن گفت».(1)

و از اينجا به خوبى روشن مى شود كه «روح القدس» يك روح امدادگر است كه انسان را به هنگام انجام كارهاى مهم معنوى و الهى يارى مى دهد، و البته به تفاوت مراتب اشخاص متفاوت است. در پيامبران و امامان معصوم عليهم السلام به گونه فوق العاده اى قوى تر و بارزتر عمل مى كند؛ و در ديگران به اندازۀ خودشان هرچند از ماهيت و جزئيات آن اطلاع زيادى در دست ما نيست.

در حديثى از امام صادق عليه السلام مى خوانيم كه در تفسير اَلسّٰابِقُونَ اَلسّٰابِقُونَ أُولٰئِكَ اَلْمُقَرَّبُونَ (2) مى فرمايد: «فَالسّابِقُونَ هُمْ رُسُلُ اللّٰهِ عليه السلام وَ خاصَّةِ اللّٰهِ مِنْ خَلْقِه، جَعَلَ فيهِمْ خَمْسَةُ اَرْواحٍ ، اَيَّدَهُمْ بِرُوحِ القُدُسِ فَبِه عَرَفُوا الاَشْياءَ ...»:

«پيش گامان همان رسولان الهى عليهم السلام و خاصان خداوند از خلق اند، در آنها پنج روح قرار داده (از جمله اينكه) آنها را با روح القدس تقويت نموده كه به وسيلۀ آن اشياء را مى شناسند...».(3)

در حديث ديگرى در همين رابطه از امام باقر عليه السلام آمده است كه بعد از برشمردن ارواح پنج گانه كه در انبياء و اوصياء وجود دارد مى فرمايد: «فَبِرُوحِ القُدُسِ ... عَرَفُوا ما تَحْتَ الْعَرْشِ اِلى ما تَحْتَ الثَّرى» : «به وسيله روح القدس، آنچه را در زير عرش و آنچه را در زمين است مى دانند».(4)

احاديث فراوان ديگرى در اين زمينه در اصول كافى و ساير كتب ديده مى شود كه شرح همۀ آنها در اين مختصر نمى گنجد.

ص: 131

آرى امدادهاى الهى از طريق «روح القدس» يكى ديگر از منابع علمى معصومان است.

معصوم متعدد و متنوع است، در درجۀ اوّل مسئله آگاهى آنها به تمام معانى قرآن مجيد است؛ و در درجۀ دوم علومى است كه از رسول خدا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به آنها رسيده؛ و در درجه بعد تأييدات الهى و الهامات قلبى و ارتباط با فرشتگان و عالم غيب است.

و مجموع اين جهات به امام معصوم علوم و آگاهى فراوانى مى بخشد تا بتواند در انجام مأموريت خود، كه همان حفظ اسلام و قرآن و سنت پيامبر صلى الله عليه و آله و هدايت خلق به سوى خالق، و تربيت نفوس، و اقامۀ حدود، و تدبير امور مى باشد؛ به خوبى انجام دهد.

نكتۀ قابل ملاحظه ديگر اينكه از پاره اى از روايات استفاده مى شود كه در هر شب جمعه روح امامان عليه السلام، علوم و دانش هاى تازه اى را (براى مسائل تازه) از سوى خداوند دريافت مى دارند. (تا خود را با تمام نيازمندى هاى امت اسلامى تطبيق دهند)

از جمله در حديثى از امام صادق عليه السلام مى خوانيم كه فرمود: «اِنَّ لَنا فى كُلِّ لَيْلَةِ جُمُعَةٍ سُروراً»: «ما در هر شب جمعه خوشحالى تازه اى داريم».

راوى مى گويد گفتم: «زادَكَ اللّٰهُ وَ ما ذاكَ »: «خداوند بر سرور شما بيفزايد، منظورتان از اين خوشحالى چيست»؟!

فرمود: «اِذا كانَ لَيْلَةُ الجُمُعَةِ وافى رَسُولُ اللّٰهِ الْعَرْشَ وَ وافَى الاَئِمَّةُ مَعَهُ وَ مَعَهُمْ ، فَلا تُرَدُّ اَرْواحُنا اِلى اَبْدانِنا اِلّا بِعِلْمٍ مُسْتَفادٍ، وَ لَوْ لا ذلِكَ لَاَنْفَدْنا» : «هنگامى كه شب جمعه مى شود (زوح مقدس) رسول خدا صلى الله عليه و آله به عرش (الهى) مى رود؛ و ارواح ائمه نيز با او ملاقات مى كنند و (روح) من نيز با آنها به آنجا مى رود؛ سپس روح ما به بدن ما بازنمى گردد مگر با علم و دانش جديدى، و اگر چنين نبود دانش ما پايان مى گرفت»!(1)

ص: 133

در همان باب روايات متعدد ديگرى در اين زمينه نيز ديده مى شود كه شرح همه آنها به طول مى انجامد.

با توجه به آنچه در اين فصل آورديم روشن مى شود كه مسئلۀ منابع علمى امامان مسئله ساده اى نيست، منابعى در اختيار آن بزرگواران است كه آنها را از ساير مردم ممتاز مى سازد و به انجام وظائف مهمى كه در مورد حفظ اسلام و تعليمات قرآن و هدايت بندگان برعهده دارند به آنان كمك مى كند.

ص: 134

معصوم بودن امامان:

سخن را از قرآن شروع مى كنيم:

1 - إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً: «خداوند فقط مى خواهد پليدى (گناه) را از شما اهل بيت دور كند و كاملاً شما را پاك سازد»(1)

در بحث هاى پيشين در مورد عظمت مقام امامت و ولايت به هنگام تفسير آيه 124 سورۀ «بقره» در داستان ابراهيم عليه السلام خوانديم كه خداوند اين پيامبر بزرگ را مورد آزمايش هاى مهم متعددى قرار داد و هنگامى كه از عهدۀ همۀ آن آزمايش هاى مهم برآمد، فرمود: إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً: «من تو را امام و پيشواى مردم قرار دادم.» (امامت به معنى حكومت بر جسم و جان و روح و تن و تربيت نفوس و جوامع بشرى).

و هنگامى كه ابراهيم عليه السلام اين مقام را براى بعضى از ذريه و فرزندان خود تقاضا كرد با اجابت مشروط الهى روبرو شد، فرمود: لاٰ يَنٰالُ عَهْدِي اَلظّٰالِمِينَ : «پيمان من، به ستمكاران نمى رسد، مگر آنها كه شايسته اند (تنها آن گروه از فرزندان تو كه پاك و معصوم اند شايسته اين مقام هستند)».

در بحث هاى آنجا روشن شد كه چگونه اين جمله از آيه، دليل «بر معصوم بودن امامان» و پيشوايان الهى است، و كسانى كه در طول عمر خود يا از نظر اعتقادات راه شرك و كفر را پوئيده اند، و يا در اعمال خود، ظلم و ستمى بر خويش يا ديگران مرتكب شده اند، شايستۀ اين مقام نيستند. چرا كه ظلم به معنى وسيع كلمه، هم ظلم و شرك و كفر و انحرافات عقيدتى را شامل مى شود و هم هرگونه تعدى به ديگران و ظلم بر خويشتن از طريق ارتكاب گناه.

و از آنجا كه اين بحث ها به طور مشروح و مستوفى در آنجا آمده نيازى به تكرار آن نمى بينيم؛ بنابراين پايۀ اصلى شرط بودن «عصمت در امامان» و پيشوايان الهى قرآن مجيد در همان آيه گذارده است.

اكنون به آيه تطهير بازمى گرديم و مسئله عصمت را در اين آيه بررسى

ص: 136

مى كنيم:

درست است كه اين آيه در لابلاى آيات مربوط به همسران پيامبر صلى الله عليه و آله است ولى آيه تطهير كه در لابلاى آنها نازل شده لحن جداگانه اى دارد و نشان مى دهد هدف ديگرى را دنبال مى كند، چرا كه آيات قبل و بعد همه با ضميرهاى جمع مئونت است، ولى آيه مورد بحث با ضمائر جمع مذكر آمده است!

در آغاز اين آيه همسران پيامبر صلى الله عليه و آله را مخاطب ساخته و به آنها دستور مى دهد كه در خانه هاى خود بمانيد و هم چون دوران جاهليت نخستين در (ميان مردم) ظاهر نشويد و نماز را برپاداريد و زكات را بپردازيد، و خدا و پيامبرش را اطاعت كنيد وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَ لاٰ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ اَلْجٰاهِلِيَّةِ اَلْأُولىٰ وَ أَقِمْنَ اَلصَّلاٰةَ وَ آتِينَ اَلزَّكٰاةَ وَ أَطِعْنَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ (1).

تمام شش ضميرى كه در اين بخش از آيه آمده است همه به صورت جمع مئونت است. (دقت كنيد)

سپس لحن آيه طور ديگرى مى شود، و مى فرمايد: «خداوند فقط» مى خواهد پليدى (گناه) را از شما هل بيت دور كند و شما را كاملاً پاك سازد» إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً.

در اين بخش از آيه دو ضمر جمع به كاررفته است كه هر دو به صورت جمع مذكر آمده است.

درست است كه صدر و ذيل يك آيه معمولاً يك مطلب را دنبال مى كند ولى اين سخن در جايى است كه قرينه اى برخلاف آن وجود نداشته باشد؛ بنابراين كسانى كه اين قسمت از آيه را نيز ناظر به همسران پيامبر صلى الله عليه و آله دانسته اند سخنى برخلاف ظاهر آيه و قرينه موجود در آن، يعنى تفاوت ضميرها، گفته اند.

از اين گذشته در مورد اين آيه دسترسى به روايات متعددى داريم كه علماى بزرگ اسلام اعم از اهل تسنن و شيعه، آن را از شخص پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده اند و در معروف تيرن منابع فريقين كه مورد قبول آنها است اين روايات به وفور

ص: 137

و كثرت آمده است.

اين روايات همگى حاكى از آن است كه مخاطب در اين آيه، پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و على و فاطمه و حسن و حسين عليهما السلام مى باشند (نه همسران پيامبر) كه بعداً به طور مشروح خواهد آمد.

ولى قبل از ورود در بحث روايات لازم است به تفسير تعبيرات آيه بپردازيم:

تعبير به «انّما» كه معمولاً براى حصر است و در فارسى امروز به جاى آن فقط يا تنها گفته مى شود دليل بر اين است كه موهبتى كه در اين آيه آمده ويژۀ خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله است و شامل ديگران نمى شود.

جمله «يريد» - خداوند اراده دارد و مى خواهد... - اشاره به ارادۀ تكوينى پروردگار است، يعنى خداوند با يك فرمان تكوينى اراده كرده است كه شما را از هرگونه آلودگى پاك و مصون دارد، نه ارادۀ تشريعى. زيرا ارادۀ تشريعى، به معنى مكلف ساختن آنها به حفظ پاكى خويش است و مى دانيم اين تكليف منحصر به خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله نيست همۀ مسلمانان مكلف و موظف اند كه خود را پاك نگه دارند.

ممكن است تصور شود كه ارادۀ تكوينى موجب يك نوع جبر است و در اين صورت معصوم بودن، فضيلت و افتخارى نخواهد بود؟

پاسخ اين سخن در جلد هفتم در بحث معصوم بودن پيامبران بطور مشروح آورديم، و در اينجا به طور خلاصه بايد گفت: معصومان داراى دو نوع شايستگى هستند، شايستگى ذاتى و موهبتى و شايستگى اكتسابى از طريق اعمال خويش و ملكات درونى؛ و از مجموعۀ اين دو شايستگى كه حد اقل يكى از آن جنبه اختيارى دارد آن مقام والا حاصل مى شود. به تعبير ديگر ارادۀ الهى زمينه هاى الهى زمينه هاى توفيق را براى وصول به اين مقام والا فراهم مى سازد؛ و بهره گيرى از اين توفيق به اراده خود آنان بستگى دارد. (دقّت كنيد)

ترك كردن گناه براى آنها محال عادى است نه محال عقلى؛ فى المثل، محال

ص: 138

عادى است كه يك شخص عالم و با ايمان شراب را با خود به مسجد ببرد و در صف جماعت بنوشد ولى مسلماً اين امر يك محال عقلى نيست، و با اختيارى بودن اين كار منافات ندارد. يا در مثال ديگر يك آدم عاقل هرگز لخت مادر زاد در كوچه و خيابان ظاهر نمى شود، انجام اين كار براى او محال نيست، بلكه سطح فكر و معرفت او اجازه نمى دهد چنين كارى را انجام دهد بااينكه فعل و ترك آن در اختيار او است.

انجام گناهان براى پيامبران و امامان همين گونه است. درست است كه معصوم بودن از امدادهاى الهى است ولى امدادهاى الهى نيز بى حساب نيست، همان گونه كه قرآن دربارۀ ابراهيم خليل عليه السلام مى فرمايد: و (ياد كنيد) هنگامى كه پروردگار ابراهيم، او را با دستوراتى آزموده؛ و او به طور كامل از عهدۀ آنها بر آمد.(1)

و اما «رجس» در لغت به معنى شىء ناپاك است خواه از نظر طبع آدمى آلوده و منفور باشد يا به حكم عقل يا شرع، و يا همۀ اينها. به همين جهت راغب در مفردات بعد از آنكه رجس را به معناى شىء قَذِر (آلوده) معنى مى كند؛ چهار صورت براى آن ذكر مى نمايد (همان چهار صورتى كه در بالا گفته شد آلوده از نظر طبعى آدمى، يا عقل، يا شرع، و يا همۀ اينها) و اگر در بعضى از كلمات بزرگان «رجس» به معنى گناه يا شرك يا اعتقاد باطل يا بخل و حسد تفسير شده در حقيقت بيان مصداق هايى از انى مفهوم وسيع و گسترده است.

به هر حال با توجه به «الف و لام جنس» كه بر سر اين كله آمده اَلرِّجْسَ و در اينجا معنى عموم را مى رساند مفهوم آيه چنين است كه خداوند اراده كرده هرگونه و هر نوع از انواع آلودگى را از آنان دور سازد.

جملۀ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً با توجه به اينكه معنى «تطهير»، پاك ساختن است؛

ص: 139

تأكيد مجددى است بر مسئله نفى «رجس» و نفى همۀ پليدى ها كه در جملۀ قبل آمده است؛ و واژۀ «تطهيراً» كه به اصطلاح مفعول مطلق است باز هم تأكيد ديگرى بر اين معنى است.

نتيجه اينكه خداوند با انواع تأكيدها اراده فرموده است كه اهل بيت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله را از هرگونه پليدى مسلم و آلودگى پاك و مبرّا سازد.

مسلم است كه در درجۀ اوّل شخص پيامبر صلى الله عليه و آله را كه صاحب اصلى خانه است شامل مى شود و بعد بقيه را، حال ببينيم بقيه اهل بيت چه كسانى هستند؟

***

فاطمه زهرا عليها السلام و دو فرزندشان حسن و حسين عليهم السلام مى باشد - همان گونه كه اشاره شد - بسيار زياد است، از جمله هيجده روايت تنها در تفسير «الدّر المنثور» نقل شده است؛ كه پنج روايت از امّ سلمه، سه روايت از ابو سعيد خدرى، يك روايت از عائشه، يك روايت از انس، دو روايت از ابن عباس، دو روايت از ابى الحمراء، يك روايت از وائلة بن اسقع، يك روايت از سعد، يك روايت از ضحاك بن مزاحم و يك روايت از زيد بن ارقم است!(1)

مرحوم علامۀ طباطبايى در تفسير الميزان رواياتى را كه دراين باره وارد شده بيش از هفتاد روايت مى شمرد و مى فرمايد: «آنچه از طرق اهل سنت، در اين زمينه نقل شده بيش از آن است كه از طريق شيعه وارد شده است!، و راويان ديگرى را غير از افرادى كه در بالا نام برديم نيز بر آنها مى افزايد (راويانى كه روايت آنها در غير تفسير الدّر المنثور آمده است).

بعضى نيز تعداد روايات و كتبى كه اين روايات در آن نقل شده بالغ بر صدها ذكر كرده اند و بعيد نيست چنين باشد.

در اينجا تنها قسمتى از آن روايات را با ذكر منابع آنها مى آوريم تا روشن شود آنچه، واحدى در اسباب النزول مى گويد: «اِنَّ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي النَّبىِّ صلى الله عليه و آله وَ عَلىِّ وَ فاطِمَةَ و الْحَسَنَيْنِ عليهم السلام خاصَّةً يُشارِكُهُمْ فيها غَيْرُهُمْ »:

«اين آيه در خصوص پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و على و فاطمه و حسنين عليهم السلام نازل شده و كس ديگرى در آن با آنها مشاركت ندارد»(2) يك واقعيت است.

اين احاديث را مى توان در چهار بخش خلاصه كرد:

***

1 - رواياتى كه از بعضى از همسران پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده و با صراحت

ص: 141

مى گويد، هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله سخن از اين آيه شريفه مى گفت، از حضرتش سؤال كرديم كه آيا ما هم جزء اين آيه هستيم ؟ فرمود: شما خوبيد اما مشمول اين آيه نيستيد!

از جمله ثعلبى در تفسير خود از ام سلمه همسر گرامى پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله در خانه خود بود كه فاطمه عليها السلام غذايى نزد آن حضرت آورد، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «همسر و دو فرزندت حسن و حسين عليهما السلام را صدا كن»، آنها آمدند، سپس غذا خوردند بعد پيامبر صلى الله عليه و آله عبايى بر آنها افكند و گفت: «اللّهُمَّ ! هؤُلاءِ اَهْلُ بَيْتى وَ عِتْرَتى فَاَذْهِبْ عَنْهُمُ الرّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهيراً» : «خداوندا اينها اهل بيت من و عتر منند، پليدى را از آنها دور كن، و از هرگونه آلودگى پاكشان گردان» و در اينجا بود كه آيه إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ ... نازل شده... من گفتم اى رسول خدا! آيا من هم با شما هستم ؟! فرمود: «اِنَّكِ اِلى خَيْرٍ»: «تو بر نيكى هستى» (امّا در زمرۀ اين گروه نيستى).(1)

و نيز ثعلبى از علماى معروف اهل سنت كه در اواخر قرن چهارم و اوائل قرن پنجم مى زيسته؛ و تفسير كبير او معروف است از عائشه همسر پيامبر صلى الله عليه و آله چنين نقل مى كند: هنگامى كه از او دربارۀ جنگ جمل و دخالتش در آن جنگ ويرانگر سؤال كردند (با تأسف) گفت: اين يك تقدير الهى بود! و هنگامى كه دربارۀ على عليه السلام سؤال كردند، چنين گفت:

«تَسْأَلُنى عَنْ اَحَبِّ النّاسِ كانَ اِلى رَسُولِ اللّٰهِ ، وَ زَوْجِ اَحَبِّ النّاسِ كانَ اِلى رَسُول اللّٰهِ ، لَقَدْ رَأِيْتُ عَليّاً وَ فاطِمَةَ وَ حَسَناً وَ حُسَيْناً وَ جَمَعَ رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله بِثَوْبٍ عَلَيهِمْ ، ثُمَّ قالَ : اللّهُمَّ هؤلاءِ اَهْلُ بَيْتى وَ حامّتى فَاَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهيراً، قالَتْ فَقلْتُ يا رَسُول اللّٰهِ اَنَا مِنْ اَهْلِكَ قال تَنَحّى فَاِنَّكِ اِلى

ص: 142

خَيْرٍ»:

«آيا از من دربارۀ كسى سؤال مى كنى كه محبوب ترين مردم نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بود، و از كسى مى پرسى كه همسر محبوب ترين مردم نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله بود، من با چشم خود ديدم على و فاطمه و حسن و حسين عليهما السلام را كه پيامبر صلى الله عليه و آله آنها را در زير پارچه اى جمع كرده بود، و فرمود: خداوندا! اينها خاندان من اند و حاميان من؛ رجس و پليدى را از آنها ببر؛ و از آلودگى ها پاكشان فرما؛ من گفتم اى رسول خدا آيا من نيز از آنها هستم فرمود: دور باش تو بر خير و نيكى هستى (اما جزء اين جمع نمى باشى)».(1)

اين گونه احاديث با صراحت مى گويد كه همسران پيامبر صلى الله عليه و آله جزء اهل بيت در اين آيه نبودند.

***

2 - داستان حديث كساء در روايات فوق العاده فراوانى با تعبيرات مختلف وارد شده و قدر مشترك همۀ آنها اين است كه پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام و فاطمه و حسن و حسين را فراخواند - و يا به خدمت او آمدند - پيامبر صلى الله عليه و آله عبا - يا پارچه اى و... - بر آنها افكند و گفت: خداوندا! اينها خاندان من اند رجس و آلودگى را از آنها دور كن؛ و در اين هنگام آيۀ إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَيْتِ نازل گرديد.

قابل توجه اينكه اين حديث، در صحيح مسلم از قول عائشه و هم چنين حاكم در مستدرك و بيهقى در سنن، و ابن جرير در تفسيرش و سيوطى در الدّر المنثور نقل شده است.(2)

حاكم حسكانى نيز در شواهد التنزيل آن را آورده است(3) در صحيح «ترمذى»

ص: 143

نيز كراراً اين حديث نقل شده، در يك جا از عمرو بن ابى سلمه و در جاى ديگر از امّ سلمه.(1)

نكته ديگر اينكه فخر رازى به مناسبتى در ذيل آيۀ مباهله (آيه 61 «سوره آل عمران») بعد از نقل اين حديث (حديث كساء) مى افزايد:

«وَ اعْلَم اَنَّ هذِه الرِّوايةَ كَالمُتفَقِ صِحَّتِها بَيْنَ اَهْلِ التَّفْسيرِ وَ الْحَديثِ »:

«بدان كه اين روايت هم چون روايتى است كه صحتش مورد اتفاق در ميان علماى تفسير و حديث است».(2)

اين نكته نيز قابل توجه است كه امام احمد حنبل در مسند خود، اين حديث را از طرق مختلف آورده است.(3)

***

3 - در بخش ديگرى از روايات كه آن نيز متعدد و فراوان است مى خوانيم كه بعد از نزول آيه تطهير، پيامبر صلى الله عليه و آله چندين ماه - در بعضى شش ماه، و در بعضى هشت يا نُه ماه آمده است - هنگامى كه براى نماز صبح از كنار خانه فاطمه عليها السلام مى گذشت صدا مى زد: «الصَّلاة! يا اَهْلَ البَيْتِ ! إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً: «هنگام نماز است اى اهل بيت! خداوند فقط مى خواهد پليدى (گناه) را از شما اهل بيت دور كند و شما را پاك سازد»!

اين حديث در شواهد التنزيل نوشته مفسر معروف حاكم حسكانى از انس بن مالك نقل شده است.(4)

ص: 144

و در همان كتاب حديث ديگرى به عنوان هفت ماه از ابى الحمراء آمده است.

و نيز در همان كتاب اين جريان به عنوان هشت ماه از ابو سعيد خدرى نقل شده است.(1)

تفاوت اين تعبيرات، طبيعى است، زيرا ممكن است انس شش ماه اين مطلب را ديده باشد، و ابو سعيد خدرى هشت ماه، و ابى الحمراء هفت ماه، و ابن عباس نُه ماه.(2)

هركس آنچه را ديده نقل كرده است، بى آنكه تضادى در ميان سخنان آنها باشد.

به هر حال ادامۀ اين برنامه و تكرار اين سخن در آن مدت طولانى از سوى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله يك مسئله حساب شده بوده است؛ او مى خواسته به وضوح و با تأكيد پى درپى روشن سازد منظور از «اهل بيت» تنها اهل اين خانه اند، تا در آينده ترديدى براى هيچ كس باقى نماند؛ و همه بدانند اين آيه تنها در شأن اين گروه نازل شده است و عجب اينكه بااين همه تكرار و تأكيد باز مسئله براى بعضى مفهوم نشده است؛ راستى چرت انگيز است.

به خصوص اينكه تنها خانه اى كه در ورودى آن به مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله باز مى شد در خانۀ پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام بود، (زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تمام درهايى كه به سوى مسجد باز مى شد ببندند جز اين دو در).

پيدا است هميشه جمعى از مردم به هنگام نماز، اين سخن را در آنجا از پيامبر صلى الله عليه و آله مى شنيدند، با اين حال شگفت آور نيست كه بعضى از مفسران اصرار دارند مفهوم آيه را توسعه دهند تا همسران پيامبر صلى الله عليه و آله را نيز شامل گردد، بااينكه

ص: 145

همان گونه كه گفتيم عائشه همسر پيامبر صلى الله عليه و آله كه طبق گواهى تاريخ در بازگو كردن فضائل خود و تمام جزئيات ارتباطش با پيامبر صلى الله عليه و آله چيزى فروگذار نمى كرد، نه تنها خود را مشمول اين آيه نمى دانست بلكه مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله به من فرمود: «تو جزء آن نيستى»!

***

4 - روايات متعددى كه از ابو سعيد خدرى صحابه معروف نقل شده و اشاره به آيۀ تطهير كرده، با صراحت مى گويد:

«نَزَلَتْ فى خَمْسَةٍ فى رَسُولِ اللّٰهِ وَ عَلىٍّ وَ فاطِمَةَ و الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِمُ السّلامُ »:

«اين آيه دربارۀ رسول خدا صلى الله عليه و آله و على و فاطمه و حسن و حسين عليهما السلام نازل شده است(1).

كوتاه سخن اينكه: رواياتى كه دربارۀ آيه تطهير و اختصاص آنها به پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام و فاطمه و امام حسن و امام حسين عليه السلام در منابع معروف اسلامى آمده به قدرى زياد است كه آن را در رديف روايات متواتره قرار مى دهد؛ و از اين نظر جاى ترديدى در آن باقى نمى ماند. تا آنجا كه در شرح احقاق الحق آن را از بيش از هفتاد منبع از منابع معروف اهل سنت (علاوه بر منابع معروف پيروان اهل بيت) نقل مى كند و مى گويد: «اگر همۀ اين منابع را احصاء كنيم از هزار هم مى گذرد»!(2)

منابع معروف اسلامى آمده فضيلت بزرگى براى امامان اهل بيت عليهم السلام محسوب مى شود مى توان آن را دليلى بر حقانيت مسير آنها دانست، بعضى از دانشمندان به دست و پا افتاده، و مطابق معمول به سراغ اشكالاتى رفته اند كه به بهانه جويى شبيه تر است تا به اشكال علمى؛ در حالى كه گروهى ديگر شجاعانه اين آيه و روايات را پذيرفته اند و هرچند از نظر اصولى پيرو طريقۀ اهل سنت باقى مانده اند، قسمتى از اشكالات به شرح زير است:

1 - منظور از اهل بيت ساكنان خانۀ پيامبر صلى الله عليه و آله است، زيرا بيت به معنى خانۀ مسكونى است، و ساكنان خانۀ پيامبر صلى الله عليه و آله همان همسران پيامبراند، و ديگرى را شامل نمى شود، و اگر ضميرها به صورت ضمير مذكر آمده به خاطر آن است كه لفظ «اهل» مذكر است، و اگر بيت به صورت مفرد آمده، نه به صورت جمع بااينكه همسران پيامبر صلى الله عليه و آله در خانه هاى متعدد سكنى داشتند، به خاطر آن است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرد واحدى بود، و بيت او نيز به صورت واحد ذكر شده است، خلاصه اينكه آيه تنها نظر به همسران پيامبر صلى الله عليه و آله دارد.

پاسخ اين ايراد يا بهانه جويى از بحث هاى گذشته به خوبى روشن شد، و آثار تكلف به هنگام دفاع از اين نظر كاملاً نمايان است، زيرا اگر منظور از اهل، همسران پيامبر صلى الله عليه و آله باشد ظاهر لفظ مفرد مذكر و معناى آن جمع مؤنث است درحالى كه در آيه نه مفرد مذكر شده نه جمع مؤنّث، بلكه به صورت جمع مذكّر آمده است.

هم چنين تعبير به «بيت» به صورت مفرد، برخلاف صدر آيه كه به صورت جمع آمده، وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ نمى تواند به خاطر شخص پيامبر صلى الله عليه و آله باشد زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله خانۀ مستقلى براى خود نداشت، خانۀ او خانه هايى بود كه با همسرانش در آنها زندگى مى كرد.

بنابراين راهى جز اين نيست كه منظور از بيت در اينجا بيت قرابت و نزديكى و ارتباط نسبى با پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بوده باشد، نه بيت سكونت، تعبيرى كه بسيار

ص: 147

معمول و متداول است.

گذشته از همۀ اينها به فرض كه تمام اين تكلّفات را بپذيريم، آن همه روايات را چه كنيم ؟ آيا مى شود از رواياتى با آن وسعت و كثرت و صراحت كه اهل بيت عليهم السلام را منحصر در پنج نفر مى كند صرف نظر كرد؟ يا آنها را حديث ضعيف شمرد؟ اگر اين احاديث متواتر و قوى نباشند اصلاً حديث متواتر و صحيحى نخواهيم داشت، اگر اين روايات صراحت ندارد كدام روايت در اداى مضمون اش صرحى است ؟!

از همه شگفت انگيزتر سخنى است كه از عكرمه نقل شده است، مى گويد: «مَنْ شاءَ باهَلْتُهُ اَنَّها نَزَلَتْ فى نِساءِ النَّبى»! صلى الله عليه و آله: «هركس بخواهد من حاضرم با او مباهله كنم كه اين آيه دربارۀ همسران پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است»!(1) و در عبارت ديگرى از او نقل شده «اِنَّ عكرمةَ كانَ يُنٰادى فى السُّوق اَنَّ قولَهُ تَعالىٰ اِنما يريد اللّٰه... نَزَل فى نساءِ النبى» : «او در بازار صدا مى زد كه آيۀ انما يريد اللّٰه... دربارۀ همسران پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است»!(2)

راستى شگفت آور است؛ مگر مسائل علمى و استدلالى را مى توان با مباهله و فريا در سر بازارها اثبات كرد؛ آن هم مبحثى كه اين همه دلائل و شواهد و قرائن دارد.

پيامبر صلى الله عليه و آله به دور پنج نفر عبا مى كشد كه آنها را دقيقاً مشخص كند و مخاطب سازد و حتى ام سلمه و عائشه را در آن محدوده راه نمى دهد، و شش ماه يا هشت ماه و نه ماه، مرتب پشت خانۀ فاطمه عليها السلام اين جمله را تكرار مى كند كه منظور از اين آيه شمائيد، و واژۀ «اِنَّما» كه دليل بر حصر است در آغاز آيه كاملاً چشم گير است.

و پيامبر صلى الله عليه و آله بااين همه تأكيدات پياپى هرگونه شبهه را زائل كند، ولى عكرمه با انگيزه هايى كه خودش بهتر مى داند مى خواهد با مباهله غير آن را ثابت كند و در

ص: 148

بازارها فرياد بر ضد آن بلند نمايد!

اصولاً جوش و خروش عكرمه و رفتن به سراغ مباهله كه در مباحث علمى نادر و كم نظير است، و همچنين فرياد زدن بر سر بازارها كه آن هم در مسائل علمى بى نظير است، خود دليل روشنى است بر اين كه زير اين كاسه نيم كاسه اى است، و در پشت اين قال و غوغا اسرار ديگرى نهفته است، آيا او مأموريت داشت كه اين فضيلت بزرگ الهى را به نفع حاكمان وقت انكار كند و با احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله با اين رسوائى به مقابله برخيزد؟!

2 - سؤال ديگر اين كه: اگر منظور شما آن پنج نور مقدسند، پس ساير امامان اهل بيت عليه السلام چه مى شوند؟

پاسخ اين سؤال اين است كه: آنها كه در آن زمان در حيات بودند همان پنج نفر بودند، و بقيه بعداً به وجود آمدند، و همان صفات را از پيامبر صلى الله عليه و آله و پدران خود به ارث بردند.

3 - همان گونه كه قبلاً اشاره شد منظور از اراده در إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ اَلرِّجْسَ اراده تكوينى است، نه تشريعى؛ و به تعير ديگر منظور اين نيست كه خدا به شما دستور داده است كه گرد گناهان نگرديد، چرا كه اين دستور الهى دربارۀ همۀ مسلمانان بدون استثناء است، نه خصوص اصحاب كساء. بنابراين معلوم مى شود كه منظور اين است كه اراده تكوينى و مشيت الهى بر اين قرار گرفته كه آنها را پاك سازد؛ و از هرگونه گناه حفظ كند؛ و از شر شيطان و هواى نفس نگاه دارد؛ و مى دانيم ارادۀ خدا تخلف ناپذير است. و اينكه بعضى گفته اند ارادۀ الهى قابل تخلف است، نهايت نادانى و بى خبرى است، چه چيز در عالم مى تواند مانع ارادۀ الهى شود، مگر اينكه ارادۀ الهى مشروط به شرطى باشد و شرط آن حاصل نشود، و مى دانيم كه اراده در آيه فوق، مطلق است و مشروط به هيچ شرطى نيست. و اينكه بعضى گفته اند لازمۀ اين سخن اين است كه صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله

ص: 149

مخصوصاً حاضران ميدان بدر، همه معصوم باشند چون خدا در حق آنها فرموده:

وَ لٰكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ : «بلكه مى خواهد شما را پاك سازد و نعمتش را بر شما تمام نمايد؛ شايد شكر به جاآوريد».(1)

راستى تأسف آور است هنگامى كه كوره تعصب داغ مى شود همه چيز را مى بلعد و خاكستر مى كند، اساساً ما چنان آيه اى در قرآن مجيد دربارۀ جنگ بدر نداريم، آنچه در مورد جنگ بدر نازل شده اين است: وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ اَلشَّيْطٰانِ :(2)«و آبى از آسمان برايتان فرستاد، تا شما را با آن پاك كند؛ و پليدى شيطان را از شما بر طرف سازد» واضح است اين آيه مربوط به نزول باران (در ميدان بدر) و استفاده كردن مسلمانان از آن براى شستشوى خود، و غسل و وضو است و هيچ گونه ارتباطى با بحث ما ندارد؛ ولى اين برادر متعصب آغاز آيه را حذف كرده و تنها جمله لِيُطَهِّرَكُمْ را آورده است، و آن را دليلى بر پاكى و قداست همه اصحاب شمرده است.

البته جملۀ وَ لٰكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ نه درباره جنگجويان بدر، بلكه در زيل آيه وضو و غسل و تيمم آمده است، و پر واضح است كه اشاره به پاكيزگى حاصل از اين سه طهارت اسلامى مى كند، حال چگونه اين مفسّر معروف آيه را از آنجا به ميدان بدر برده و چيزى كه مربوط به غسل و تيمم است به بحث عصمت كشانده، روشن نيست.

در اينجا سؤال ديگرى مطرح شده است، و آن اينكه: اگر آيه دليل بر عصمت اين بزرگواران است پس چرا «يُرِيدُ» به صورت فعل مضارع آمده است ؟ اگر آنها معصوم اند چرا مى فرمايد: «خدا مى خواهد چنين شود» آيا تحصيل حاصل ممكن است، چرا نفرموده «اَرادَ اللّٰهُ » (خدا خواست كه از آغاز چنين باشد).(3)

ص: 150

اگر گويندۀ اين سخن تعبير به «يُرِيدُ» را در آيات قرآن مجيد دقيقاً بررسى مى كرد هرگز چنين سخنى نمى گفت؛ زيرا اين واژه در بسيارى از آيات قرآن در مورد امورى به كاررفته است كه ارادۀ مستمرى از گذشته تا حال و از حال تا آينده به آن تعلق گرفته است؛ و به تعبير ديگر اين جمله غالباً براى نشان دادن استمرار و ثبات اراده چيزى در گذشته و حال و آينده به كار مى رود. صدق اين سخن را در آيات زير مى توان ملاحظه كرد:

وَ مَا اَللّٰهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعٰالَمِينَ (1).

يُرِيدُ اَللّٰهُ بِكُمُ اَلْيُسْرَ وَ لاٰ يُرِيدُ بِكُمُ اَلْعُسْرَ(2).

يُرِيدُ اَللّٰهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ (3).

بديهى است مفهوم اين آيات اين نيست كه خداوند در گذشته ارادۀ ظلمى كرده؛ پيش از اين خواهان مشكلات و عُسر براى شما بوده، يا قبلاً نمى خواسته بارها شما را سبك كند و از امروز چنين كرده است؛ بلكه مفهوم تمام اينها اين است كه چنين اراده اى را از گذشته تا حال، و در آينده، داشته و دارد.

هم چنين دربارۀ شيطان مى فرمايد: يُرِيدُ اَلشَّيْطٰانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِيداً(4)إِنَّمٰا يُرِيدُ اَلشَّيْطٰانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ اَلْعَدٰاوَةَ وَ اَلْبَغْضٰاءَ فِي اَلْخَمْرِ وَ اَلْمَيْسِرِ(5)بَلْ يُرِيدُ اَلْإِنْسٰانُ لِيَفْجُرَ أَمٰامَهُ (6)بديهى است در اين آيات نيز منظور بيان ارادۀ مستمر شيطان در گذشته و حال و آينده براى گمراه ساختن بشر، يا ايجاد عداوت و دشمنى به وسيله شراب و قمار است؛ و همچنين مفهوم آيه سوم اين است كه انسان ناسپاس هميشه مى خواسته آزاد باشد و گناه كند و به همين دليل منكر قيامت مى شود.

غير از شش آيۀ بالا كه استعمال «يُرِيدُ» را در فعل استمرارى كه هر سه زمان را در بر مى گيرد نشان مى دهد، آيات فراوانى ديگرى در قرآن وجود دارد كه دقيقاً

ص: 151

همين موضوع را تعقيب مى كند.

بنابراين مفهوم آيه شريفه «إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ اَلرِّجْسَ » تعلق ارادۀ مستمر خداوند بر پاكى و قداست و عصمت اصحاب كساء است.

***

عين آزادى اراده، در برابر انجام خصوص اين كار شبيه معصوم است.(1)

***

سؤال ديگر اينكه امامان خودشان در لابه لاى كلمات شان اعتراف به خطا و گناه كرده اند؛ چگونه مى توان آن را معصوم دانست ؟ آنها در دعاهايشان از خدا طلب عفو و بخشش از گناه مى كنند كه اين خود دليل بر عدم معصوم بودن آنها است. امام اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام در خطبه 216 نهج البلاغه مى فرمايد:

«اِنّى لَسْتُ فى نَفْسى بِفَوْقِ اَنْ اُخْطى وَ لا آمَنُ ذلِكَ مِنْ فِعْلى اِلّا اَنْ يَكْفى اللّٰهُ مِنْ نَفْسى ما هُوَ اَمْلَكُ بِهِ مِنّى»:

«من (خودم به عنوان يك انسان) خويشتن را بالاتر از آنكه اشتباه كنم نمى دانم؛ و از خطا در كارهايم ايمن نيستم مگر اينكه خداوند مرا حفظ كند».(2)

شبيه اين ايراد در مورد بسيارى از آيات مربوط به سرگذشت انبياء در قرآن مجيد نيز مطرح مى شود؛ كه ما همۀ آنها را به طور مبسوط در همان جلد هفتم پيام قرآن تحت عنوان تنزيه انبياء ذكر كرديم؛ و پاسخ به آنها داده شده است، و با اشاره به يك يك از تاريخ انبياء و آنچه در آن ممكن است مورد اين خرده گيرى واقع شود، مسائل را دنبال كرديم.

و به طور خلاصه و فشرده به چند نكته بايد اشاره كرد:

1 - در بسيارى از موارد، معصومان به عنوان يك سرمشق براى مردم سخن مى گفتند و گفته هاى آنها جنبۀ تعليمى داشته است. جالب اينكه در تفسير روح المعانى كه بعد از طرح اشكال در مورد على عليه السلام، همين پاسخ را آورده سپس مى گويد: قصد تعليم آن گونه كه در بعضى از دعاهاى پيامبر صلى الله عليه و آله است در كلام

ص: 153

على عليه السلام بعيد است.(1)

معلوم نيست چرا در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله بعيد نيست اما در كلام على عليه السلام بعيد است؛ اين يك بام و دوهوا دليلى جز تعصب عميق اين مفسر معروف ندارد.

2 - در بعضى از موارد هدف اين بوده كه بگويند ما بدون تكيه بر لطف خداوند از خود چيزى نداريم؛ و اين مواهب و امدادها و توفيقات او است كه ما را معصوم مى دارد؛ و به تعبير ديگر جمله اى كه از على عليه السلام نقل شده، درست برعكس آنچه خرده گيران گفته اند. دلالت بر معصوم بودن او به كمك الطاف الهى دارد. زيرا امام مى گويد من شخصاً (بدون پروردگار) از خطا مصون نيستم؛ و اين موهبت جز به امداد پروردگار نيست؛ و يا به تعبيرى كه در سورۀ «يوسف» آمده جز برهان رب نيست.

3 - بسيارى از امورى كه به عنوان گناه در آيات يا دعاها آمده، چيزى جز ترك اولى محسوب نمى شود؛ و مطابق تعبير معروف، مصداق «حَسَناتُ الاَبْرارِ سَيِئاتُ المُقَرَّبينَ » است كه مى گويد: «حسنات نيكان، گناهان مقرّبان محسوب مى شود».

اين نكته نيز لازم به ذكر است كه منظور از ترك اولى، اين نيست كه كار واجبى را ترك كرده باشند يا گناه و حتى مكروهى را انجام داده باشند؛ بلكه منظور انجام فعل مباح و حتى مستحب است در برابر كارى كه از آن مستحب تر بوده است. واضح است رها كردن يك مستحب اولى و رفتن به سوى مستحب ديگر به هيچ وجه كار خلافى نيست؛ ولى عنوان ترك اولى دارد. امّا همين كار كه دربارۀ ديگران نه تنها خلاف نيست بلكه انجام مستحب در حدّ خود يك فضيلت است دربارۀ مقربان درگاه خدا گاه مايۀ عتاب مى گردد.

نمازى كه از يك فرد عادى شايسته و مقبول است؛ براى يك عالم بزرگ ترك

ص: 154

اولى است. و نماز آن عالم بزرگ براى معصوم شايسته نيست. (براى توضيح بيشتر به جلد هفتم پيام قرآن مراجعه فرمائيد.)(1)

ص: 155

ص: 156

ويژگى هاى امامان:

4 - «علاقه و دلسوزى» فوق العاده نسبت به مردم كه اگر اين ويژگى نباشد هرگز تن به زحمات و مشقت هاى طاقت فرساى رهبرى مردم - مخصوصاً افراد نادان و متعصب و لجوج را - نخواهند داد.

5 - «اخلاص» و بى نظرى كامل، و عدم انتظار هرگونه پاداش مادى كه اگر آن نباشد جاذبه دعوت و رهبرى آنها از ميان خواهد رفت.

6 - «نيكوكارى و احسان» دربارۀ دوستان و حتى دشمنان كه از مظاهر صفات رحمانيت و رحيميت خداوند است و سبب پيوند معنوى پيروان و پيشوايان مى گردد.

7 - «شجاعت» فوق العاده و نداشتن ترس از غير خدا كه در قرآن مجيد به عنوان ويژگى اصلى مبلغين رسالات اللّٰه شمرده شده؛ چرا كه رمز اصلى موفقيت همين است و بدون آن كارى در مسئله رهبرى پيش نمى رود.

8 - «توكل مطلق بر خداوند» چرا كه بسيار مى شود كه رهبر الهى تنهاى تنها مى ماند و فساد فوق العادۀ محيط او را از همگان جدا مى سازد؛ اگر تكيه بر توكل الهى نداشته باشد، ادامۀ راه براى او ممكن نيست.

9 - «نرمش و حسن خلق» ويژگى ديگرى است كه در آيات قرآن در مورد پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله آمده و در حقيقت هر رهبر الهى (خواه پيامبر صلى الله عليه و آله يا امام معصوم) بايد واجد آن باشد. در غير اين صورت خشونت و تندخويى و غليظ القلب بودن سبب پراكندگى مردم و عقيم ماندن هدف رهبران الهى مى گردد.

10 - «پيروزى در آزمايش هاى سخت» كه قرآن مجيد اعطاى منصب امامت را به ابراهيم عليه السلام، متّكى به آن مى شمرد.

در حققت رهبران معصوم بايد از كوره هاى امتحانات سخت سالم به درآيند؛ و شايستگى رهبرى جسم و جان و ظاهر و باطن همۀ مؤمنان را داشته باشند.

اين بحث ها به طور مشروح و متّكى به آيات قرآنى در مبحث ويژگى هاى عمومى

ص: 158

پيامبران در جلد هفتم آمد.(1)

***

دوّم: از طريق مشاهدۀ معجزات آن گونه كه در بحث نبوت گذشت، يعنى: انجام خارق عاداتى كه از طاقت بشر بيرون است؛ آن هم توأم با تحدى و دعوت ديگران به معارضه كه اگر قبول ندارند همانند آن را بياورند.

منتها تحدى در مسئله نبوت در زمينه نبوت است، و در مسئله امامت در زمينه امامت. و يا به تعبير ساده تر، شخص مدعى امامت دست به انجام خارق عاداتى كه از هيچ انسانى ساخته نيست مى زند و آن را با دعوى امامت همراه مى سازد.

مسلم است چنين خارق عاداتى از سوى خدا به او اعطا شده و خداوند حكيم و عالم و آگاه هرگز اين وسيله را در اختيار مدعى دروغين قرار نخواهد داد.

راه سومى نيز در اينجا وجود دارد همانند آنچه در بحث نبوت گذشت و آن جمع آورى قرائن است، يعنى مجموعه صفات و اعمال و ويژگى هايى در كسى ديده شود كه انسان از ملاحظۀ آنها، يقين پيدا مى كند كه او امام معصوم و پيشواى الهى است؛ علم و آگاهى او، به ضميمۀ ويژگى هاى اخلاقى و صفات انسانى و سوابق و اعمال و سخنان و برنامه ها، دست به دست هم مى دهند و به يقين ثابت مى كنند كه او امام معصوم و جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله است.

شرح مبسوط اين مسئله را در جلد هفتم در مباحث نبوت و قرآن مطالعه فرمائيد.(1)

ص: 160

ولايت تكوينى پيامبران و امامان:

1 - «ولايت در امر خلقت و آفرينش جهان»:

به اين معنا كه خداوند به بنده اى از بندگان يا فرشته اى از فرشتگان خود توانايى دهد كه عوالمى را بيافريند؛ يا از صفحه هستى محو كند؛ به يقين اين امر محالى نيست؛ چرا كه خداوند قادر بر همه چيز است و هرگونه توانايى را مى تواند به هركس بدهد. ولى آيات قرآن در همه جا نشان مى دهد كه آفرينش عالم هستى و سماوات و ارضين و جن و انس و فرشته و ملك و گياه و حيوان و كوه ها و درياها همه به قدرت پروردگار انجام گرفته، نه به وسيله بندگان خاصى يا فرشتگانش، و لذا همه جا نسبت خلقت به او داده شده؛ و در هيچ موردى اين نسبت (به طور گسترده) به غير او داده نشده است. بنابراين خالق آسمان ها و زمين ها و گياه و حيوان و انسان ها تنها خدا است.

آن است؛ ازاين رو اين شاخه از ولايت تكوينى نه تنها از نظر عقل امكان پذير است؛ بلكه دلايل نقلى متعدد نيز دارد.

1 - «و به او، كتاب و دانش و تورات و انجيل، خواهد آموخت. - و به سوى بنى اسرائيل فرستاده خواهد شد (تا به آنها بگويد:) من نشانه اى از طرف پروردگار شما، برايتان آورده ام؛ من از گِل، چيزى به شكل پرنده مى سازم؛ سپس در آن مى دمم و به اذن خدا، پرنده اى مى گردد. و به اذن خدا، كور مادر زاد و مبتلا به بيمارى پيسى را بهبودى مى بخشم؛ و مردگان را به اذن خدا زنده مى كنم؛ و به شما خبر مى دهم از آنچه مى خوريد، و آنچه را در خانه هاى خود ذخيره مى كنيد، به يقين در اين (معجزات)، نشانه اى براى شماست، اگر ايمان داشته باشيد.»

2 - ما باد را مسخر او ساختيم تا به فرمانش به نرمى به هرجا او مى خواهد برود.

3 - (اما) كسى كه دانشى از كتاب (آسمانى) داشت: «گفت من پيش از آنكه چشم بر هم زنى، آن را نزد تو خواهم آورد!» و هنگامى كه (سليمان) آن تخت را نزد خود ثابت و پابرجا ديد گفت: «اين از فضل پروردگار من است، تا مرا آزمايش كند كه آيا شكر او را به جامى آورم يا كفران مى كنم!؟ و هركس شكر كند، به نفع خود شكر مى كند است و هركس كفران نمايد (به خودش زيان رساند،) چرا كه پروردگار من، بى نياز و بخشنده است.»

در نخستين آيه، ابتدا از عنايات خاص الهى نسبت به حضرت مسيح عليه السلام سخن مى گويد كه «و به او، كتاب و دانش و تورات و انجيل، خواهد آموخت.» (وَ يُعَلِّمُهُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْحِكْمَةَ وَ اَلتَّوْرٰاةَ وَ اَلْإِنْجِيلَ ).

سپس «و به سوى بنى اسرائيل فرستاده خواهد شد» (وَ رَسُولاً إِلىٰ بَنِي إِسْرٰائِيلَ ).

سپس سخنان حضرت مسيح عليه السلام را در اثبات حقانيت خود و بيان معجزاتش شرح مى دهد كه در پنج قسمت بيان شده است.

نخست مى گويد: «من نشانه اى از طرف پرودگار شما، برايتان آورده ام؛ من از گِل چيزى به شكل پرنده مى سازم، سپى در آن مى دمم و به اذن خدا، پرنده اى مى گردد.»! (أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ اَلطِّينِ كَهَيْئَةِ اَلطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اَللّٰهِ ).

دوّم و سوّم اينكه: «و به اذن خدا، كور مادر زاد و مبتلا به بيمارى پيسى را بهبود مى بخشم؛» (وَ أُبْرِئُ اَلْأَكْمَهَ وَ اَلْأَبْرَصَ )

چهارم اينكه: «و مردگان را به اذن خدا زنده مى كنم»! (وَ أُحْيِ اَلْمَوْتىٰ

ص: 164

بِإِذْنِ اَللّٰهِ ).

پنجم: «و به شما خبر مى دهم ازآنچه مى خوريد، و آنچه را در خانه هاى خود ذخيره مى كنيد، به يقين در اين (معجزات)، نشانه اى براى شما است، اگر ايمان داشته باشيد». (وَ أُنَبِّئُكُمْ بِمٰا تَأْكُلُونَ وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ).

دقت در محتواى اين آيه و تفاوت تعبيرهايى كه در آن به كار رفته، اين نكته را روشن مى سازد كه حضرت مسيح عليه السلام آفرينش پرنده را به خدا نسبت مى دهد، در حالى كه در سه قسمت ديگر (شفا دادن كور مادرزاد و مبتلايان به برص، و احياى مردگان) به خودش نسبت مى دهد؛ اما به اذن و فرمان خدا. و منظور از «ولايت تكوينى» همين است كه گاه خداوند چنان قدرتى به انسان مى دهد كه بتواند به فرمان او در عالم آفرينش و طبيعت تأثير بگذارد؛ و اسباب عادى را بر هم زند، مرده اى را زنده كند و بيماران غير قابل علاجى را بهبودى بخشد.

اين يك نمونه از ولايت تكوينى است كه خدا به بنده اش حضرت مسيح عليه السلام عطا فرمود؛ و دادن شبيه آن به ساير انبياء يا امامان معصوم عليهم السلام هيچ مانع و رادعى ندارد.

و اگر كسى بگويد: منظور اين است كه حضرت مسيح عليه السلام دعا مى كرد و خداوند آن بيمار را شفا مى داد، يا آن مرده را زنده مى كرد، سخنى برخلاف ظاهر آيه گفته است، چرا كه آيه به وضوح مى گويد: «من اين كا را به فرمان خدا مى كنم» يعنى خودم انجام مى دهم اما باذن اللّٰه؛ و دليلى ندارد كه اين ظاهر را رها سازيم و سراغ معنى خلاف ظاهر برويم.

بلكه در مرحلۀ آفرينش پرنده نيز مانعى ندارد خداوند اين اثر را به دَم حضرت مسيح عليه السلام بخشيده باشد، كه بتواند به اذن خدا چنين كارى را انجام دهد، هرچند بسيارى از مفسران اين معنا را نپذيرفته اند و گفته اند آفرينش پرنده به طور مستقيم مستند به خداوند متعال بوده و شايد اين تعبير به خاطر آن است كه افراد

ص: 165

ناآگاه دعوى الوهيت و خدايى مسيح را نكنند، چرا كه امر خلقت تنها مربوط به او است.

شبيه همين معنى در سوره «مائده» آيه - 110 نيز آمده است، منتها به صورت خطاب خداوند به مسيح عليه السلام، نه از زبان مسيح، مى فرمايد:

وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ اَلطِّينِ كَهَيْئَةِ اَلطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهٰا فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَ تُبْرِئُ اَلْأَكْمَهَ وَ اَلْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَ إِذْ تُخْرِجُ اَلْمَوْتىٰ بِإِذْنِي:

«و هنگامى را كه به اذن من، از گل چيزى به صورت پرنده مى ساختى، و در آن مى دميدى، و به اذن من، پرنده اى مى شد؛ و كور مادرزاد، و مبتلا به بيمارى پيسى را به اذن من، شفا مى دادى؛ و هنگامى كه مردگان را به اذن من زنده مى كردى؛».

جالب توجه اينكه اختلاف تعبيرى كه در سورۀ «آل عمران» بود، دقيقاً در اينجا نيز به چشم مى خورد، يعنى مسئله آفرينش و خلقت پرنده، به حضرت مسيح عليه السلام نسبت داده نشده است، ولى احياء مردگان و شفاى بيماران غير قابل علاج و كور مادرزاد، به او نسبت داده شده است، هرچند تصريح به اذن خداوند در همۀ آنها آمده است.

كوتاه سخن اينكه اين آيات به روشنى مسئله «ولايت تكوينى» را محدودۀ خاصى براى حضرت مسيح عليه السلام اثبات مى كند؛ و هيچ دليلى بر انحصار آن به حضرت مسيح نيست؛ و به مقتضاى «حُكْمُ الاَمْثالِ فى ما يَجُوزُ وَ ما لا يَجُوزُ واحِدٌ» در مورد ساير پيامبران يا امامان معصوم عليهم السلام، نيز مى تواند صادق باشد.

***

در دومين آيۀ سخن از فرمانبردارى باد نسبت به حضرت سليمان است، مى فرمايد: «پس ما باد را مسخر او ساختيم تا به فرمانش به هرجا مى خواهد برود» فَسَخَّرْنٰا لَهُ اَلرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخٰاءً حَيْثُ أَصٰابَ ).(1)

از اين آيه و آيات بعد از آن به خوبى استفاده مى شود همان گونه كه شياطين به

ص: 166

فرمان سليمان بودند و كارهاى مهمى براى او در خشكى و دريا انجام مى دادند؛ باد نيز سر بر فرمان او بود؛ و به هرجا دستور مى داد حركت مى كرد و اين چيزى جز مصداق «ولايت تكوينى» در اين بخش از موجودات نمى باشد.

شبيه همين معنى در آيه 81 سوره «انبياء» نيز آمده است، مى فرمايد:

وَ لِسُلَيْمٰانَ اَلرِّيحَ عٰاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلىٰ اَلْأَرْضِ اَلَّتِي بٰارَكْنٰا فِيهٰا:

«و تندباد را مسخر سليمان ساختيم، كه به فرمان او به سوى سرزمينى كه آن را پربركت كرده بوديم، حركت مى كرد».

در اينجا نيز سخن از فرمانروائى سليمان بر تند بادها است.

اين احتمال نيز وجود دارد كه در داستان موسى عليه السلام، زدن عصا بر صخره و بيرون آمدن چشمه جوشان از آن به اذن خدا (سوره بقره آيه 60) و هم چنين زدن عصا بر دريا كه مى گويد: به موسى وحى فرستاديم كه با عصاى خود به دريا زن، و دريا از هم شكافته شد (شعرا - 63) نيز از قبيل «ولايت تكوينى» بوده باشد.

كوتاه سخن اينكه: در تمام مواردى كه خداوند به يكى از بندگان خاصش قدرت و توانايى براى نفوذ در عالم خلقت و طبيعت مى دهد نوعى از ولايت تكوينى براى آن بنده خاص خدا به وجود مى آيد.

***

در سوّمين آيه، سخن از تصرف تكوينى كسى است كه از نزديكان و خاصان حضرت سليمان بوده است؛ ولى نامى از او در قرآن به ميان نيامده جز با توصيف اَلَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ اَلْكِتٰابِ : «كسى كه دانشى از كتاب (آسمانى) نزد او بود هنگامى كه سليمان به اصحاب و خاصان خود خطاب كرد و گفت: «كدام يك از شما تخت او را براى من مى آورد پيش از آنكه به حال تسليم نزد من آيند؟» (قٰالَ يٰا أَيُّهَا اَلْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهٰا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ ).(1)

فرد نيرومندى از جن گفت: «من آن را نزد تو مى آورم پيش ازآن كه از جايگاهت

ص: 167

برخيزى». قٰالَ عِفْرِيتٌ مِنَ اَلْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقٰامِكَ (1).

سپس مى افزايد: «كسى كه دانشى از كتاب (آسمانى) داشت گفت: من، پيش از آنكه چشم بر هم زنى آن را نزد تو خواهم آورد»!!! (قٰالَ اَلَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ اَلْكِتٰابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ ).(2)

البته اين فقط يك ادعا نبود، بلكه او به گفته خود عمل كرد، زيرا در ادامۀ آيه مى خوانيم: فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّي(3): «و هنگامى كه (سليمان) آن (تخت) را نزد خود ثابت و پابرجا ديد گفت: «اين از فضل پروردگار من است،» (كه به بعضى از يارانم چنين توانايى داده است).

در اينجا بحث هاى فراوانى است:

نخست اينكه: آن كس كه علم كتاب نزد او بوده، كه بوده است ؟ معروف و مشهور اين است كه وزير سليمان، آصَف بن بَرْخيا بوده كه گفته مى شود خواهرزاده او بوده است، و آصف طبق آنچه در روايات تفسير عياشى در پاسخ سؤال يحيى بن اكثم از امام على بن محمد بن النقى عليه السلام آمده، جانشين و وصى سليمان بود، و مقام نبوت داشت، و سليمان با اين عمل مى خواست، موقعيت و مقام او را بر همگان آشنا سازد؛ و گرنه خودش توانايى اين كار را به طريق اولى داشت.(4)

بعضى نيز احتمال داده اند كه اين شخص خود سليمان بوده(5) كه با ظاهر آيه بسيار ناسازگار است.

بعضى احتمال داده اند كه مردى از بنى اسرائيل بود، پيدا است كه اين تفسير

ص: 168

منافاتى با تفسيرى كه مى گويد آصف بن برخيا بوده است، ندارد.

چرا كه او هم ظاهراً از بنى اسرائيل بود، به هر حال آنچه در اينجا مورد توجه ما است شخص نيست، هدف اين است كه يكى از اولياء اللّٰه به واسطۀ داشتن علم كتاب، يا آگاهى براسم اعظم، و يا هر چيز ديگر، توانايى داشته است كه در جهان تكوين و عالم اسباب تصرف كند، و تخت ملكۀ سبا را از جنوب جزيرة العرب در يك چشم بر هم زدن به شمالى ترين نقطۀ آن برساند، ناگفته پيدا است كه اين امر در مورد ساير اولياء اللّٰه و پيامبران و امامان معصوم عليهم السلام امكان دارد.

به خصوص اينكه در بعضى از روايات از امام باقر عليه السلام آمده است: «اسم اعظم خداوند هفتاد و سه حرف (73 نام) است، نزد آصف تنها يك حرف بود كه با آن سخن گفت، و زمين در ميان او و تخت بلقيس فرونشست و تخت او را به دست خود برگرفت، سپس به حال نخست بازگشت، و اين در كمتر از يك چشم برهم زدن واقع شد و در نزد ما از آن اسم، هفتاد و دو حرف است، و يك حرف آن نزد خداوند متعال، و مخصوص به ذات پاك او در علم غيب است و هيچ حول و قدرتى جز به اذن خدا نيست.(1)

همين مضمون در روايات ديگرى از امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام و بعضى ديگر از امامان اهل بيت عليهم السلام نقل شده است.

از مجموع آياتى كه گذشت به روشنى استفاده مى شود كه «ولايت تكوينى» از ديدگاه قرآن مجيد امرى است ممكن و قابل قبول.

***

ص: 169

ولايت تكوينى در احاديث اسلامى

در روايات اسلامى به موارد فراوانى از معجزات برخورد مى كنيم كه در شكل «ولايت تكوينى» انجام شده است، توضيح اينكه معجزات انواع و اقسامى دارد:

بعضى صرفاً با دعاى پيامبر صلى الله عليه و آله و يا امام معصوم عليهم السلام انجام مى شده، و بعضى مقارن مطالبۀ مردم از آنها به فرمان خدا و بعضى به وسيلۀ خود آنها و به فعل آنها انجام مى گرفته است؛ يعنى با تصرّف و نفوذ روحانى و معنوى آنان به اذن اللّٰه صورت مى گرفته كه چيزى جز «ولايت تكوينى» كه ما اكنون از آن سخن مى گوئيم نيست.

اين موارد بسيار است و در ذيل به چند نمونه از آن اشاره مى شود.

1 - نمونۀ جالبى از آن در نهج البلاغه در خطبه قاصعه آمده است آنجا كه مى فرمايد: «وَ لَقَدْ كُنتُ مَعَهُ صلى الله عليه و آله كَما اَتاهُ المَلأُ مِنْ قُرَيْشٍ فَقالوا لَهُ يا مُحَمَّدُ...»:

«من همراه او بودم هنگامى كه سران قريش نزد وى آمدند، گفتند: اى محمد صلى الله عليه و آله تو ادعاى بزرگى كرده اى ادعايى كه هيچ كدام از پدران و خاندانت چنين ادعايى نكرده اند ما از تو يك معجزه مى خواهيم اگر پاسخ مثبت دهى و آن را به انجام برسانى مى دانيم تو پيامبر هستى، و اگر انجام ندهى بر ما روشن مى شود كه ساحر و دروغگويى!»

پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد: «خواسته شما چيست»؟ گفتند: اين درخت را صدا بزن كه از ريشه برآمده جلو آيد و پيش رويت بايستد فرمود: «خداوند بر همه چيز توانا است اگر خداوند اين عمل را انجام دهد آيا ايمان مى آوريد؟ گواهى به حق مى دهيد؟ گفتند: آرى، فرمود «به زودى آنچه را مى خواهيد به شما ارائه خواهم داد و مى دانم كه شما به سوى خير و نيكى بازنخواهيدگشت؛ و در ميان شما كسى است كه در درون چاه (بدر) افكنده خواهد شد، و نيز كسى است كه لشكر احزاب را به راه خواهد انداخت! سپس صدا زد «اى درخت! اگر به خدا و روز

ص: 170

واپسين ايمان دارى و مى دانى كه من پيامبر صلى الله عليه و آله خدا هستم از ريشه از زمين بيرون آى و نزد من آى، و به فرمان خداوند پيش من بايست»!

سوگند به كسى كه او را به حق مبعوث ساخته، درخت با ريشه هايش از زمين كنده شد، پيش آمد و به شدت صدا مى كرد، همچون پرندگان به هنگامى كه بال مى زنند، و صدائى از به هم خوردن شاخه هايش در هوا پراكنده مى شد، و در جلوى رسول خدا صلى الله عليه و آله ايستاد! و شاخه هايش هم چون بال هاى پرندگان به هم خورد، بعضى از شاخه هاى بلند خود را بر روى پيامبر، و بعضى از آنها را بر دوش من افكند، و من در جانب راست آن حضرت بودم.

امّا قريش هنگامى كه اين وضع را مشاهده كردند از روى كبر و غرور گفتند: «به درخت فرمان ده نصفش پيشتر آيد، و نصف ديگرش در جاى خود باقى بماند»

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمان دد نيمى از آن با وضعى شگفت آور و صدايى شديد به پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك شد، آن چنان كه نزديك بود به آن حضرت بپيچد!

باز از روى كفر و سركشى گفتند: دستور بده اين نصف بازگردد و به نصف ديگر ملحق شود! و به صورت نخستين درآيد؛ پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد و چنين شد؛ من گفتم لااله الااللّٰه! اى پيامبر صلى الله عليه و آله من نخستين كسى هستم كه به تو ايمان دارم؛ نخستين كسى هستم كه اقرار مى كنم «درخت با فرمان خدا براى تصديق نبوت و اجلال و بزرگداشت برنامه و دعوتت آنچه را تو خواستى انجام داد».

امّا آنها گفتند: «نه، او ساحرى است دروغگو كه سحرى شگفت آور دارد؛ و در سحر خويش بسيار ماهر است. آيا نبوت تو را كسى جز امثال اين (منظورشان من بودم!) تصديق مى كند؟!».

امّا من از كسانى هستم كه در راه خدا از هيچ ملامتى نمى ترسند، از كسانى كه سيمايشان سيماى صديقان، و سخنانشان سخنان نيكان است.

شب زنده دارانند و روشنى بخش روز، به دامن قرآن تمسّك جسته اند و سنت هاى خدا و رسولش را احيا كرده اند، نه تكبر مى ورزند و نه برترى جوئى

ص: 171

دارند، نه خيانت مى كنند و نه فساد به راه مى اندازند، دل هايشان در بهشت و پيكرشان در دنيا در حال انجام وظيفه و عمل است.(1)

كمى به تعبيرات اين خطبه دقت كنيد، اين تعبيرات به خوبى نشان مى دهد كه اين امر خارق العاده با نفوذ و تصرّف پيامبر صلى الله عليه و آله در تكوين صورت گرفت. بنابراين آنچه در ذيل اين عبارات آمده: «اِنَّ الشَّجَرَ فَعَلَتْ ما فَعَلَتْ بِاَمْرِ اللّٰهِ تَعالى»: «درخت آنچه را انجام داد به فرمان خدا بود» اذن و اجازۀ خدا است و قوّت و قدرتى است كه خداوند به پيامبرش براى اين گونه تصرّفات داده بود؛ همان گونه كه در آغاز اين عبارت تعبير به اذن اللّٰه آمده است.

بنابراين تعبيراتى، هم چون، فرمان بده، دستور بده تا چنين و چنان شود، و كلام پيامبر صلى الله عليه و آله اى درخت! چنين و چنان كن همه و همه دليل بر ولايت و نفوذ تكوينى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله است.

***

2 - مرحوم علامه مجلسى در بحار الانوار از سلمان فارسى چنين نقل كرده است، هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه آمد مردم به زمام شتر پيامبر صلى الله عليه و آله چسبيدند - و هركدام تقاضا داشت پيامبر صلى الله عليه و آله به خانۀ او وارد شود) پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: شتر را رها كنيد كه او مأموريتى دارد و بر در خانۀ هركس بر زمين بنشيند من نزد او خواهم بود (و اين بهترين راه براى حل هرگونه اختلاف و تبعيض بود).

ناقه را رها كردند و او هم چنان به سير خود ادامه داد تا وارد كوچه هاى مدينه شد و بر در خانۀ ابو ايوب انصارى نشست؛ و در مدينه كسى از او فقيرتر نبود؛ مردم نزديك بود دلهايشان از حسرت پاره شود، كه چرا از پيامبر صلى الله عليه و آله جدا مى شوند (و اين سعادت بزرگ نصيب آنها نشد).

ص: 172

ابو ايّوب صدا زد اى مادر، در را باز كن «فَقَدْ قَدِمَ سَيِّدُ البَشَرِ، وَ اَكْرَمُ رَبيعَةِ وَ مُضَرٍ، مُحَمَّدُ المُصْطَفى صلى الله عليه و آله وَ الرَّسُولِ المُجْتَبى»! «آقاى انسان ها و گرامى ترين فرد قبيلۀ بزرگ ربيعه و مضر، محمد مصطفى صلى الله عليه و آله و رسول مجتبى تشريف فرما شده است».

مادرش در را گشود و بيرون آمد ولى نابينا بود، گفت اى كاش چشم داشتم و به صورت مولايم رسول اللّٰه مى نگريستم؛ پيامبر صلى الله عليه و آله دست بر صورت مادر ام ايّوب گذاشت؛ چشمانش گشوده شد و اين نخستين معجزه اى بود كه از آن حضرت ظاهر گشت (ممكن است منظور از دست گذاشتن اشاره كردن با دست، يا گذاردن دست از روى لباس باشد).(1)

***

3 - اين حديث نيز در كتب شيعه و اهل سنت معروف است كه در جنگ خيبر هنگامى كه پيروزى به وسيلۀ بعضى از فرماندهان لشكر ميسّر نشد؛ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «فردا پرچم را به دست مردى مى سپارم كه خدا و رسولش را دوست دارد؛ و خداوند بر دست او پيروزى فراهم مى كند؛ سپس به سراغ على عليه السلام فرستاد، و در حالى كه چشمش به شدّت درد مى كرد؛ خدمت حضرت آمد، پيامبر صلى الله عليه و آله آب دهان به چشم او كشيد و از آن به بعد هيچ گونه دردى احساس نكرد؛ سپس پرچم را به دست او داد (و خيبر را فتح كرد)».(2)

اين حديث معروف نشان مى دهد كه پيامبر صلى الله عليه و آله با نفوذ تكوينى خود - باذن اللّٰه - چشم على عليه السلام را شفا داد.

***

ص: 173

4 - در تاريخ زندگى امير مؤمنان على عليه السلام نيز آمده است كه: در عصر آن حضرت، رود فرات طغيان كرد به طورى كه مردم كوفه به وحشت افتادند؛ به سراغ آن حضرت آمدند و عرض كردند ما از غرق شدن مى ترسيم، زيرا آن قدر آب فرات بالا آمده كه سابقه نداشته است؛ و تمام شطّ مملوّ از آب است، خدا را خدا را به فرياد ما برس!

امير مؤمنان على عليه السلام سوار بر مركب شد و مردم همراه او چپ و راست در حركت بودند... تا به فرات رسيدند در حالى كه امواج خروشانش همه جا را فراگرفته بود:

على عليه السلام ايستاد و مردم به آن نگاه مى كردند؛ سخنى به زبان عبرانى فرمود. «ناگهان آب فرات يك ذراع فرونشست رو به مردم كرد و گفت: كافى است ؟ عرض كردند:

بيشتر بفرمائيد. حضرت با چوب دستى كه با خود داشت بر آب زد، آب بيشتر فرونشست (مردم خوشحال از كنار فرات بازگشتند).(1)

آيا اين كار چيزى جز تصرف در تكوين به فرمان خدا مى باشد؟

***

5 - باز در تاريخ آن حضرت مى خوانيم كه به هنگام عبور از نزديكى كوفه گروهى از يهود نزد او آمدند، و گفتند؛ تو امام على بن ابى طالب هستى ؟ فرمود: آرى منم؛ عرض كردند: در كتاب هاى ما سخن از صخره اى به ميان آمده كه نام شش نفر از انبياء روى آن نوشته شده؛ هرچه دنبال آن مى گرديم، نمى يابيم؛ اگر تو امامى آن را براى ما پيدا كن.

فرمود: به دنبال من بيائيد. جمعيّت به دنبال آن حضرت حركت كردند؛ هنگامى كه به صحرا رسيد تپّه بزرگى از شن در آنجا بود، امام فرمود: «اَيَّتُهَا الرَّيحُ اِنسِفى الرَّمْلَ عَنِ الصَّخْرَةِ بِحَقِّ اسْمِ اللّٰهِ الاَعْظَمِ »: «اى باد شن ها را از روى صخره

ص: 174

كنار بزن به حق اسم اعظم خدا»! چيزى نگذشت باد وزيدن گرفت و شن ها كنار رفت و صخره آشكار شد.(1)

اين نيز نمونه ديگرى از نفوذ و تأثيرگذارى بر جهان تكوين است.

نمونه هاى فراوان ديگرى در كتب تاريخى و تفسير و حديث و منابع مختلف اسلامى اعم از شيعه و اهل سنت آمده است كه ذكر همۀ آنها نياز به تأليف كتاب مستقلّى دارد.

اين آيات و روايات به خوبى نشان مى دهد كه اولياء اللّٰه اعم از پيامبران و امامان معصوم عليهم السلام به فرمان و اذن الهى داراى قدرتى بودند كه مى توانستند در مواردى كه خدا به آنها اذن داده بود؛ در جهان تكوين تصرّف كنند؛ نه فقط از طريق دعا و درخواست از خداوند، بلكه از طريق نفوذ و قدرت شخصى خدا داد كه براى اين تأثيرگذارى به آنها داده شده بود؛ و اين همان چيزى است كه ما از آن به عنوان «ولايت تكوينى» ياد مى كنيم.

البته «ولايت تكوينى» شاخه هاى ديگرى نيز دارد؛ از جمله تأثيرگذارى در قلوب آمادۀ پذيرش حق از طريق امدادهاى معنوى و روحانى، و تربيت و هدايت غير آشكار نفوس لايق و شايسته از طريق نفوذ روحانى در آنان كه آن نيز نمونه هاى فراوانى در تاريخ اسلام دارد.

افرادى بودند كه خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله يا امام معصوم عليه السلام مى رسيدند؛ در يك لحظه انقلاب و دگرگونى عجيبى در آنها پيدا مى شد به گونه اى كه با موازين و مقياس هاى عادى سازگار نبود؛ و به دنبال آن برنامۀ زندگى آنها به كلّى دگرگون مى شد.

اين تحوّل و دگرگونى سريع و خارق العاده نيز از آثار «ولايت تكوينى» و تأثيرگذارى در نفوس قابل و لايق صورت مى گرفت.

ص: 175

ص: 176

ولايت و امامت خاصّه

در بخش اوّل به سراغ آيات زير مى رويم:

1 - آيۀ تبليغ و داستان غدير

2 - آيۀ ولايت

3 - آيۀ اولى الامر

4 - آيۀ صادقين

5 - آيۀ قربى

بخش دوّم آيات فضايل است. در اين بخش به سراغ آياتى مى رويم كه مستقيماً مسئله خلافت و ولايت را مطرح نمى كند؛ اما فضائلى براى امير مؤمنان على عليه السلام اثبات مى كند كه او را برترين امّت محمد صلى الله عليه و آله و والاترين شخصيت بعد از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله معرفى مى كند كه با ضميمه كردن يك مقدمۀ واضح عقلى - ترجيح مرجوح بر راجح قبيح است - نتيجه مى گيريم: كسى شايسته تر از او براى رهبرى امت بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله نيست. اين آيات بسيار وسيع است كه از ميان آنها به 25 آيه اشاره مى شود.

1 - آيۀ مباهله

2 - آيۀ خير البريّه

3 - آيۀ ليلة المبيت

4 - آيۀ حكمت

5 - آيات سوره هل اتى

6 - آيات آغاز سوره برائت

7 - آيۀ سقاية الحاج

8 - آيۀ صالح المؤمنين

9 - آيۀ وزارت

10 و 11 - آيات سوره احزاب

ص: 178

12 - آيۀ بيّنه و شاهد 13 - آيۀ صديقون

14 - آيۀ نور

15 - آيۀ انذار

16 - آيه مرج البحرين

17 - آيۀ نجوى

18 - آيۀ سابقون

19 - آيۀ اذن واعية

20 - آيۀ مودّت

21 - آيۀ منافقون

22 - آيۀ ايذاء

23 - آيۀ انفاق

24 - آيۀ محبت

25 - آيۀ مسئولون

ص: 179

ص: 180

بخش اول

و حديث براء بن عازم از سه طريق نقل شده است.

از جمله كسانى كه اين احاديث را (به طور وسيع يا به اجمال) در كتاب هاى خود آورده اند، دانشمندان معروف زيراند:

حافظ ابو نعيم اصفهانى در كتاب ما نُزِّلَ مِنَ القُرآن فى على به نقل از الخصائص، صفحۀ 29.

ابو الحسن واحدى نيشابورى در اسباب النزول صفحۀ 150.

ابن عساكر شافعى به نقل از الدّر المنثور، جلد 2، صفحۀ 298.

فخر رازى در تفسير كبير، جلد 3، صفحۀ 636.

ابو اسحاق حموينى در فرائد السمطين، مخطوط.

ابن صباغ مالكى در فصول المهمه، صفحۀ 27.

جلال الدين سيوطى در الدّر المنثور، جلد 2، صفحه 298.

قاضى شوكانى در فتح القدير، جلد سوم، صفحۀ 57.

شهاب الدين آلوسى شافعى در روح المعانى، جلد ششم، صفحۀ 172.

شيخ سليمان قندوزى حنفى در ينابيع الموده، صفحۀ 120.

بدر الدين حنفى در عمدة القارى فى شرح صحيح البخارى، جلد هشتم، صفحۀ 584.

شيخ محمد عبده مصرى در تفسير المنار، جلد ششم، صفحه 463.

حافظ ابن مردويه (متوفى 418 ه. ق) بنا به نقل سيوطى در الدّر المنثور و جمع كثيرى ديگر.

البته نبايد فراموش كرد كه بعضى از دانشمندان فوق در عين اينكه روايت و شأن نزول را نقل كرده اند به دلائلى كه بعداً اشاره خواهيم كرد به سادگى از كنار آن گذشته؛ يا به نقد آن پرداخته اند كه ضمن بحث هاى آينده به خواست خدا سخنان آنها را بطور دقيق مورد بررسى قرار خواهيم داد.

ص: 182

جريان غدير

از بحث گذشته به طور اجمال استفاده شد كه اين آيه مطابق شواهد بى شمار دربارۀ على عليه السلام نازل شده است؛ و رواياتى كه در اين زمينه در كتب معروف اهل سنت - تا چه رسد به كتب شيعه - نقل شده بيش از آن است كه كسى بتواند آنها را انكار كند.

علاوه بر روايات فوق، روايات فراوان ديگرى داريم كه با صراحت مى گويد: اين آيه در جريان غدير خم و خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله و معرفى على عليه السلام به عنوان وصى و ولى نقل شده است؛ و عدد آنها به مراتب بيش از روايات گذشته است. تا آنجا كه محقق بزرگ علامه امينى در كتاب الغدير، حديث غدير را از 110 نفر از صحابه و ياران پيامبر صلى الله عليه و آله با اسناد و مدارك زنده نقل مى كند؛ و همچنين از 84 نفر از تابعين و 360 دانشمند و مؤلف معروف اسلامى.

هر شخص بى نظرى نگاهى به مجموعۀ اين اسناد و مدارك بيندازد يقين پيدا مى كند كه حديث غدير از قطعى ترين روايات اسلامى و مصداق روشنى از حديث متواتر است و به راستى اگر كسى در تواتر آن شك كند، بايد به هيچ حديث متواترى اعتقاد نداشته باشد.

و از آنجا كه ورود در اين بحث به طور گسترده ما را از طرز نوشتن تفسير موضوعى خارج مى كند؛ در مورد اسناد حديث و شأن نزول آيه به همين مقدار قناعت كرده، به سراغ محتواى حديث مى رويم و كسانى را كه مى خواهند مطالعۀ وسيع ترى روى اسناد حديث داشته باشند به كتاب هاى زير ارجاع مى دهيم:

1 - كتاب نفيس الغدير، جلد اوّل.

2 - احقاق الحقّ نوشته علامه بزرگوار قاضى نور اللّٰه شوشترى با شروح مبسوط آيت اللّٰه نجفى، جلد دوّم و سوّم و چهاردهم و بيستم.

3 - المراجعات مرحوم سيّد شرف الدين عاملى.

ص: 183

4 - عبقات الانوار نوشتۀ عالم بزرگوار مير حامد حسينى هندى (بهتر اين است كه به خلاصه عبقات جلد 7 و 8 و 9 مراجعه شود).

5 - دلائل الصدق نوشتۀ عالم بزرگوار مرحوم مظفر، جلد دوّم.

مى كند؛ راهى به سوى مدينه در شمال، و راهى به سوى عراق در شرق، و راهى به سوى غرب و سرزمين مصر و راهى به سوى سرزمين يمن در جنوب پيش مى رود و در همين جا بايد آخرين خاطره و مهم ترين فصل اين سفر بزرگ انجام پذيرد؛ و مسلمانان با دريافت آخرين دستور كه در حقيقت نقطۀ پايان در مأموريت هاى موفقيت آميز پيامبر صلى الله عليه و آله بود از هم جدا شوند.

روز پنجشنبۀ سال دهم هجرت بود، و درست هشت روز از عيد قربان مى گذشت؛ ناگهان دستور توقف از طرف پيامبر صلى الله عليه و آله به همراهان داده شد. مسلمانان با صداى بلند آنهايى را كه در پيشاپيش قافله در حركت بودند به بازگشت دعوت كردند؛ و مهلت دادند تا عقب افتادگان نيز برسند، خورشيد از نصف النهار گذشت، مؤذّن پيامبر صلى الله عليه و آله با صداى اللّٰه اكبر مردم را به نماز ظهر دعوت كرد؛ مردم به سرعت آماده نماز مى شدند، امّا هوا به قدرى داغ بود كه بعضى مجبور بودند قسمتى از عباى خود را به زير پا و طرف ديگر آن را به روى سر بيفكنند؛ در غير اين صورت ريگ هاى داغ بيابان و اشعۀ آفتاب پا و سر آنها را ناراحت مى كرد.

نه سايبانى در صحرا به چشم مى خورد و نه سبزه و گياه و درختى؛ جز تعدادى درخت لخت و عريان بيابانى كه با گرما با سرسختى مبارزه مى كردند.

جمعى به همين چند درخت پناه برده بودند؛ پارچه اى بر يكى از اين درختان برهنه افكندند و سايبانى براى پيامبر صلى الله عليه و آله ترتيب دادند؛ ولى بادهاى داغ به زير اين سايبان مى خزيد و گرماى سوزان آفتاب را زير آن پخش مى كرد. نماز ظهر تمام شد.

مسلمانان تصميم داشتند فوراً به خيمه هاى كوچكى كه با خود حمل مى كردند پناهنده شوند؛ ولى پيامبر صلى الله عليه و آله به آنها اطلاع داد كه همه بايد براى شنيدن يك پيام تازه الهى كه در ضمن خطبه مفصلى بيان مى شد خود را آماده كنند. كسانى كه از پيامبر صلى الله عليه و آله فاصله داشتند قيافۀ ملكوتى او را در لابه لاى جمعيّت نمى توانستند

ص: 185

مشاهده كنند.

لذا منبرى از جهاز شتران ترتيب داده شد و پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز آن قرار گرفت و نخست حمد و سپاس پروردگار به جاآورد و خود را به خدا سپرد؛ سپس مردم را مخاطب ساخت و چنين فرمود:

«من به همين زودى دعوت خدا را اجابت كرده، از ميان شما مى روم. من مسئولم، شما هم مسئوليد. شما دربارۀ من چگونه شهادت مى دهيد؟»

مردم صدا بلند كردند و گفتند: «نَشْهَدُ اَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَ نَصَحْتَ وَ جَهَدْتَ فَجَزاكَ اللّٰهُ خَيراً»: «ما گواهى مى دهيم تو وظيفۀ رسالت را ابلاغ كردى و شرط خيرخواهى را انجام دادى و آخرين تلاش و كوشش را در راه هدايت ما نمودى؛ خداوند تو را جزاى خير دهد».

سپس فرمود: «آيا شما گواهى به يگانگى خدا و رسالت من و حقانيّت روز رستاخيز و برانگيخته شدن مردگان در آن روز نمى دهيد؟! همه گفتند: «آرى، گواهى مى دهيم» فرمود: «خداوندا گواه باش»!....

بار ديگر فرمود: «اى مردم! آيا صداى مرا مى شنويد؟...» گفتند: «آرى» و به دنبال آن، سكوت سراسر بيابان را فراگرفت و جز صداى زمزمۀ باد چيزى شنيده نمى شد.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «... اكنون بنگريد با اين دو چيز گرانمايه و گرانقدر كه در ميان شما به يادگار مى گذارم چه خواهيد كرد؟ يكى از ميان جمعيّت صدا زد: «كدام دو چيز گرانمايه يا رسول اللّٰه ؟!.»

پيامبر صلى الله عليه و آله بلافاصله فرمود: اوّل ثقل اكبر، كتاب خدا است كه يك سوى آن به دست پروردگار و سوى ديگرش در دست شما است؛ دست از دامن آن برنداريد تا گمراه نشويد. و امّا دوّمين يادگار گرانقدر من خاندان من هستند و خداوند لطيف خيبر به من خبر داده كه اين دو هرگز از هم جدا نشوند، تا در بهشت به من

ص: 186

بپيوندند. از اين دو پيشى نگيريد كه هلاك مى شويد و عقب نيفتيد كه باز هلاك خواهيد شد.

ناگهان مردم ديدند پيامبر صلى الله عليه و آله به اطراف خود نگاه كرد گويا كسى را جستجو مى كند و همين كه چشمش به على عليه السلام افتاد، خم شد و دست او را گرفت و بلند كرد؛ آن چنان كه سفيدى زير بغل هر دو نمايان شد و همۀ مردم او را ديدند و شناختند كه او همان افسر شكست ناپذير اسلام است. در اينجا صداى پيامبر صلى الله عليه و آله رساتر و بلندتر شد و فرمود: «اَيُّهَا النّاسُ مَنْ اَوْلَى النّاسِ بِالمُؤمِنينَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ »: «چه كسى از همۀ مردم نسبت به مسلمانان از خود آنها سزاوارتر است ؟!».

گفتند: «خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله داناتراند، پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: «خدا، مولى و رهبر من است، و من مولى و رهبر مؤمنانم و نسبت به آنها از خودشان سزاوارترم» - و ارادۀ من بر ارادۀ آنها مقدّم است - سپس فرمود: «فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلىٌّ مَوْلاهُ »: «هركس من مولا و رهبر او هستم؛ على عليه السلام، مولا و رهبر او است» و اين سخن را سه بار و به گفتۀ بعضى از راويان حديث، چهار بار تكرار كرد و به دنبال آن سر به سوى آسمان برداشت و عرض كرد:

«اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ اَحِبَّ مَنْ اَحَبَّهُ وَ اَبْغِضْ مَنْ اَبْغَضَهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَه وَ اخْذُلْ مَن خَذَلَهُ وَ اَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَيْثُ دارَ»:

«خداوندا! دوستان او را دوست بدار و دشمنان او را دشمن بدار؛ محبوب بدار آن كس كه او را محبوب دارد؛ و مغبوض بدار آن كس كه او را مبغوض دارد. يارانش را يارى كن، و آنها را كه ترك ياريش كنند از يارى خويش محروم ساز و حق را همراه او بدار و او را از حق جدا مكن».

سپس فرمود: «الا فليبلغ الشاهد الغائب»: «آگاه باشيد، همه حاضران وظيفه دارند اين خبر را به غائبان برسانند».

خطبۀ پيامبر صلى الله عليه و آله به پايان رسيد؛ عرق از سر و روى پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام و مردم فرومى ريخت؛ و هنوز صفوف جمعيّت از هم متفرق نشده بود كه امين

ص: 187

ص: 188

ص: 189

توضيح اينكه: آيۀ فوق با تعبيرات مختلفى كه در آن وارد شده نشان مى دهد كه ناظر به مسأله اى است كه داراى سه ويژگى مهم بوده است:

1 - مسأله اى كه از نظر اسلام فوق العاده اهميّت داشته است تا آنجا كه به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داده مى شود آن را ابلاغ كند؛ و اگر ابلاغ نكند رسالت پروردگار را ابلاغ نكرده است! و به تعبير ديگر چيزى بوده است هم سنگ مسئله نبوّت، كه اگر انجام نشود، رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله ناتمام مى ماند! وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ (1).

بديهى است منظور اين نيست كه اين يك دستور الهى معمولى بوده؛ و هر دستور الهى ابلاغ نشود رسالت او ابلاغ نشده است. زيرا اين سخن از قبيل توضيح واضح است و نيازى به بيان ندارد؛ در حالى كه ظاهر آيه اين است كه مسئله مورد نظر داراى اهميّت ويژه اى است كه با كيان رسالت و نبوّت گره خورده است.

2 - اين مسئله حتماً مربوط به نماز و روزه و حجّ و جهاد و زكات و امثال آن از اركان تعليمات اسلام نبوده است؛ چرا كه آيه در سورۀ «مائده» است، و مى دانيم سورۀ «مائده» آخرين سوره اى است كه بر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نازل شده - يا از آخرين سوره ها است - يعنى در اواخر عمر پربار پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله بوده كه تمام اركان مهم اسلام تبيين شده بود.(2)

3 - تعبيرات آيه نشان مى دهد كه مسئله مورد نظر آيه، مسأله اى بوده است كه بعضى در برابر آن موضع گيرى سختى داشته اند تا آنجا كه ممكن بوده است؛ جان پيامبر صلى الله عليه و آله به خاطر آن به خطر بيفتد؛ و لذا خداوند حمايت خاص خود را از

ص: 190

پيامبرش در اين مورد به خصوص اعلام مى دارد و به او مى فرمايد:

«خداوند تو را از (خطرات احتمالى مردم) محفوظ مى دارد»

إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلْكٰافِرِينَ (1)

و اين تعبير خود نشانۀ ديگرى بر موضع گيرى هاى منفى جمعى از مخالفان است.

مجموع اين جهات سه گانه كه به خوبى از آيه به دست مى آيد نشان مى دهد كه منظور از آن چيزى جز ابلاغ خلافت و جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله نبوده است.

آرى تنها چنين چيزى مى تواند در اواخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله مورد بحث و دقّتى باشد؛ نه ساير اركان اسلام، كه تا آن وقت تبيين شده و چنين چيزى است كه مى تواند هم سنگ و هم طراز رسالت باشد؛ و چنين چيزى بوده كه اظهار آن ممكن بوده است مخالفت هايى را برانگيزد؛ و بيم خطراتى در آن بوده است.

هر تفسير ديگرى جز آنچه مربوط به مسئله ولايت و امامت و خلافت است براى آيۀ بالا گفته شود، با آن تناسبى ندارد.

شما تمام كلمات مفسرانى را كه خواسته اند محتواى آيه را به سوى مسائل ديگر منحرف كنند مشاهده كنيد؛ هيچ يك نتوانسته اند مطلبى كه در خور تأكيدات آيه باشد ارائه دهند و در واقع از تفسير آن بازمانده اند.

***

گرچه بسيارى از نويسندگان اهل سنّت اصرار دارند كه «مولى» را در اينجا به معنى دوست و يار و ياور تفسير كنند، زيرا يكى از معانى معروف «مولى» همين است.

ما هم قبول داريم كه يكى از معانى «مولى» دوست و يار و ياور است؛ ولى قرائن متعدّدى در كار است كه نشان مى دهد «مولى» در حديث بالا به معنى ولى و سرپرست و رهبر مى باشد. اين قرائن به طور فشرده چنين است:

1 - مسئله دوستى على عليه السلام با همۀ مؤمنان، مطالب مخفى و پنهان و پيچيده اى نبود كه نياز به اين همه تأكيد و بيان داشته باشد؛ و احتياج به متوقف ساختن آن قافلۀ عظيم در وسط بيابان خشك و سوزان و خطبه خواندن و گرفتن اعتراف هاى پى درپى از جمعيّت داشته باشد.

قرآن با صراحت مى گويد: إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ : «مؤمنان برادر يكديگرند».(1) و در جاى ديگر مى فرمايد: وَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيٰاءُ بَعْضٍ : «مردان مؤمن و زنان با ايمان، ولىّ (و يار و ياور) يكديگرند».(2)

خلاصه اينكه اخوّت اسلامى و دوستى مسلمانان با يكديگر از بديهى ترين مسائل اسلامى است كه از آغاز اسلام وجود داشت؛ و پيامبر صلى الله عليه و آله بارها آن را تبليغ كرد و برآن تأكيد نهاد. به علاوه مسأله اى نبوده كه با اين لحن داغ در آيه بيان شود و پيامبر صلى الله عليه و آله از افشاى آن خطرى احساس كند. (دقّت كنيد)

2 - جملۀ «أَ لَسْتُ اَوْلى بِكُمْ مِنْ اَنْفُسَكُمْ »: «آيا من نسبت به شما از خود شما سزاوارتر و اولى نيست» كه در بسيارى از متون اين روايات آمده است هيچ تناسبى با بيان يك دوستى ساده ندارد؛ بلكه مى خواهد بگويد، همان اولويّت و اختيارى كه من نسبت به شما دارم و پيشوا و سرپرست شما هستم، براى على عليه السلام ثابت است؛ و هرگونه تفسيرى براى اين جمله غير از آنچه گفته شد دور از انصاف و واقع بينى

ص: 192

است. مخصوصاً با توجّه به تعبير «من انفسكم»: (از شما نسبت به شما اولى هستم).

3 - تبريك هايى كه از سوى مردم در اين واقعۀ تاريخى به على عليه السلام گفته شد؛ مخصوصاً تبريكى كه عمر و ابو بكر به او گفتند؛ نشان مى دهد مسئله چيزى جز مسئله نصف خلافت نبوده است كه در خور تبريك و تهنيت باشد. زيرا اعلام دوستى كه براى همۀ مسلمانان به طور عموم ثابت است تبريك ندارد.

در مسند امام احمد آمده است كه: عمر بعد از آن بيانات پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام گفت: «هَنيئاً يَا ابْنَ اَبي طالِبٍ اَصْبَحْتَ وَ اَمْسَيْتَ مَوْلى كُلِّ مُؤمِنٍ وَ مُؤمِنَةٍ »:

«گوارا باد بر تو اى فرزند ابى طالب! صبح كردى و شام كردى در حالى كه مولاى هر مرد و زن با ايمان هستى»!(1)در تعبيرى كه فخر رازى در ذيل آيه يٰا أَيُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَيْكَ ذكر كرده مى خوانيم عمر گفت: «هَنيئاً لَكَ اَصْبَحْتَ مَوْلاىَ وَ مَوْلى كُلِّ مُؤمِنٍ وَ مُؤمِنَةٍ » و به اين ترتيب، عمر او را مولاى خود و مولاى همه مؤمنان مى شمرد.

در تاريخ بغداد روايت به اين صورت آمده: «بَخٍّ بَخٍّ لَكَ يا ابْنَ اَبي طالِبٍ ! اَصْبَحْتَ مَوْلاىَ وَ مَوْلى كُلِّ مُسْلِمٍ » : «آفرين آفرين به تو اى فرزند ابو طالب!، صبح كردى در حالى كه مولاى من و مولاى هر مسلمانى هستى».(2)

و در فيض القدير و الصواعق آمده است كه اين تبريك را ابو بكر و عمر هر دو به على عليه السلام گفتند: «اَمْسَيْتَ يَا ابْنَ اَبي طالِبٍ مَوْلا كُلِّ مُؤمِنٍ وَ مُؤمِنَةٍ .»(3)ناگفته پيدا است دوستى ساده اى كه ميان همۀ مؤمنان با يكديگر است چنين تشريفاتى ندارد؛ و اين جز با ولايت به معنى خلافت سازگار نيست.

4 - اشعارى كه از حسّان بن ثابت قبلاً نقل كرديم با آن مضمون و محتواى

ص: 193

بلند و آن تعبيرات صريح و روشن، نيز گواه ديگرى بر اين مدّعا است؛ و به اندازۀ كافى در اين مسئله گويا است (بار ديگر آن اشعار را مطالعه فرمائيد).

***

ناگهان سنگى از آسمان بر سرش فرود آمد و او را كشت و اينجا بود كه آيۀ سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ نازل گشت.

آنچه در بالا آمد مطابق روايتى است كه در مجمع البيان از ابو القاسم حسكانى نقل شده است(1) و همين مضمون را بسيارى از مفسّران اهل سنّت و روات احاديث با تفاوت مختصرى نقل كرده اند مانند: قرطبى در تفسير معروفش(2) و آلوسى در تفسير روح المعانى(3) و ابو اسحاق ثعلبى در تفسيرش(4).

علّامه امينى در كتاب الغدير، اين روايت را از سى نفر از علماى اهل سنّت - با ذكر مدرك و عين عبارت - نقل مى كند. از جمله سيرۀ حلبى، فرائد السّمطين، حموينى؛ در السّمطين، شيخ محمد زرندى؛ السراج المنير، شمس الدين شافعى؛ شرح جامع الصغير، سيوطى؛ و تفسير غريب القرآن، حافظ ابو عبيد هروى؛ و تفسير شفاء الصدور، ابو بكر نقّاش موصلى و كتابهاى ديگر.

بعضى از مفسّران يا محدثانى كه فضائل على عليه السلام را با ناخشنودى مى پذيرند ايرادهاى مختلفى بر اين شأن نزول گرفته اند كه مهم ترين آن چهار اشكال زير است كه صاحب تفسير المنار و بعضى ديگر بعد از نقل روايت فوق آورده اند:

نخست اينكه: سورۀ «معارج» مكّى است؛ و تناسبى با داستان غدير خم ندارد.

پاسخ:

مكّى بودن يك سوره دليل بر اين نيست كه تمام آيات آن در مكّه نازل شده است. سوره هاى متعدّدى در قرآن مجيد داريم كه به نام مكّى ناميده شده و در همۀ قرآن ها تحت عنوان مكّى نوشته شده است؛ ولى تعدادى از آيات آن در مدينه نازل

ص: 195

شده و به عكس سوره هايى در قرآن است كه تحت عنوان مدنى ثبت شده؛ ولى تعدادى از آيات آن در مكّه نازل گرديده است.

به عنوان مثال سورۀ «عنكبوت» از سوره هاى مكّى است؛ در حالى كه ده آيۀ اوّل آن طبق گفتۀ طبرى در تفسير معروفش، و همچنين قرطبى در تفسيرش و بعضى ديگر از دانشمندان در مدينه نازل شده است.(1)

يا اينكه سورۀ «كهف» كه به عنوان سورۀ مكّى شناخته شده در حالى كه هفت آيۀ اوّل آن طبق تفسير قرطبى و اتقان سيوطى در مدينه نازل شده است و موارد متعدّد ديگر.(2)

همان گونه كه سوره هايى به عنوان مدنى شمرده شده در حالى كه آياتى از آن مكّى است مانند سورۀ «مجادله» كه مطابق قول معروف مدنى است؛ ولى ده آيه اوّل طبق تصريح بعضى از مفسّران در مكّه نازل شده است.(3)

كوتاه سخن اينكه موارد فراوانى يافت مى شود كه سوره اى به عنوان مكّى يا مدنى معرّفى شده و در تفاسير و قرآن ها بالاى آن همين عنوان را مى نويسد در حالى كه بخشى از آيات آن در جاى ديگر نازل شده است.

بنابراين هيچ مانعى ندارد كه سورۀ «معارج» نيز چنين باشد.

ايراد دوّم اينكه: در اين حديث آمده است كه حارث بن نعمان در ابطح خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد و مى دانيم ابطح نام درّه اى در مكّه است؛ و تناسبى با نزول آيه بعد از داستان غدير در ميان مكّه و مدينه ندارد.

پاسخ:

اوّلاً تعبير به ابطح تنها در بعضى از روايات است نه در همه روايات؛ و ثانياً

ص: 196

ص: 197

و اشعار فراوان ديگر كه تعبير به ابطح يا اباطح در آن آمده به معنى منطقه خاص در مكّه نيست.

كوتاه سخن اينكه درست است كه يكى از معانى ابطح، نقطه اى در مكه است؛ ولى معنى و مفهوم و مصداق ابطح منحصر به آن نقطه نمى باشد.

كند. بنابراين هيچ مانعى ندارد كه بخش هايى از سوره «مائده» دربارۀ اهل كتاب باشد و بخشى از آن در داستان غدير نازل شده باشد البتّه از يك نظر كلّى اين دو با هم پيوند دارند تعيين جانشين براى پيامبر صلى الله عليه و آله تأثير روشنى روى مسائل اهل كتاب نيز مى گذارد؛ چرا كه باعث يأس آنها در مورد فروپاشى اسلام با رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله خواهد شد.

اين روايت را حموينى در فرائد السّمطين در باب 58 و ابن حاتم در درُّ النّظيم و ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه نقل كرده اند. همچنين ابن حجر در صواعق، همين مضمون را از دارقطنى نقل نموده است(1)

در كتاب الغدير بحث جامعى پيرامون منا شده. استدلال امير مؤمنان على عليه السلام در موارد متعدّدى، از جمله در ايّام عثمان، و در زمان خلافت خودش، و روز جنگ جمل، و بار ديگر در كوفه در روز جنگ صفين، با مدرك وسيع و گسترده اى ذكر شده.

به علاوه شانزده مورد ديگر از احتجاجات فاطمه زهرا عليها السلام و امام حسن عليه السلام و امام حسين عليه السلام و جمعى از صحابه و غير صحابه نقل شده كه از يك سو حكايت از اطّلاعات وسيع و گستردۀ اين نويسندۀ بزرگ مى كند؛ و ازسوى ديگر نشان مى دهد كه استدلال به اين حديث در قرون مختلف، مورد توجّه بوده است؛ هرچند سياست هاى خاصّى كه بر اين مسئله در هر زمان حاكم بوده مى كوشيده است كه آن را تا حدّ ممكن كم رنگ نشان دهد.

با توجّه به اينكه ورود در اين مباحث گسترده ما را از هدفى كه در پيش داريم خارج مى سازد به همين مقدار قناعت كرده و علاقه مندان را به همان منبع(2) و منابع ديگر ارجاع مى دهيم.

ص: 200

2 - آيه ولايت

در اين هنگام آيۀ إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ ... نازل شد.(1)

در همان كتاب روايات متعدّد ديگرى به همين مضمون از ابن عباس و سلمة بن كهيل و خود على عليه السلام نقل شده است.(2)

همين معنى در كتاب السباب النّزول واحدى از جابر بن عبد اللّٰه، و همچنين از ابن عبّاس نقل شده است.(3)

مفسّر معروف جار اللّٰه زمخشرى در كتاب كشّاف مى گويد: اين آيه دربارۀ على عليه السلام نازل شده؛ در آن هنگام كه شخص سائلى تقاضاى كمك كرد و او در حال ركوع نماز بود، انگشترش را براى او افكند.(4)

فخر رازى در فسير خود از عبد اللّٰه بن سلام نقل مى كند؛ هنگامى كه اين آيه نازل شد، من به رسول خدا صلى الله عليه و آله عرض كردم كه با چشم خود ديدم على عليه السلام انگشترش را در حال ركوع به نيازمندى صدقه داد به همين دليل ما ولايت او را مى پذيريم.

و نيز از ابو ذر نقل مى كند كه مى گويد: روزى نماز ظهر را با پيامبر صلى الله عليه و آله مى خواندم كه سائلى در مسجد تقاضاى كمك كرد؛ كسى چيزى به او نداد، سائل دست به سوى آسمان برداشت و عرض كرد: خداوندا! گواه باش، من در مسجد پيامبر تو تقاضاى كمك كردم؛ كسى چيزى به من نداد. على عليه السلام در حال نماز بود با انگشت كوچك دست راست خود كه در آن انگشترى بود اشاره كرد؛ سائل آمد و انگشتر را در برابر چشم پيامبر صلى الله عليه و آله گرفت. پيامبر صلى الله عليه و آله عرض داشت: خداوندا! برادرم موسى از تو تقاضا كرد كه سينه مرا گشاده دار... و برادرم هارون را در كار نبوّت من شركت ده. تو به او فرمودى: من به زودى بازوى تو را به وسيلۀ برادرت قوى مى كنم؛ و براى شما قوّت و پيروزى قرار مى دهم. خداوندا!

ص: 202

من محمّد صلى الله عليه و آله پيامبر و برگزيدۀ توام؛ به من شرح صدر ده، و كار را براى من آسان كن، و براى من وزيرى از اهل بيتم قرار ده، و به وسيلۀ او پشت مرا قوى كن. ابو ذر مى گويد: به خدا سوگند، رسول خدا صلى الله عليه و آله اين سخن را تمام نكرده بود كه جبرئيل نازل شد و گفت: اى محمّد صلى الله عليه و آله بخوان إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ ...(1)

البته فخر رازى بعد از ذكر اين شأن نزول، مطابق معمول خرده گيرى هايى بر چگونگى دلالت اين آيه بر مسئله امامت دارد كه بعداً به آن اشاره خواهيم كرد.

طبرى نيز در تفسير خود روايات متعدّدى در ذيل اين آيه و شأن نزول آن نقل مى كند كه اكثر آنها مى گويند دربارۀ على عليه السلام نازل شده است.(2)

گروه عظيم ديگرى نيز اين روايت را با عبارات مختلف در حق على عليه السلام آورده اند از جمله در كنز العمّال جلد 6، صفحه 319 اين روايت را از ابن عباس نقل مى كند.

همچنين حاكم حسكانى حنفى نيشابورى از دانشمندان معروف قرن پنجم در شواهد التّنزيل به پنج طريق از ابن عباس، و به دو طريق از انس بن مالك، و به دو طريق از محمد بن حنفيّه، و به يك طريق از عَطاء بن السائب، و يك طريق از عبد الملك بن جريح مكّى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه: آيۀ إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اَللّٰهُ ...

دربارۀ على عليه السلام نازل شده كه در حال ركوع، انگشتر به سائل داد.(3)

مرحوم علّامه امينى حديث فوق و نزول اين آيه را دربارۀ على عليه السلام از كتب زيادى از اهل سنّت حدود بيست كتاب (با ذكر دقيق مدارك و منابع آن) نقل كرده كه علاقه مندان براى اطّلاع بيشتر مى توانند به آن كتاب مراجعه كنند(4) و در كتاب

ص: 203

ص: 204

پيامبر صلى الله عليه و آله تبيين گردد.

***

اختيار و سرپرست بوده باشد كه ولايت او در رديف ولايت خداوند و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله قرار گرفته است.

آيه بعد: وَ مَنْ يَتَوَلَّ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اَللّٰهِ هُمُ اَلْغٰالِبُونَ :

«كسانى كه ولايت خدا و پيامبر او و افراد با ايمان را بپذيرند، (پيروزند؛) زيرا حزب اللّٰه (گروه خداپرستان) پيروزند.(1)».

در واقع اين آيه تكميلى است براى مضمون آيه قبل، و در آن قرينه ديگرى بر معنى ولايت به معنى تصرف و سرپرستى ديده مى شود، زيرا تعبير به «حزب اللّٰه» و غلبه بر دشمنان، مربوط به تشكيل حكومت اسلامى است، نه يك دوستى ساده و عادى؛ و اين خود مى رساند كه «ولى» در آيه قبل، به معنى سرپرست و حاكم و زمامدار اسلام و مسلمين است؛ چرا كه در معنى «حزب»، يك نوع تشكل و همبستگى اجتماعى براى تأمين اهداف مشترك افتاده است.

***

1 - نخستين ايرادى كه جزء گروه اول محسوب مى شود، اين است كه موصول ها و ضميرهاى آيه به صورت ضمير جمع است، مانند اَلَّذِينَ آمَنُوا و اَلَّذِينَ يُقِيمُونَ و يُؤْتُونَ و هُمْ رٰاكِعُونَ ، با اين حال چگونه قابل تطبيق و به يك فرد مى باشد. آيه مى گويد كسانى كه اين اوصاف را دارند «ولّى» شما هستند نه يك فرد خاص يعنى على بن ابى طالب عليه السلام.

پاسخ:

با توجه به شأن نزول هاى آيه كه به طور مستفيض بلكه متواتر در كتب شيعه و اهل سنت نقل شده ترديدى باقى نمى ماند كه آيه ناظر به يك فرد است و به تعبير ديگر احاديث و تواريخ اسلام گواهى مى دهند كه دادن صدقه به سائل در حال ركوع مربوط به على عليه السلام است نه اينكه يك گروه آن را انجام داده باشند؛ بنابراين بايد گفت تعبير به صيغه جمع براى احترام و تعظيم مقام آن فرد است.

و در ادبيات عرب مكرر ديده شده كه از مفرد به لفظ جمع، تعبير آورده شده است؛ مثلاً در آيه مباهله كلمه «نِسٰاءَنٰا» به صورت جمع است، در حالى كه مطابق صريح شأن نزول هاى متعدد، منظور از آن تنها، فاطمه زهرا عليها السلام، است، و نيز در همان آيه، واژۀ «أَنْفُسَنٰا» به صورت جمع است در حالى كه همه قبول دارند غير از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله كسى از مردم جز على عليه السلام در مباهله شركت نداشت.

در داستان غزوه حمراء الاسد نيز آمده است اَلَّذِينَ قٰالَ لَهُمُ اَلنّٰاسُ إِنَّ اَلنّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِيمٰاناً: «(همان) كسانى كه (بعضى از) مردم، به آنان گفتند: "دشمنان براى (حمله به) شما گرد آمده اند؛ از آنها بترسيد"! امّا اين سخن، بر ايمانشان افزود»(1).

در اينجا گوينده اين سخن به عنوان «ناس» كه معنى جمعى دارد ذكر شده در حالى كه در تواريخ آمده است كه گوينده كسى جز نعيم بن مسعود نبود.

ص: 207

و نيز در شأن نزول آيه 52 سورۀ «مائده» فَتَرَى اَلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسٰارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشىٰ أَنْ تُصِيبَنٰا دٰائِرَةٌ «(ولى) كسانى را كه در دلهايشان بيمارى است مى بينى كه در (دوستى با) آنان، بر يكديگر پيشى مى گيرند، و مى گويند: «مى ترسيم حادثه اى براى ما پيش آيد (و نياز به كمك آنها داشته باشيم.)» در اينجا نيز مى خوانيم كه درباره «عبد اللّٰه بن اُبَىّ » نازل شده است، در حالى كه ضمائر در آن نيز به صورت جمع آمده است.

همچنين در آيۀ اوّل سوره ممتحنه، خطاب عام است، در حالى كه شأن نزول فردى به نام «حاطب بن ابى بلتعه» مى باشد، و در آيه 8 سوره منافقون (يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَى اَلْمَدِينَةِ ... نيز به صورت جمع آمده در حالى كه گويندۀ اين سخن عبد اللّٰه بن ابىّ بود.

در آيه 274 «بقره» (اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ اَلنَّهٰارِ) طبق احاديث بسيارى در شأن على عليه السلام نازل شده در حالى كه ضميرهاى آن نيز تمام به صورت جمع آمده است.

آيه 215 سوره «بقره» كه مربوط به سؤال از چيزهايى است كه بايد انفاق كرد يَسْئَلُونَكَ مٰا ذٰا يُنْفِقُونَ ... نيز، به صورت جمع آمده در حالى كه سؤال كننده، يك نفر به نام عمر و بن جموح بود.(1)

اما چه دليلى دارد كه در اين موارد بااينكه نظر روى فرد است، كلام به صورت جمع مى آيد؟ ممكن است دليلش در بعضى از موارد احترام باشد، و در بعضى از موارد اشاره به هم فكرى ديگران با آن فرد بوده باشد، و با دقت در موارد بالا (مورد احترام) از موارد هم فكرى را مى توان جدا كرد.

از همه اينها گذشته مى دانيم در موارد بى شمارى از آيات قرآن هنگامى كه خداوند سخن از خودش مى فرمايد، ضمير جمع (متكلم مع الغير) به كار رفته، با

ص: 208

اينكه ذات پاكش در يكتايى و يگانگى بى نظير است، و از هر نظر احد و واحد است، اين به خاطر آن است كه شخص بزرگ همواره مأمورانى دارد كه در انجام آنچه مورد اراده او است، مطيع و فرمان بردارند، و همين سبب مى شود كه او در عين مفرد بودن ضمير جمع به كار برد؛ و به تعبير ديگر اين ضمير جمع نشانۀ عظمت و بزرگى مقام والاى او است.

2 - ايراد ديگر اينكه على عليه السلام در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله مسلّماً مقام ولايت به معنى حاكميّت و رهبرى مسلمين نداشت، پس چگونه مى توان آيه را چنين معنى كرد؟

پاسخ اين سؤال روشن است، در تعبيرات روزانه بسيار ديده ايم كه اسم يا عنوانى به افرادى اطلاق مى شود كه نامزد و انتخاب براى آن مقام شده اند هرچند هنوز رسماً وارد عمل نشده اند يا به تعبير ديگر بالقوّه داراى آن مقام اند نه بالفعل.

مثلاً كسى در حال حيات خود يك نفر را به عنوان وصىّ خود تعيين مى كند، و بااينكه هنوز در حيات است مى گوئيم فلان كس وصىّ او است يا قيّم اطفال او است.

اطلاق وصىّ و خليفه و جانشين به على عليه السلام در حال حيات پيامبر صلى الله عليه و آله نيز به همين صورت بوده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در حيات خود او را براى اين امر به اذن خدا انتخاب كرد و خلافت او را براى بعد از رحلتش تثبيت نمود.

در آيه 5 سورۀ «مريم» نيز همين معنى داده مى شود كه ذكريّا از خدا تقاضا مى كند و مى گويد: فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا: «تو از نزد خود جانشينى به من ببخش». خدا دعاى او را مستجاب كرد و يحيى را به او داد مسلّماً يحيى در حيات زكريّا جانشين و ولى وارث او نبود، بلكه براى بعد از حيات او معين شده بود.

شبيه اين سخن در داستان يوم الانذار - روزى كه پيامبر صلى الله عليه و آله بستگان خود را دعوت كرد تا براى نخستين بار آنها را به اسلام دعوت كند - ديده مى شود؛ زيرا طبق نوشته مورّخان اسلامى اعم از اهل سنّت و شيعه، و محدّثان معروف هر

ص: 209

دو گروه، پيامبر صلى الله عليه و آله آن روز اشاره به على عليه السلام كرد و فرمود:

«اِنَّ هذا اَخى وَ وَصيّي وَ خَليفَتى فيكُمْ فَاسْمِعُوا لَهُ وَ اَطيعُوه»: «اين برادر و وصىّ و جانشين من در ميان شما است، سخن او را بشنويد و فرمانش را اطاعت كنيد».(1)

آيا تعبير بالا در زمان حيات پيامبر صلى الله عليه و آله مشكلى ايجاد مى كند؟ مسلّماً نه، تعبير ولىّ در آيه مورد بحث نيز درست همين گونه است.

امّا ايرادهاى گروه دوم (بهانه جوئى ها) نيز متعدد است از جمله:

1 - مى گويند: على عليه السلام چه زكات واجبى بر ذمّه داشت بااينكه چيزى از مال دنيا را براى خود فراهم نساخته بود؟ و اگر منظور صدقه مستحب است به آن زكات گفته نمى شود؟

پاسخ:

اولاً: اطلاق زكات بر زكات مستحب در قرآن مجيد فراوان است؛ چه اين كه در بسيارى از سوره هاى مكّى عنوان زكات آمده است كه منظور از آن زكات مستحب مى باشد؛ زيرا واجب شدن زكات، بعد از هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه بوده است.

آيات 3 سوره «نمل»، و 39 سوره «هود»، و 4 سورۀ «لقمان»، و 7 سورۀ «فصّلت» از جمله مواردى است كه كلمۀ زكات در آن آمده و با توجّه به مكّى بودن اين سوره ها منظور زكات مستحب است.

ثانياً: درست است على عليه السلام چيزى از مال دنيا براى خود نيندوخت ولى سهمى از غنائم جنگى نصيب او مى شد؛ و به يقين درآمد مختصرى از دسترنج خود نيز داشت، و انگشتر مزبور يك انگشتر نقره و ظاهراً كم قيمت بوده؛ بنابراين تعلق اين مقدار زكات جزيى به آن حضرت به هيچ وجه بعيد نيست، و اغراق هايى

ص: 210

كه دربارۀ قيمت آن انگشتر گفته اند به هيچ وجه پايه صحيحى ندارد.

2 - آيات توجّه كردن به سائل منافات با حضور قلب در نماز و غرق در مناجات پروردگار بودن ندارد؛ - تا آنجا كه معروف است كه پيكان تير از پاى مباركش در حال نماز بيرون آورند و احساس نفرمود -(1) چگونه ممكن است در حال نماز به درخواست شخص سائل توجه كرده باشد؟!

پاسخ:

كسى كه اين ايراد را مى كند از اين نكته غفلت دارد كه شنيدن صداى سائل و كمك به او، پرداختن به غير خدا و توجه به خويشتن از امور دنيوى نيست؛ بلكه آن هم در واقع توجّه به خدا است. قلب پاك على عليه السلام در برابر صداى سائلان حسّاس بود، و به نداى آنها پاسخ مى گفت؛ او با اين كار عبادتى را با عبادت ديگر آميخت؛ و در حال نماز زكات داد، و هر دو براى خدا و در راه او بود.

وانگهى اين ايراد و خرده گيرى در واقع ايراد بر قرآن مجيد است، چرا كه خداوند در اين آيه دادن زكات را در حال ركوع مورد تكريم و تمجيد قرار داده، و اگر اين عمل نشانه غفلت و بى خبرى از ذكر خدا بود نبايد به عنوان يك صفت والا و با ارزش فوق العاده، روى آن تكيه شود. اين متعصّبان مى خواهند فضيلت على عليه السلام را انكار كنند در واقع به خدا ايراد مى گيرند به كلام فخر رازى در اينجا درست توجّه كنيد: او مى گويد: لايق به حال على عليه السلام اين است كه مستغرق در ذكر خدا باشد، و كسى كه چنين باشد نمى تواند كلام ديگرى را بشنود و بفهمد (بنابراين توجّه به حال سائل برخلاف آداب نماز

ص: 211

است).(1)

بايد از فخر رازى پرسيد اگر اين كار بر آداب نماز و حضور قلب است، پس چرا خداوند آن را ستوده و ولايت مؤمنين را شايسته چنين كسى دانسته است ؟!

به هر حال جاى شك نيست كه شنيدن صداى سائل نيازمند و اجابت خواسته او در حال نماز عبادتى است مضاعف كه در يك لحظه صورت گرفته است، و بايد پناه به خدا ببريم از تعصب هايى كه ما را از حقايق دور مى سازد.

3 - از جمله بهانه جوئى ها كه به شكل اشكال در اينجا مطرح شده اين است كه دادن انگشتر به سائل، فعل كثير است و با نماز منافات دارد!

راستى عجيب است هنگامى كه انسان مى خواهد زير بار واقعيّتى نرود چه بهانه تراشى ها مى كند؟!

پاسخ:

اوّلاً: در آوردن انگشتر با يك اشاره مطابق هيچ فتوايى فعل كثير و موجب اشكال در نماز نيست؛ به خصوص اگر اشاره كرده باشد وسائل شخصاً در آورده باشد.

ثانياً: فقهاء تصريح كرده اند كه حتى كشتن حيوان گزنده مانند عقرب در حال نماز، و يا برداشتن و گذاشتن بچّه كوچك در آن حال و يا شمردن عدد ركعات نماز به وسيله سنگريزه و حتى شستن گوشۀ لباس يا دست اگر در حال نماز نجس شود، ضررى براى نماز ندارد؛ در حالى كه مسئله بخشيدن انگشتر به سائل يا در آوردن آن به مراتب از آنها ساده تر است.

4 - بهانه جويان مى گويند انگشترى با آن قيمت گزاف را على عليه السلام از كجا آورده بود و آيا پوشيدن آن، اسراف نبود؟

ص: 212

پاسخ:

چه كسى گفته است اين انگشتر قيمت فوق العاده اى داشته است، چرا بايد به اين گزافه گويى هاى بى مأخذ اعتنا كنيم ؟ و به تدريج تا سر حدّ انكار يك آيۀ قرآنى پيش برويم.

تنها در يك روايت مرسلۀ ضعيف آمده است كه قيمت آن انگشتر معادل خراج شام بود! كه به يقين به افسانه شبيه تر است تا به واقعيت، و شايد براى بى ارزش نشان دادن اين فضيلت بزرگ به وسيله جاعلان حديث جعل شده است.

مهم در اين گونه موارد قيمت بالاى متاع انفاق شده نيست؛ مهم آن است كه كسى كه خود نيازمند به چيزى است، از آن در راه خدا صرف نظر كند، و اين كار با نهايت خلوص نيّت همراه باشد.

جايى كه يك سورۀ قرآن (سورۀ «هَلْ أَتىٰ ») به خاطر دادن چند قرص نان (البته در مواقع حاجت و گرسنگى) به خاطر خدا به مسكين و يتيم و اسير نازل گردد، چه جاى تعجّب، كه آيه اى دربارۀ بخشيدن يك انگشتر در حال نماز به فقير نازل شد.

و مانند اين ايرادها كه پرداختن به ذكر همۀ آنها و جواب از آن موجب تضييع وقت است.

ص: 213

ص: 214

3 - آيه اولى الامر

در آيه 59 سوره «نساء» مى فرمايد: يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ :

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد! اطاعت كنيد خدا را! و اطاعت كنيد پيامبر (خدا صلى الله عليه و آله) و پيشوايان (معصوم) خود را.».

در بحث ولايت عامّه گفتار مشروحى پيرامون معنى اين آيه و اينكه منظور ازآنچه كسانى مى باشند داشتيم؛ و همان طور كه اشاره شد فرمان به اطاعت مطلقه از «أُولِي اَلْأَمْرِ» در كنار اطاعت رسول خدا صلى الله عليه و آله دليل بر اين است كه «أُولِي اَلْأَمْرِ» كسانى را شامل مى شود كه در رديف رسول خدا يعنى صلى الله عليه و آله جانشينان معصوم او هستند؛ زيرا اطاعت مطلقه در غير مورد معصومان عليهم السلام ممكن نيست. (دقت كنيد)

در ضمن تمام احتمالات معروفى كه در تفسير عنوان «أُولِي اَلْأَمْرِ» گفته شده بود مورد بررسى قرار گرفت و ديديم جز امام معصوم عليهم السلام مفهوم صحيح ديگرى ندارد.

آنچه در اينجا - در بحث ولايت خاصّه و خلافت بلافصل على عليه السلام - لازم است برآن بيفزائيم، بحث مشروح ترى دربارۀ احاديثى است كه در منابع معروف اسلامى (مخصوصاً منابع مشهور اهل سنّت) در تطبيق اين آيه بر على عليه السلام آمده است.

ص: 215

مفسّر معروف حاكم حسكانى حنفى نيشابورى، ذيل اين آيه، پنج حديث نقل كرده كه در همۀ آنها عنوان «أُولِي اَلْأَمْرِ» بر على عليه السلام (به عنوان يك مصداق روشن) تطبيق شده است.

در نخستين حديث از خود آن حضرت نقل مى كند كه وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود شركاى من كسانى هستند كه خداوند آنها را قرين خودش و من ساخته و درباره آنها آيه يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اَللّٰهَ ... را نازل كرده است، از آن حضرت پرسيدم: يا «نَبى اللّٰهِ مَنْ هُمْ؟»: «اى پيامبر خدا «أُولِي اَلْأَمْرِ» كيانند»؟ «قالَ اَنْتَ اَوَّلُهُمْ »: «فرمود: تو نخستين آنها هستى»!(1)

و در حديث دوّم از مجاهد مفسّر معروف نقل مى كند كه اين آيه دربارۀ امير مؤمنان على عليه السلام نازل شده در آن زمانى كه او را جانشين خود در مدينه ساخت (در حالى كه عزم غزوۀ تبوك كرده بود).

در حديث سوّم همين معنى را از ابو جعفر الباقر عليه السلام نقل مى كند، و در حديث چهارم از سعد وقّاص مى گويد: هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله به عزم تبوك به جُرُف (محلى نزديك مدينه) رسيد، على عليه السلام پشت سر آن حضرت بود، در حالى كه سلاح همراه خود داشت، عرض كرد: «اى رسول خدا! مرا به جاى خود گذاردى - و از خود جدا نمودى - و من در هيچ غزوه اى از شما جدا نبودم، منافقان شايعاتى پخش كرده اند كه شما به اين دليل مرا در مدينه گذارده اى كه از آمدنم ناخشنودى»! سعد مى گويد با گوش خود شنيدم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله مى فرمود:

«يا عَلىّ اَ لا تَرْضى اَنْ تَكُونَ مِنّى بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوْسى اِلاّ اَنَّهُ لا نَبىَّ بَعْدى فَارْجِع فَاخْلُفْنى فى اَهْلى وَ اَهْلِكَ »:

«اى على! آيا راضى نمى شودى كه نسبت به من همانند هارون نسبت به موسى عليه السلام باشى، مگر اينكه پيامبرى بعد از من نيست - تو همۀ مقامات هارون را دارى جز

ص: 216

مقام نبوّت - بنابراين برگرد و جانشين من در ميان خانواده ام و خانوادۀ خودت باش». (و مدينه را از شرّ منافقان حفظ كن)

شبيه همين معنى در حديث پنجم از على عليه السلام نقل شده است.(1)

در تفسير البحر المحيط نوشته ابو حيّان اندلسى مغربى در ميان اقوالى كه دربارۀ معنى اولى الامر نقل كرده از مقاتل و ميمون و كلبى (سه نفر از مفسّران) نقل مى كند كه منظور از آن، اميران سرايا يا ائمّه اهل بيت عليهم السلام است.(2)

سپس نامبرده در اينجا دو ايراد بر نزول آيه دربارۀ على عليه السلام ذكر كرده است:

نخست اينكه: على عليه السلام يك فرد بود، در حالى كه «أُولِي اَلْأَمْرِ» صيغه جمع است.

ديگر اينكه ظاهر آيه اين است كه مردم مأمور به اطاعت «أُولِي اَلْأَمْرِ» در حال حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله بودند، در حالى كه على عليه السلام در حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله امام نبود؟(3)

نظير اين ايرادها يا بهانه جوئى ها دقيقاً در آيه ولايت نيز مطرح شده بود؛ كه پاسخ هاى آن را به وضوح در آنجا آورديم: از يك سو گفتيم بسيار مى شود كه افراد در حال حيات خود وصى تعيين مى كنند و در گفته هايشان مى گويند و مى نويسند فلان كس وصىّ من است و بايد چنين و چنان كند يا مثلاً فرزند من از او تبعيّت نمايند؛ و مفهوم همۀ اينها آن است كه بعد از وات اين برنامه ها انجام پذيرد.

مسئله جمع نيز چنانكه گفتيم هرگز مشكلى ايجاد نمى كند؛ زيرا علاوه بر اينكه اطلاق جمع بر مفرد در قرآن و غير قرآن از نثر و شعر فراوان است، در اينجا «اولوالأمر» واقعاً مفهوم جمعى دارد و مفهوم تمام امامان معصوم را شامل

ص: 217

مى شود، گرچه در هر زمان امام و معصوم واحدى است، ولى در مجموع، جماعت خواهد بود.

شرح بيشتر در زمينه پاسخ اين دو ايراد را در ذيل آيه ولايت مطالعه فرمائيد.

قابل توجه اينكه غير از حاكم حسكانى در شواهد التنزيل، گروه ديگرى نيز رواياتى در شأن نزول اين آيه نقل كرده اند كه مى گويند آيه ناظر به مسئله خلافت على عليه السلام است.

از جمله دانشمند معروف ابو بكر بن مؤمن شيرازى در رسالۀ اعتقاد (مطابق نقل مناقب كاشى) از ابن عباس نقل مى كند كه آيه فوق دربارۀ على عليه السلام ناز شده است . هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله او را (موقع عزيمت به ميدان تبوك در مدينه گذاشت، على عليه السلام عرض كرد: «اى رسول خدا آيا مرا همانند زنان و كودكان در مدينه قرار مى دهى ؟» پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «أ ما تَرْضى اَنْ تَكونَ مِنّى بِمَنْزِلَةِ هارونَ مَنْ موسى حينَ قالَ : اُخْلُفْنى فى قَومى و اَصلِح، فقالَ عزَّ وَ جَلَّ وَ اولى الاَمرِ مِنْكُم»:

«آيا دوست ندارى نسبت به من، همانند هارون نسبت به موسى باشى؛ آن زمان كه موسى به او گفت در ميان بنى اسرائيل جانشين من باش و اصلاح كن؛ سپس خداوند عز و جل فرمود: وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ .(1)

نويسندۀ كتاب ينابيع الموده شيخ سليمان حنفى قندوزى، در كتاب خود از كتاب مناقب از سليم بن قيس هلالى نقل مى كند: روزى مردى به خدمت على عليه السلام آمد و پرسيد: كمترين چيزى كه انسان در پرتو آن از مؤمنان خواهد بود چه چيز است ؟ و نيز كمترين چيزى كه با آن از كافران يا گمراهان مى گردد كدام است ؟ امام فرمود:

«اما كمترين چيزى كه انسان به سبب آن در زمرۀ گمراهان در مى آيد، اين است كه حجت و نمايندۀ خدا و شاهد و گواه او را كه اطاعت و قبول ولايتش لازم است نشناسد»، آن مرد گفت: يا اميرالمؤمنين! آنها را براى من

ص: 218

معرفى نما.

على عليه السلام فرمود: همان ما كه خداوند آنان را در رديف خود و پيامبر قرار داده و فرموده:

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ .(1)

اين حديث گواه برآن است كه «أُولِي اَلْأَمْرِ» حجت و نماينده خدا است نه منتخب مردم.

در تفسير برهان نيز دهها روايت از منابع اهل بيت عليهم السلام در ذيل اين آيه آمده است كه مى فرمايد: آيه مزبور درباره على عليه السلام، يا آن حضرت و ساير ائمه اهل بيت عليهم السلام نازل شده و حتى در بعضى از اين روايات، نام ائمه دوازده گانه اهل بيت عليهم السلام يك يك آمده است.(2)

ص: 219

ص: 220

4 - آيه صادقين

در سورۀ «توبه»، آيه 119 مى خوانيم: يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ كُونُوا مَعَ اَلصّٰادِقِينَ : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! از (مخالفان فرمان) خدا بپرهيزيد، و با صادقان و راستگويان باشيد.»

تفسير اين آيه را به طور مشروح در بحث ولايت عامه داشتيم؛ آنچه در اينجا نياز به توضيح بيشترى دارد شرح روايات فراوانى است كه آيه را تطبيق بر على عليه السلام يا همۀ اهل بيت عليهم السلام نموده است مانند:

1 - مفسر معروف سيوطى در الدار المنثور از ابن عباس نقل مى كند كه در تفسير آيه اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ كُونُوا مَعَ اَلصّٰادِقِينَ گفت: «مَعَ عَلِىِّ بنِ اَبي طالب»: «يعنى با على بن ابى طالب عليه السلام باشيد.»

شبيه همين معنى را خوارزمى در مناقب و زرندى در دُررَ السمطين و عبد اللّٰه الشافعى در منقاب و حاكم حسكانى در شواهد التنزيل نقل كرده اند، با اين تفاوت كه بعضى تعبير به «هوَ عَلِى بن اَبي طالِب» دارند و بعضى «نَزَلَت فى علىِّ بنِ اَبي طالِب خاصَّة» و بعضى «مع على و اصحاب على» نقل كرده اند.(1)

ص: 221

2 - حافظ سليمان قندوزى حنفى در ينابيع الموده از سلمان فارسى نقل مى كند كه وقتى آيه يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ كُونُوا مَعَ اَلصّٰادِقِينَ نازل شد، سلمان عرض كرد: «يا رَسُولَ اللّٰهِ هذا عامّة اَم خاصَّة»: «اى رسول خدا مفهوم آيه عام است يا خاص ؟»

پيامبر فرمود: «اَمَّا المأمورونَ فَعامَّةُ المؤمِنينَ ، وَ اَمَّا الصّادِقونَ فَخَاصَّة أخى عَلىّ وَ أَوصِيائى مِنْ بَعْدِهِ اِلى يَوْمِ القِيامَةِ »:

«اما كسانى كه مأمور به اين دستوراند، عموم مؤمنان اند؛ و اما صادقين، خصوص برادرم على عليه السلام و اوصياى من بعد از او تا روز قيامت هستند».(1)

3 - حاكم حسكانى در شواهد التنزيل از عبد اللّٰه بن عمر در ذيل جمله وَ كُونُوا مَعَ اَلصّٰادِقِينَ مى گويد: يعنى «محَمَّداً وَ اَهْلَ بَيْتِه»، «منظور از صادقين محمد صلى الله عليه و آله و اهل بيت او هستند».(2)

4 - جمعى از بزرگان اهل سنت مانند علامۀ حَموينى در فرائد السمطين و شيخ ابو الحسن كازرونى در شَرَف النبى از ابو جعفر الباقر عليه السلام در ذيل اين آيه نقل كرده اند:

«مَعَ آلِ محَمَّد صلى الله عليه و آله - يا مَعَ محمد و آلِهِ - يا مَع محمّد صلى الله عليه و آله و علىّ عليه السلام» كه معنى همه نزديك به يكديگر است، يعنى با محمد صلى الله عليه و آله و آل او باشيد.(3)

بزرگانى كه روايات فوق را در تفسير آيۀ مورد بحث نقل كرده اند منحصر به افرادى كه در بالا آورديم نيستند.

اين نكته نيز حائز اهميت است كه دستور خداوند به اينكه مؤمنان همواره بايد با صادقان باشند؛ دستورى است مطلق و بدون هيچ گونه قيد و شرط و اين معنى جز در مورد معصومين عليهم السلام امكان پذير نيست؛ زيرا غير معصوم ممكن است خطا

ص: 222

كند و در آن حال بايد از او جدا شد. كسى كه در همه حال مى توان در كنار او و پيرو او بود جز معصومان نخواهند بود. بنابراين منظور از صادقين در اين آيه هر فرد راستگويى نيست، بلكه صادقانى هستند كه سخن خلاف - نه عمداً و نه از روى سهو - در مورد آنها راه ندارد. با اين حال؛ تعجب از بعضى از مفسران معروف اهل سنت، مانند آلوسى در روح البيان است كه بعد از ذكر بعضى از اخبار كه صادقين را در اين آيه به على عليه السلام تفسير مى كند؛ مى افزايد شيعه به آن براى حقّانيت على عليه السلام استدلال كرده اند. سپس مى گويد: اين استدلال باطل است، و بى آنكه يك كلمه دليل براى مدعاى خود بگويد از آن مى گذرد!

اين گونه موضع گيرى نشان مى دهد كه پرده هاى ضخيم تعصب تا چه حد مى تواند مانع تابش نور تفكر گردد و آزادانديشى را حتى از دانشمندان بگيرد.

در مقابل افراد آزادانديشى مانند دكتر محمد تيجانى پيدا مى شوند كه مسير خود را در پرتو همين آيه و روايات مربوط، پيدا كرده و آشكارا ايمان صريح خود را به على عليه السلام و ساير امامان اهل بيت عليهم السلام با نهايت شجاعت ابراز داشته، و كتاب بسيار ظريف و لطيفى در اين زمينه نوشته و نام آن را «لاَكونَ مَعَ الصّادقين» - هدفم اين است كه با صادقين باشم! - گذارده است، اين كتاب تاثير عجيبى در بسيارى از مسلمين گذارده است.

ص: 223

ص: 224

5 - آيۀ قربىٰ

را دوست نداشت، حتى كسانى كه در عمل كوتاهى داشتند، به حكم ايمان به خدا و قرآن به اين امور علاقه داشتند؛ هرچند عمل نمى كردند.

از همۀ اينها گذشته «القربى» به معنى قرب و نزديكى است، نه «نزديك كننده»، لذا در تمام مواردى كه اين واژه در قرآن مجيد در آن به كار رفته است (15 بار غير از آيۀ مورد بحث) به معنى اشخاصى آمده است كه داراى قرب و نزديكى (و عمدتا داراى قرابت خويشاوندى) هستند.

چرا و به چه دليل آيه مورد بحث، برخلاف تمام موارد استعمال قرآنى و مفهوم لغوى اين كلمه تفسير شده ؟ آيا جز همان انگيزه هايى كه در بالا به آن اشاره شد، چيز ديگرى بوده است ؟!

قابل توجه اينكه بسيارى از ارباب لغت، تصريح كرده اند كه «قربى»، - يا - «ذى القربى»، به معنى نزديكى و قرابت در نسب است، مقاييس اللّغه مى گويد: «فلان ذو قرابَتى، هُوَ مَنْ يَقْرُبُ مِنْكَ رَحِماً»، سپس مى افزايد: «القربى، القرابة» يعنى هر دو به يك معنى مى باشد و در لسان العرب آمده است، «و الْقرابَةُ وَ القُربى: الدُّنُوُّ فى النَّسَبِ »: «قرابت و قربى به معنى نزديكى نسبى است».

2 - بعضى ديگر گفته اند: منظور اين است كه شما مسلمانان بستگان خودتان را به عنوان پاداش رسالت دوست داريد! در حالى كه دوست داشتن بستگان خود تناسبى با اجر رسالت ندارد.

تعجب است، چگونه دوستى «ذوى القربى» پيامبر صلى الله عليه و آله كه مناسبت ترين معنى در اينجا است رها مى شود و دوستى «ذوى القربى» خودشان به عنوان اجر رسالت مطرح مى گردد؟!

3 - بعضى ديگر از مفسران گفته اند منظور اين است خويشاوندى من (پيامبر) را نسبت به خودتان به عنوان پاداش رسالت محفوظ داريد، و به خاطر اينكه با بسيارى از قبائل شما رابطه خويشاوندى سببى يا نسبى دارم مرا آزار ندهيد.

اين تفسير بدترين معنايى است كه در تفسير آيه شده؛ چرا كه درخواست اجر

ص: 226

رسالت تنها از كسانى مطلوب است كه رسالت او را پذيرا شده اند. ولى در مورد آنان اذيّت و آزار مى رساندند نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله معنا ندارد؛ و امّا اگر منظور دشمنان او است كه وى را آزار مى رساندن؛ آنها اصلا رسالتش را قبول نداشتند، تا چه رسد به اجر و پاداش آن!. چگونه ممكن است بگويد پاداش رسالتم اين است كه مرا به خاطر خويشاوندى كه با شما دارم آزار ندهيد.

نكته اصلى در مورد آيه اين است كه از يك سو قرآن مجيد از بسيارى از پيامبران الهى نقل مى كند كه آنها با صراحت مى گفتند: «من براى اين (دعوت،) هيچ پاداشى از شما نمى طلبم؛ پاداش من تنها بر پروردگار جهانيان است.» وَ مٰا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاّٰ عَلىٰ رَبِّ اَلْعٰالَمِينَ .

اين جمله تنها در سوره «شعراء» در مورد پنج نفر از پيامبران الهى (نوح و هود و صالح، و لوط و شعيب عليهم السلام) آمده است.(1)

ازسوى ديگر آيۀ مورد بحث در مورد شخص پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: «من از شما پاداشى تقاضا نمى كنم مگر دوستى خويشاوندانم را».

و از سوى سوم، در آيه 57 سورۀ «فرقان» باز در مورد پيامبر صلى الله عليه و آله مى خوانيم: قُلْ مٰا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلىٰ رَبِّهِ سَبِيلاً: بگو: «من در برابر آن (ابلاغ آيين خدا) از شما هيچ گونه پاداشى نمى طلبم؛ مگر كسى كه بخواهد راهى به سوى پروردگارش برگزيند (و اين پاداش من است.)»

و از سوى چهارم در آيه 47 «سبأ»، باز در مورد پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله آمده است: قُلْ مٰا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاّٰ عَلَى اَللّٰهِ : بگو: «هر اجر و پاداشى از شما خواسته ام براى خود شماست؛ اجر من تنها بر خداوند است.».

از ضميمه كردن اين آيات چهارگانه به يكديگر به خوبى مى توان نتيجه گفت كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نيز مانند ساير پيامبران الهى اجر و پاداشى براى شخص خود

ص: 227

از مردم نخواسته است؛ بلكه مودّت ذوى القرباى او راهى به سوى خدا است! و چيزى صد درصد به نفع خود آنها. چرا كه اين مودّت دريچه اى است به سوى مسئله امامت و خلافت و جانشينى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و ادامۀ خط رهبرى رسول خدا صلى الله عليه و آله در امّت، و هدايت مردم در پرتو آن (دقت كنيد).

آرى هرگاه اين آيات چهارگانه را اين گونه تفسير كنيم هيچ گونه نقطه ابهام و پيچيدگى و مشكلى در آنها باقى نمى ماند. ولى در غير اين صورت از يك سو تضاد در ميان آنها ديده مى شود؛ و ازسوى ديگر ناچاريم دست به سوى تفسيرهايى دراز كنيم كه به هيچ وجه با ظاهر آيات سازگار نيست.

امّا از آنجا كه اين تفسير باب طبع جمعى از مفسران نبوده؛ زيرا با پيشداورى هاى آنها هماهنگى نداشته است آن را رها كرده اند، گاه گفته اند تقاضاى اجر، مناسب شأن پيامبر صلى الله عليه و آله نيست. بنابراين آيه إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبىٰ بايد به عنوان استثناى منقطع شمرده شود، و گاه گفته اند اين آيه با آيه قُلْ مٰا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُتَكَلِّفِينَ سازگار نيست «(اى پيامبر!) بگو: «من در برابر اين دعوت هيچ پاداشى از شما نمى طلبم، و من از متكلفان نيستم. (سخنانم روشن و همراه با دليل است.)» و گاه گرفتار توجيهات نابسامان ديگر شده اند.(1)

اين حقيقت هنگامى روشن تر مى شود كه به روايات وارده از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در شرح و تفسير اين آيه، مراجعه كنيم و آنها را در كنار اين آيات قرار دهيم.

از مجموع رواياتى كه در تفسير آيه آمده است چنين نتيجه گيرى مى كنيم كه بدون ترديد آيه مورد بحث ناظر به مسئله امامت و خلافت است كه مى تواند به عنوان اجرى براى رسالت شمرده شود؛ اجرى كه مردم را به خدا نزديك مى كند و نفعش عايد خود آنها مى شود.

از آنچه در بالا گفته شد پاسخ بعضى از مفسرانى كه هميشه در آيات مربوط به امامت موضع گيرى تعصب آميزى دارند روشن مى شود.

آلوسى در روح المعانى در تفسير اين آيه مى گويد: شيعه با چيدن صغرى و كبرى اين آيه را دليلى بر مسئله امامت على عليه السلام گرفته مى گويد: محبت

ص: 228

او (به مقتضاى آيه) واجب است، و هركسى كه محبتش واجب باشد واجب الاطاعه است؛ و هركسى كه واجب الاطاعه باشد داراى مقام امامت است پس على عليه السلام داراى مقام امامت است! سپس به ايراد و اشكال به اين صغرى و كبرى مى پردازد.(1)

ولى همان گونه كه از بحث هاى بالا استفاده شد، هرگز ما نمى خواهيم با چنين صغرى و كبراى سستى از آيه بهره گيرى كنيم. نكته مهم در آيه چيز ديگرى است و آن اينكه محبت «ذوى القربى» به عنوان اجر رسالت شمرده شده؛ و در آيات ديگر اجر مذكور و وسيلۀ قرب الهى و به سود مردم ذكر شده. از مجموعۀ اينها مسئله امامت و خلافت آشكار مشود به شرحى كه در بالا آمد؛ و روايات پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كه به آن اشاره مى شود نيز پشتوانه اى براى اين استدلال است.

***

مى باشند».(1)

در همان كتاب چندين روايت ديگر به همين مضمون با طرق مختلف از ابن عباس نقل شده است.(2)

2 - در حديث ديگرى در همان كتاب از ابى امامه باهلى نقل مى كند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «اِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ الاَنبياءَ مِنْ اَشْجارٍ شَتّى، وَ خُلِقْتُ وَ علىّ مِنْ شَجَرَة واحدَة، فَانا اَصْلُها، وَ عَلِىّ فَرعُها، وَ فاطِمَةُ لقاحُها وَ الْحَسَنُ وَ الحُسَيْنُ ثِمارُها، وَ اَشْياعُنا اَوراقُها، فَمَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ اَغْصانِها نَجا وَ مَنْ زاغَ هَوى، وَ لَو اَنَّ عَبْداً عَبَدَ اللّٰهَ بَيْنَ الصَّفا وَ المَروَةِ اَلْفَ عام، ثُمَّ اَلْفَ عام، ثُمَّ اَلْفَ عام، حَتّى يَصيرُ كالشَّنِّ البالس، ثُمَّ لَمْ يُدرِك مَحَبَّتنا اَكبَّهُ اللّٰهُ عَلى مِنْخَرَيْه فى النّارِ ثُمَّ قَرَأ قُلْ لاٰ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبىٰ »:

«خداوند پيامبران را از درختان مختلفى آفريد، ولى من و على عليه السلام را از درخت واحدى، من ريشۀ آن هستم و على عليه السلام شاخۀ آن و فاطمه موجب بارورى آن است و حسن و حسين عليهما السلام ميوه هاى آن، و شيعيان ما برگهاى آن اند، پس هركس به شاخه اى از شاخه هاى آن تمسك جويد نجات مى يابد، و كسى كه منحرف شود سقوط مى كند، و اگر بنده اى خدا را در ميان صفا و مروه، هزار سال، و سپس هزار سال، و ازآن پس هزار سال، عبادت كند، تا همچون مشك خشك و كهنه اى شود اما محبت ما را نداشته باشد خداوند او را به صورت در آتش مى افكند، سپس اين آيه را (به عنوان شاهد) تلاوت فرمود: قُلْ لاٰ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبىٰ .(3)

3 - سيوطى مفسّر معروف اهل سنت در الدّر المنثور ذيل آيه مورد بحث از مجاهد، از ابن عباس نقل مى كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله در تفسير آيه: قُلْ لاٰ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً فرمود: «اَن تَحفَظُونى فى اَهلِ بَيتى وَ تُودّوهُمْ بى منظور»: «اين است كه حق مرا

ص: 230

در اهل بيتم حفظ كنيد و آنها را به خاطر من دوست بداريد».(1)

4 - احمد حنبل در فضائل الصحابه از سعيد بن جبير از عامر نقل مى كند:

هنگامى كه آيۀ قُلْ لاٰ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبىٰ نازل شد مردم سؤال كردند اى رسول خدا! ذو القرباى تو كه مودت و محبت آنها بر ما واجب است چه كسانى هستند؟ فرمود: «علىّ و فاطمةُ وَ ابناهما وَ قالَها ثَلاثاً»: «على و فاطمه و دو پسر آنها، اين سخن را سه بار تكرار كرد»!(2)

همين معنى را با تفاوت اندكى قرطبى در تفسير آيه از سعيد بن جبير از ابن عباس نقل كرده.

5 - حافظ ابو نعيم اصفهانى در حلية الاولياء از جابر نقل مى كند كه مرد عربى خدمت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله رسيد و عرض كرد: «اى محمد! سلام را بر من عرضه كن!» فرمود: «شهادت مى دهى به اينكه معبودى جز اللّٰه نيست، يگانه است و شريكى ندارد، و اينكه محمد صلى الله عليه و آله و رسول او است ؟»

عرض كرد: آيا اجر و پاداشى در برابر آن از من مى طلبى ؟ فرمود: «لا، إلاّ المَودَّةَ فى القُربى»: «نه، تنها دوستى ذوى القربى را مى خواهم»، عرض كرد: ذوى القرباى تو يا بستگان من ؟ فرمود: «بستگان من»، عرض كرد: دستت را دراز كن تا با تو بيعت كنم «فَعَلى مَن لا يُحِبُّكَ وَ لا يُحِبُّ قُرباكَ لَعنَةُ اللّٰهِ »: «پس بر هركس كه تو را دوست ندارد، و نزديكانت را دوست ندارد لعنت خدا باد»، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «آمين!»(3)

6 - ابن جرير طبرى مفسر معروف، نيز در ذيل اين آيه از ابن جبير نقل مى كند كه گفت: «هِىَ قُربى رَسُولِ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله»: «منظور نزديكان پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله است».

ص: 231

7 - حاكم در مستدرك الصّحيحين از على بن الحسين عليه السلام نقل مى كند:

هنگامى كه على عليه السلام به شهادت رسيد، حسن بن على عليه السلام خطبه اى خواند (و در ضمن خطبه خودش را معرفى كرد (تا به اين جمله رسيد اَنا مِن اَهلِ البَيتِ الَّذينَ اِفتَرَضَ اللّٰهُ مَوَدَّتَهُم عَلى كُلِّ مُسلِمٍ ، فَقالَ تَبارَكَ وَ تَعالَى لِنَبيّهِ صلى الله عليه و آله: قُل لا أسئَلُكُمْ عَلَيه اَجراً اِلَّا المَودَّة فى القربى: «من از خاندانى هستم كه خداوند محبت آنها را بر هر مسلمانى واجب كرده، و به پيامبرش صلى الله عليه و آله فرموده: بگو از شما پاداش بر اين كار (رسالت) نمى طلبم جز دوستى ذوى القربايم».(1)

گروه ديگرى از معاريف اهل سنت نيز اين حديث را نقل كرده اند، از جمله محب الدين طبرى در ذخائر (صفحه 138) و ابن حجر در صواعق صفحه 101، و سيوطى در الدّر المنثور ذيل آيه مورد بحث.

8 - مفسر معروف ابو جعفر محمد بن جرير طبرى در جامع البيان از ابى الديلم نقل مى كند: هنگامى كه على بن الحسين عليه السلام را به صورت اسير (به شام) آوردند او را به پله هاى (دروازه) دمش نگه داشتند، مردى از هل شام برخاست و گفت «شكر خداى را كه شما را كشت و ريشه كن كرد!»، على بن الحسين عليه السلام فرمود، آيا قرآن خوانده اى ؟ گفت: آرى، فرمود: آيا ال حاميم را خوانده اى ؟ گفت: قران را خوانده ام ولى آل حاميم را نخوانده ام، فرمود: نخوانده اى: قُلْ لاٰ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبىٰ ، عرض كرد: شما آنها هستيد؟ فرمود: بلى!(2)

9 - ابن حجر در الصّواعق المحرقه از على عليه السلام نقل مى كند كه فرمود: «فينا آلُ حم آية، لا يَحفَظُ مَوَدَّتنا اِلّا كُلُّ مُؤمِنٍ ثُمَّ قَرَأ قُل لا أسألُكُم عَليهِ اَجراً اِلَّا المَوَدَّة فى القربى»: «دربارۀ ما آل حم آيه اى نازل شده است و آن اينكه دوستى ما را

ص: 232

نگهدارى نمى كند مگر هر مؤمنى»، سپس آيه قُلْ لاٰ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبىٰ را تلاوت فرمود.(1)

نظير همين روايت در كنز العمّال نيز آمده است.(2)

از اين حديث به خوبى استفاده مى شود كه منظور از «قربى» در آيۀ مورد بحث، ذوى القرباى پيامبر صلى الله عليه و آله است.

منظور از «آل حم» مجموع سوره هايى است كه در حم در آغاز آن آمده است و آنها عبارتند از هفت سوره «مؤمن»، «فصّلت»، «شورى» و «زخرف»، «دخان»، «جاثيه» و «احقاف» و آيه مورد بحث در يكى از آنها است.(3)

10 - زمخشرى در كشّاف و همچنين فخر رازى در تفسير كبير، و قرطبى در تفسيرش حديثى در ذيل اين آيه شريفه از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل كرده اند كه اهميت محبّت و مودّت آل محمّد صلى الله عليه و آله را به طرز عجيبى آشكار مى سازد، و ما در اينجا عين عبارت حديث را از تفسير كشّاف نقل مى كنيم: او مى گويد رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مَن ماتَ عَلى حُبِّ آلِ مُحمّد ماتَ شَهيدا - اَلا وَ مَن ماتَ عَلى حُبِّ آلِ مُحَمَّد صلى الله عليه و آله ماتَ مَغْفُوراً لَهُ - الا و مَن ماتَ على حُبِّ آل مُحمَّدٍ صلى الله عليه و آله مات تائباً اَلا وَ مَنْ مات عَلى حُبِّ آلِ محَمَّد صلى الله عليه و آله ماتَ مُؤمِناً مُسْتَكْمَلَ الايمانِ - ألا و مَن مات على حُبِّ آل مُحمَّد صلى الله عليه و آله بَشَّرَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ بِالْجَنَّةِ ثُمَّ مُنْكَرٌ و نَكيرٌ اَلا وَ مَنْ ماتَ عَلى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله يُزَفَّ اِلَى الْجَنَّةِ كَما تُزَفُّ الْعَرُوسُ اِلى بَيْتِ زَوْجِها - اَلا وَ مَنْ ماتَ عَلى حُبِّ آلِ محَمَّدٍ صلى الله عليه و آله فُتِحَ لَهُ فى قَبْرِهِ بابانِ اِلَى الْجَنَّةِ - اَلا وَ مَنْ ماتَ عَلى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله جَعَلَ اللّٰهُ قَبْرَهُ مَزارَ مَلائِكة الرَّحْمَةِ - اَلا وَ مَنْ ماتَ عَلى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله ماتَ عَلَى السُّنَّةِ وَ الْجَماعَةِ .

ص: 233

اَلا وَ مَنْ ماتَ عَلى بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله جاءَ يَوْم الْقِيامَة مَكْتوبٌ بَيْنَ عَينيهِ آيسٌ مِنْ رَحْمَة اللّٰه، اَلا وَ مَنْ ماتَ عَلى بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله ماتَ كافِرا، اَلا وَ مَنْ ماتَ عَلى بُغْضِ آلُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله لَمْ يَشُمُّ رائِحَةَ الْجَنَّةِ »:

«هركس با محبت آل محمد صلى الله عليه و آله بميرد شهيد از دنيا رفته است؛ آگاه باشيد هركس با محبّت آل محمد صلى الله عليه و آله از دنيا رود بخشوده است؛ آگاه باشيد هركس با محبت آل محمد صلى الله عليه و آله از دنيا رود با توبه از دنيا رفته است؛ آگاه باشيد هركس با محبّت آل محمد صلى الله عليه و آله از دنيا رود مؤمن كامل الايمان از دنيا رفته است؛ آگاه باشد هركس با محبّت آل محمد صلى الله عليه و آله از دنيا رود فرشتۀ مرگ او را بشارت به بهشت مى دهد و سپس منكر و نكير (فرشتگان مأمور سؤال در برزخ) به او بشارت مى دهند؛ آگاه باشد هركس با محبت آل محمد صلى الله عليه و آله از دنيا رود او را با احترام به سوى بهشت مى برند آن چنان كه عروسى را به خانۀ داماد مى برند؛ آگاه باشيد هركس با محبت آل محمد صلى الله عليه و آله از دنيا رود در قبر او، دو در به سوى بهشت گشوده مى شود؛ آگاه باشيد هركس با محبت آل محمد صلى الله عليه و آله از دنيا برود قبر او را فرشتگان زيارتگاه رحمت قرار مى دهند؛ آگاه باشيد هركس با محبت آل محمد صلى الله عليه و آله از دنيا برود بر سنت و جماعت از دنيا رفته است.

آگاه باشيد هركس با عداوت آل محمد صلى الله عليه و آله از دنيا رود، روز قيامت در حالى وارد عرصۀ محشر مى شود كه در پيشانى او نوشته شده مأيوس از رحمت خدا!

آگاه باشيد هركس با بغض آل محمد صلى الله عليه و آله از دنيا برود كافر از دنيا رفته.

آگاه باشيد هركس با عداوت آل محمد از دنيا برود بوى بهشت را استشمام نخواهد

ص: 234

كرد».(1)

عجيب اينكه در بعضى از پاورقى هاى تفسير كشّاف كه از بعضى از متعصبين نوشته شده، پس از نقل اين حديث شريف آمده است: «و آثار الوضع عليه لائحة»:

«آثار مجعول بودن اين حديث آشكار است»!

امّا به چه دليل حديث مجعول است: و اثر اين جعل در كجاى اين حديث نمايان و آشكار است به هيچ وجه تبيين نشده، جز اينكه عظمت مقام آل محمد صلى الله عليه و آله كه در اين حديث شريف نبوى تبيين شده با پيش داورى هاى بعضى سازگار نيست، و شايد براى نخستين بار بوده است كه عظمت آل محمد صلى الله عليه و آله را در اين حد بالا در اين حديث شريف نبوى مشاهده مى كرده؛ آن هم حديثى كه سه نفر از بزرگان مفسران هم عقيده آن را نقل كرده، و با حسن قبول تلقى نموده و ايرادى برآن نگرفته اند.

اين در حالى است كه فخر رازى در ذيل همين حديث مى گويد: بااينكه در معنى «آل» اختلاف و گفتگو است، ولى «لا شَكَّ اَنَّ فاطِمَةَ وَ عَليّاً وَ الحَسَنَ وَ الحُسَينَ كانَ التَّعَلُّقُ بَينَهُمْ وَ بَينَ رَسولِ اللّٰهِ اَشَدَّ التَّعَلُّقاتِ وَ هَذَا كَالمَعلُومِ بِالنَّقلِ المُتَواتِر، فَوَجَبَ اَن يَكونوا هُمُ الآلُ » : «شكى نيست كه فاطمه و على و حسن و حسين عليهم السلام ارتباطشان با رسول خدا صلى الله عليه و آله محكم ترين ارتباط بود؛ و اين مطلب با احاديث متواتر ثابت شده است. بنابراين آنها (به عقيده همه) آل پيامبراند، اما غير آنها داخل در لفظ آل هستند يا نه ؟ محل گفتگو و ترديد است».

فخر رازى نيز شواهد و قرائن فراوانى بر اين معنى اقامه مى كند كه على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام قطعاً در اين آيه داخل هستند.(2)

از آنچه در بالا گفته شد روشن مى شود بعضى از روايات كه در ذيل اين آيه

ص: 235

ص: 236

نهرى عظيم و خروشان وارد سرزمين منى مى شوند نيز فرياد بزن:

(آرى فرياد بزن و آشكارا) بگو: اگر محبت آل محمد صلى الله عليه و آله، رَفْض و ترك است، همۀ جن و انس شهادت بدهند كه من رافضى هستم»!(1)

خداوند همۀ ما را از دوستداران آل محمد صلى الله عليه و آله قرار دهد، همان ها كه در نماز درود بر آنان مى فرستيم و بدون آن نمازمان نماز نيست.

خداوندا اين دوستى را مقدمه اى براى شناخت «مقام ولايت» آنها قرار ده تا تصور نكنيم كه مسأله اى با اين اهميت تنها به عنوان يك دوستى ساده و عادى مطرح شده است. سپس اين شناخت را وسيله اى براى پيروى از مكتب آنان قرار ده.

ص: 237

ص: 238

بخش دوّم: آيات فضائل

باز در اينجا به سراغ منابع معروف اهل سنت مى رويم و از آنچه تنها در منابع پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام آمده است كمتر سخن مى گوييم؛ مبادا كسى تصور كند پيروان اين مكتب چيزى از روى تعصب گفته اند.

به هر حال اين آيات، نيز فراوان است، و ما از ميان آن 24 آيه را برگزيده ايم.

ص: 240

1 - آيه مباهله

محتواى آيه مباهله:

آيه فوق به ضميمه آياتى كه قبل و بعد از آن نازل شده؛ نشان مى دهد كه در برابر پافشارى مسيحيان در عقايد باطل خود از جمله ادعاى الوهيت حضرت مسيح عليه السلام و عدم كارايى منطق و استدلال در برابر لجاجت آنها، پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور مى شود از طريق مباهله وارد شود، و صدق گفتار خود را از اين طريق خاص روحانى به ثبوت برساند؛ يعنى با آنها مباهله كند تا راستگو از دروغگو شناخته شود!

مباهله در اصل از مادۀ بَهْل (بر وزن اَهْل) به معنى رها كردن است.

به همين جهت هنگامى كه حيوان را، به حال خود واگذارند و پستان آن را - براى جلوگيرى از نوشيدن نوزادش - در كيسه قرار ندهند به آن حيوان باهِل مى گويند، و ابتهال در دعا به معنى تضرع و واگذارى كار به خدا است.

و گاه اين واژه را به معنى هلاكت و لعن و دورى از خدا معنى كرده اند آن نيز به خاطر رها كردن و واگذار نمودن بنده به حال خويش و خروج از سايه لطف خدا است، اما از نظر مفهوم متداول كه در آيه به آن اشاره شده؛ مباهله به معنى نفرين كردن دو نفر به همديگر است. به اين ترتيب كه وقتى استدلالات منطقى سودى نداشت، افرادى كه با هم دربارۀ يك مسئله مهم دينى گفتگو دارند در يك جا جمع مى شوند، و به درگاه خدا تضرع مى كنند و از او مى خواهند كه دروغگو را رسوا سازد و مجازات كند؛ همان كارى كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله در برابر مسيحيان نجران كرد، كه در آيه به آن اشاره شده است.

با توجه به آنچه گفته شد نگاهى به تفسير آيه مى اندازيم، مى فرمايد:

«هرگاه (مسيحيان) بعد از علم و دانشى كه به تو رسيده (دربارۀ نفى الوهيت مسيح عليه السلام و تثليث و انحرافاتى از اين قبيل) با تو به بحث و ستيز برخيزند، به آنها

ص: 242

بگو: «ما فرزندان خود را دعوت كنيم شما نيز فرزندان خود را فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَكَ مِنَ اَلْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَكُمْ ما زنان خويش را دعوت نماييم، و شما نيز زنان خود را، (وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَكُمْ ) ما از نفوس خود (و كسى كه همچون جان ما است) دعوت مى نماييم و شما نيز نفوس خود؛ (وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَكُمْ ).

آنگاه مباهله (نفرين) كنيم و لعنت خدا را بر دروغ گويان قرار دهيم ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اَللّٰهِ عَلَى اَلْكٰاذِبِينَ .

بدون ترديد از نظر تاريخى اين مسئله واقع شد. يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله گروهى را انتخاب كردو همراه خود براى مباهله آورد.

در روايات اسلامى كه مفسران و محدثان نقل كرده اند آمده است «هنگامى كه آيه فوق نازل شد پيامبر صلى الله عليه و آله به مسيحيان نجران پيشنهاد مباهله داد، بزرگان مسيحى از پيامبر صلى الله عليه و آله يك روز مهلت خواستند، تا دراين باره به شور بنشينند.

اسقف (اعظم) به آنها گفت: نگاه كنيد اگر فردا محمد صلى الله عليه و آله با فرزند و خانواده اش براى مباهله آمد از مباهله با او بپرهيزيد، و اگر اصحاب و يارانش را همراه آورد با او مباهله كنيد كه او پايه و اساسى ندارد.

فردا كه شد كه پيامبر صلى الله عليه و آله آمد در حالى كه دست على عليه السلام را گرفته بود و حسن و حسين عليهما السلام پيش روى او حركت مى كردند، و فاطمه پشت سر او. مسيحيان و در پيشاپيش آنان، اسقف اعظم آنان بيرون آمدند هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله را با همراهان مشاهده كرد پرسيد: اينها چه كسانى هستند؟ گفتند: اين يكى، پسر عمو و داماد او است، و اين دخترزاده هاى او هستند، و اين بانو، دختر او است كه از همه نزد او گرامى تر است. اسقف نگاهى كرد و گفت: من مردى را مى بينم كه مصمم و با جرأت در مباهله آمده، و مى ترسم او راستگو باشد، و اگر راستگو باشد بلاى عظيمى بر ما وارد خواهد شد. سپس گفت: اى ابو القاسم (محمد صلى الله عليه و آله) ما با تو مباهله

ص: 243

نخواهيم كرد؛ بيا با هم صلح كنيم»!

و در بعضى از روايات آمده كه اسقف اعظم گفت: من صورت هايى را مى نگرم كه اگر از خدا بخواهند كوه را از جا بركند چنين خواهد شد! پس مباهله نكنيد كه هلاك خواهيد شد!(1)

همين مضمون با تفاوت هايى كه به اصل قضيه ضرر نمى زند در بسيارى از تفاسير ديگر نيز آمده است، مانند تفسير فخر رازى (جلد 8، صفحه 10) و قرطبى (جلد 2، صفحه 1346) و روح البيان (جلد 2، صفحه 44) و روح المعانى (جلد 3، صفحه 188) و بحر المحيط (جلد 2، صفحه 472) تفسير بيضاوى (ذيل آيه مورد بحث و تفاسير ديگر.

اكنون به سراغ كتب حديث مى رويم:

***

جنگ تبوك) و داستان پرچم دادن به دست على عليه السلام در جنگ خيبر را ذكر مى كند، و بعد مى افزايد: «وَ لَمّا نَزَلَت هذِه الآيَةُ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَكُمْ دَعا رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله عَليّاً وَ فاطِمَةَ وَ حَسَناً وَ حُسَينا فَقالَ : اللّهُمَّ هؤُلاءِ اَهلى»:

«هنگامى كه آيه مباهله نازل شد؛ رسول خدا صلى الله عليه و آله على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام را فراخواند. سپس عرض داشت: خداوندا اينها اهل بيت من هستند». (و مصداق اين آيه اند)(1)اين حديث را گروه ديگرى از بزرگان اهل سنت نقل كرده اند مانند:

ترمذى در صحيح خود.(2) و بعد از نقل آن مى افزايد، ابو عيسى مى گويد: اين حديث حسن، صحيح و غريب است (شايد غريب بودنش به خاطر ناسازگارى با پيش داورى هاى تعصب آميز او است).

و احمد حنبلى در مسند.(3)

و بيهقى در السنن الكبرى.(4)

و سيوطى در دُرُّ المنثور.(5)

2 - در صحيح ترمذى در جاى ديگر نيز حديث از سعد بن وقاص نقل شده كه وقتى آيه مباهله نازل شد؛ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام را فراخواند و عرضه داشت: «اللّهُمَّ هؤُلاءِ اَهْلى» «خداوندا! اينها اهل بيت من هستند».(6)

همين حديث را حاكم در مستدرك الصحيحين نقل كرده و در آخر مى گويد: اين حدث صحيحى است كه هماهنگ با موازين و شرايط صحت بر

ص: 245

طبق عقيده شيخين بخارى و مسلم مى باشد.(1)

و نيز بيهقى در السنن الكبرى آن را نقل كرده است.(2)

3 - سيوطى در الدر المنثور از حاكم و ابن مردويه و ابو نعيم در دلائل از جابر بن عبد اللّٰه انصارى نقل مى كند: هنگامى كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله قرار مباهله با مسيحيان گذاشت، روز بعد دست على عليه السلام و فاطمه عليها السلام و حسن و حسين عليهما السلام را گرفت و براى مباهله آورد. اما آنها (مسيحيان) حاضر به مباهله نشدند. سپس جابر مى افزايد: آيه تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَكُمْ ... درباره آنها نازل شد.(3) سيوطى مى گويد: حاكم اين حديث را صحيح شمرده است.

4 - در همان كتاب (الدّر المنثور) از ابن عباس نقل مى كند كه هيئت مسيحيان نجران خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند - و پس از شرح جريان مباهله و امتناع مسيحيان نجران - مى افزايد: اين در حالى بود كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بيرون آمد و با او على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام بودند و به آنها فرمود: «من دعا مى كنم و شما آمين بگوييد.» ولى مسيحيان نجران حاضر به مباهله نشدند و با پيامبر صلى الله عليه و آله صلح كردند كه جزيه بپردازند.(4)

5 - در همان كتاب از ابن جرير از علباء بن احمر اليشكرى نقل مى كند هنگامى كه آيه فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا... نازل شد؛ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به سراغ على و فاطمه عليه السلام و فرزندان آنها حسن و حسين عليهما السلام فرستاد و به مخالفان پيشنهاد كرد حاضر به مباهله شوند (و آنها خوددارى كردند).(5)

6 - علامه طبرى در تفسيرش با سند خود از زيد بن على در تفسير اين آيه

ص: 246

نقل مى كند: «كانَ النَّبىُّ وَ عَلِىّ وَ فاطِمَةُ وَ الحَسَنُ وَ الحُسَينُ »: «در آنجا پيامبر و على و فاطمه و حسن و حسين عليهما السلام بودند».(1)

7 - و نيز در همان كتاب به سندش از سدّى در ذيل اين آيه چنين نقل مى كند:

«اَخَذَ النَّبىُّ بِيَدِ الحَسَنِ وَ الحُسَينِ وَ فاطِمَةَ وَ قال لِعلىّ اَتبِعْنا»: پيامبر صلى الله عليه و آله دست حسن و حسين و فاطمه را گرفت و به على عليه السلام فرمود: پشت سر ما بيا.(2)

8 - علامه ابو بكر جصّاص كه از علماى قرن چهارم هجرى است در كتاب احكام القرآن در يك تعبير گويا در مورد مباهله مى گويد: «اِنَّ رُوُاةَ السِيَر وَ نَقَلَة الاَثَرِ لَم يَخْتَلِفُوا فى اَنَّ النَّبِىَّ صلى الله عليه و آله اَخَذَ بِيَدِ الحَسَنَ و الحُسَيْنِ وَ عَلِىٍّ وَ فاطِمَةَ (رَضِى اللّٰهِ عَنْهُمْ ) وَ دَعا النَّصارى الَّذين حاجُّوهُ اِلَى الْمُباهَلَةِ »:

راويان تواريخ، و ناقلان آثار اختلاف ندارند در اينكه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دست حسن و حسين و على و فاطمه عليهم السلام را گرفت و نصارى را كه با او به بحث و ستيز برخاسته بودند به مباهله دعوت فرمود».(3)

مطابق گفته جصاص اين مسئله مورد اجماع و اتفاق همۀ دانشمندان حديث و تاريخ است.

9 - همين دانشمندان در كتاب ديگرى به نام معرفة علوم الحديث بعد از ذكر داستان مباهله مى گويند: «قالَ الْحاكِمُ وَ قَدْ تَواتَرَتِ الاَخْبارُ فى التَّفاسير عَنْ عَبْدِ اللّٰهِ بْنِ عَبّاس وَ غيرِهِ اَنَّ رَسُولَ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله اَخَذَ يَوْمُ الْمباهَلَةِ بِيَدِ عَلِىٍّ وَ حَسَنِ وَ حُسَيْنٍ وَ جَعَلُوا فاطِمَةَ وَراءَهُمْ ثُمَّ قالَ هؤلاءِ اَبْناؤُنا وَ اَنْفُسُنا وَ نِساؤنا»:

«حاكم مى گويد: در اخبار متواتر در كتب تفسير از ابن عباس و غير او آمده است كه: رسول خدا صلى الله عليه و آله روز مباهله دست على و حسن و حسين عليهم السلام را گرفت و فاطمه از پشت سر مى آمد سپس فرمود: اينها فرزندان ما و نفوس ما و زنان ما هستند شما هم نفوس و

ص: 247

فرزندان و زنانتان را بياوريد تا مباهله كنيم».(1)

اين تنها بخشى از روايات مربوط به داستان مباهله و نزول آن درباره اين بزرگواران است. بديهى است تفاوت اين احاديث در بعضى از جزئيات كه فاطمه عليها السلام همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بوده يا پشت سر پيامبر صلى الله عليه و آله مى آمده؛ و يا على عليه السلام در كنار آن حضرت بوده يا پشت سر آن حضرت تأثيرى در اصل مسئله نمى گذارد. زيرا در بسيارى از حوادث مسلم تاريخى مانند جنگ بدر و خيبر و احزاب و فتح مكه، اختلاف در نقل جزئيات و شاخ و برگ ها وجود دارد و كمتر حادثه مهمّ تاريخى را مى توان پيدا كرد كه در اين گونه امور جزئى، تفاوتى نداشته باشد.

به هر حال روايات فوق، به گواهى گروهى از بزرگان اهل سنت چنان فراوان و مشهور است كه به سر حدّ تواتر رسيده، با اين حال جاى بسيار شگفتى است كه نويسندۀ تفسير المنار در ذيل اين آيه مى گويد: «قالَ الأُسْتاذُ الاِمامُ : الرِّواياتُ مُتَّفِقَةٌ عَلى اَنَّ النّبىّ صلى الله عليه و آله اِخْتارَ لِلمُباهَلَة عَليّاً وَ فاطِمَةَ وَ وَلَدَيْهِما وَ يَحْمِلُونَ كَلِمَةَ نِسائِنا عَلَى فاطِمَةَ ، وَ كَلِمَةَ أَنْفُسِنا عَلَى عَلىٍّ عليه السلام فَقَطْ، وَ مَصادِرُ هذِهِ الرِّواياتِ الشّيعَةُ ! وَ مَقْصَدُهُمْ مِنها مَعْروفُ !»: «روايات متفقاً مى گويد كه پيامبر صلى الله عليه و آله براى مباهله، على عليه السلام و فاطمه عليها السلام و دو فرزند آنان را برگزيد، و كلمۀ «نِسٰاءَنٰا» را بر فاطمه عليها السلام و كلمه «أَنْفُسَنٰا» را فقط بر على عليه السلام تطبيق كرده اند. مدرك اين روايات، شيعه است! و مقصد آنها از آن معروف است»!(2)

راستى عجيب است وقتى پاى پيش داورى ها و تعصب هاى فرقه اى به ميان مى آيد دانشمند معروفى مانند نويسندۀ المنار سخنى مى گويد كه سستى آن بر هيچ كس پوشيده نيست. آيا صحيح مسلم و صحيح ترمذى و مسند احمد از منابع معروف شيعه است ؟ آيا سنن بيهقى و الدّر المنثور سيوطى و

ص: 248

احكام القرآن جصاص و تفسير طبرى و مستدرك حاكم را علماى شيعه نوشته اند؟

اشتباهى به اين بزرگى جز براثر حجاب تعصب پيدا نمى شود. نامبرده از يك سو مى گويد روايات متّفقاً اين سخن را نقل كرده است، و ازسوى ديگر همه را زير سؤال مى برد.

اگر كتاب هايى همچون صحيح مسلم، و ترمذى، و مسند احمد، و مانند آن چنان، باشد كه شيعه بتواند رواياتى جعل نموده و در همۀ آنها وارد كند؛ تا آنجا كه به صورت حديث متواتر درآيد؛ ديگر چه اعتبارى براى اين كتب باقى مى ماند؟ و چگونه مى توان حتى يك حديث آن را پذيرفت ؟

در حقيقت نويسنده المنار با اين سخن خود، همۀ منابع معروف اهل سنت را بى اعتبار كرده؛ و ارزش آنها را به كلى از بين برده است. آرى او خواسته است فضيلتى را از على عليه السلام و فاطمه و فرزندان آنها را انكار كند ولى با اين كارش ريشه مذهب تسنن را زده است!

تنها سخنى كه در اينجا باقى مى ماند اشكالى است كه المنار و بعضى ديگر در مورد ضميرهاى جمع كه در آيه وجود دارد ذكر كرده اند؛ و ما بعداً به طور مشروح به سراغ آن خواهيم رفت.

***

كند كه بيائيد و با هم به درگاه خدا برويم و از خدا بخواهيم دروغگو را رسوا سازد؛ و من قول مى دهم كه نفرين من در حق مخالفان عملى خواهد شد؛ و نتيجه آن را خواهيد ديد!

به طور مسلم ورود در چنين مى دانى بسيار خطرناك است؛ زيرا اگر نفرين به اجابت نرسد و اثرى از مجازات مخالفان ظاهر نشود؛ نتيجه جز رسوايى دعوت كننده نخواهد داشت؛ و هيچ انسان عاقلى بدون اطمينان به نتيجه، قدم در اين ميدان نمى گذارد.

به همين دليل در روايات اسلامى مى خوانيم: هنگامى كه پاى مباهله به ميان آمد، مسيحيان نجران از پيامبر صلى الله عليه و آله مهلت خواستند تا دراين باره بينديشند؛ و هنگامى كه ديدند پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله تنها كسانى را با خود براى مباهله آورده كه دعاى آنها مى تواند مستجاب باشد؛ و خالى از هرگونه جار و جنجال، و تشريفات به صحنه مباهله وارد شده، آن را دليل ديگرى بر صدق دعوت او دانستند و از مباهله سرباززدند، مبادا گرفتار عذاب الهى شوند. آنها هنگامى كه ديدن پيامبر صلى الله عليه و آله با افراى محدودى از خاصّان نزديك خود و فرزندان خردسال و دخترش فاطمه زهرا عليه السلام به معيادگاه آمده است، سخت به وحشت افتادن و حاضر به مصالحه شدند.

ازسوى ديگر اين آيه سند روشنى براى مقام والاى اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله، على عليه السلام و فاطمه عليها السلام و حسن و حسين عليهما السلام است، زيرا در آيه سه كلمه وجود دارد:

«أَنْفُسَنٰا»، «نِسٰاءَنٰا» و «أَبْنٰاءَنٰا»، بدون شك منظور از «أَبْنٰاءَنٰا»، امام حسن و امام حسين عليهما السلام بوده است و در اين هيچ اختلافى نيست، و «نِسٰاءَنٰا» بر كسى جز فاطمه زهرا عليها السلام تطبيق نمى شود؛ و امّا «أَنْفُسَنٰا»، به يقين اشاره به شخص پيامبر صلى الله عليه و آله نيست.

زيرا آيه مى گويد: نَدْعُ ... وَ أَنْفُسَنٰا: «دعوت كنيم از نفوس خويش»، اگر منظور، پيامبر صلى الله عليه و آله باشد، دعوت كردن انسان از خويشتن

ص: 250

مفهومى ندارد؛ بنابراين راهى باقى نمى ماند جز اينكه بگوئيم منظور تنها على عليه السلام است.

قابل توجه اينكه فخر رازى در ذيل اين آيه سخنى از محمود بن الحسن الحمصى كه از علماى شيعه بوده نقل مى كند كه او با استفاده از اين آيه، اثبات مى كرد كه على عليه السلام بعد از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله از همه انبياء و همه صحابه افضل است، او مى گفت: «ممكن نيست انسان از خودش دعوت كند؛ و خويشتن را براى كارى فراخواند. بنابراين منظور از «أَنْفُسَنٰا» غير پيامبر صلى الله عليه و آله بوده است؛ و علماء اتفاق دارند بر اينكه كسى غير از على عليه السلام با او نبود. بنابراين آيه مى گويد: «على عليه السلام به منزله نفس و شخص محمد صلى الله عليه و آله است»، به يقين عين او نيست؛ ولى در تمام جهات بجز مقام نبوت و افضليت پيامبر صلى الله عليه و آله بر همه كس، در جهات ديگر همانند او است.

ازسوى ديگر مى دانيم پيامبر صلى الله عليه و آله از همۀ انبياء افضل بود پس على عليه السلام نيز مى بايد افضل باشد. سپس به اين حديث كه دوست و دشمن آن را پذيرفته اند - براى تكميل كلام خود - استناد مى جويد كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «مَنْ اَرادَ اَنْ يَرَى آدَمَ فى عِلْمِهِ ، وَ نُوحاً فى طاعَتِهِ ، وَ اِبْراهيمَ فى خُلَّتِهِ وَ مُوسى فى هَيْبَتِهِ ، وَ عيسى فى صَفْوَتِهِ ، فَلْيَنْظُر اِلى عَلِىِّ بْنِ اَبي طالِبٍ عليه السلام»:

«هركس مى خواهد آدم را در مقام علميش، و نوح را در طاعتش، (نسبت به پروردگار) و ابراهيم را در دوستى و مقام خليل اللهى اش، و موسى را در هيبتش و عيسى را در صفوتش ببيند، نگاه به على بن ابى طالب كند!» اين حديث مى گويد:

«آنچه خوبان به طور جداگانه داشته اند او تنها و يكجا دارد».

فخر رازى بعد از نقل اين كلام مى افزايد: ساير شيعه نيز در گذشته و حال، به اين آيه استدلال مى كنند كه على عليه السلام همچون نفس محمد صلى الله عليه و آله است مگر در ويژگى هائى كه دليل براى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ثابت كرده؛ و مسلم است كه

ص: 251

پيامبر صلى الله عليه و آله از همۀ صحابه افضل بوده، پس على عليه السلام نيز بايد افضل باشد.(1)

فخر رازى بعد از ذكر اين دليل به سادگى از كنار آن مى گذرد؛ و تنها به اين جواب قناعت مى كند كه همان گونه كه اجماع مسلمين دليل است كه محمد صلى الله عليه و آله افضل از على بن ابى طالب عليه السلام است؛ اجماع مسلمين بر اين است كه هر پيامبرى افضل از كسانى است كه پيامبر نيستند؛ و به يقين على عليه السلام پيامبر نبوده نتيجه اين مى شود كه ساير انبياى الهى از على عليه السلام افضل بوده اند.(2)

در سخنان فخر رازى به خوبى دقت كنيد مى بينيد او در واقع جوابى براى آن استدلال قوى و محكم ندارد گويا مى خواسته به اصطلاح براى خالى نبودن عريضه سخنى بگويد؛ و الا اين سخن كه هر پيامبرى از پيامبران الهى از هر غير پيامبر افضل است، كاملاً قابل مناقشه است. زيرا برترى همۀ پيامبران بر غير آنها تنها در مورد وحى مسلم است. ولى در غير مورد وحى ممكن است بزرگانى باشند كه از همه انبياء جز پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله برتر باشند. از اين كه بگذريم سخن در افضليت على عليه السلام بر همه امت است و اين مطلب نيازى به اثبات برترى او بر ساير انبياء ندارد. (دقّت كنيد)

به هرحال فضيلتى كه از اين آيه شريفه و احاديث متواترى كه در ذيل آن آمده استفاده مى شود مى تواند مسئله خلافت و جانشينى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله را روشن تر سازد.

چرا كه هرگز خداوند متعال راضى نمى شود كه فرد افضل و برتر، مأموم باشد و غير افضل امام؛ كسى كه همچون جان پيامبر صلى الله عليه و آله است پيرو باشد؛ و ديگران كه در درجات بعد قرار دارند پيشوا!

در اين مسئله تفاوت نمى كند كه ما امامت را منوط به نصب الهى بدانيم - آن گونه كه ما اعتقاد داريم - يا از طريق انتخاب مردم؛ آن گونه كه اهل سنت معتقداند. چرا

ص: 252

كه در صورت اول هرگز خداوند مفضول را بر افضل، مقدم نخواهد داشت و در صورت دوّم نيز مردم نبايد كارى برخلاف حكمت انجام دهند كه اگر كنند پسنديده و مقبول نخواهد بود.

قرآن از ادبيات عرب و حتى غير عرب اين معنى بسيار ديده مى شود.

توضيح اينكه: بسيار مى شود كه به هنگام بيان يك قانون، يا تنظيم يك عهدنامه، حكم به صورت كلى و به صيغه جمع آورده مى شود؛ و مثلاً در عهدنامه چنين مى نويسند كه: مسئول اجراى آن امضاكنندگان عهدنامه و فرزندان آنها هستند؛ در حالى كه ممكن است يكى از دو طرف تنها يك يا دو فرزند داشته باشد؛ اين موضوع هيچ گونه منافاتى با تنظيم قانون يا عهدنامه به صورت جمع ندارد.

خلاصه اينكه ما دو مرحله داريم مرحله قرارداد و مرحله اجرا.

در مرحله قرارداد، گاهى الفاظ به صورت جمع ذكر مى شوند تا بر همه مصاديق تطبيق گردند؛ ولى در مرحله اجرا، ممكن است مصداق منحصر به يك فرد باشد؛ و اين انحصار در مصداق، منافات با كلى بودن مسئله ندارد.

به عبارت ديگر پيامبر موظف بود طبق قراردادى كه با نصارا نجران بسته بود همۀ فرزندان و زنان خاص و خاندانش و تمام كسانى كه به منزله جان او بودند همراه خود به مباهله ببرد، ولى اينها مصداقى جز دو فرزند و يك زن و مرد نداشتند. (دقّت كنيد).

در آيات قرآن موارد متعدد ديگرى داريم كه عبارت بصورت صيغه جمع آمده اما مصداق آن به جهتى از جهات منحصر به يك فرد بوده است: مثلاً در سوره آل «عمران» آيه 173 مى خوانيم: اَلَّذِينَ قٰالَ لَهُمُ اَلنّٰاسُ إِنَّ اَلنّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ : «(همان) كسانى كه (بعضى از) مردم، به آنان گفتند:» دشمنان براى (حمله به) شما گرد آمده اند؛ از آنها بترسيد!». در اين آيه منظور از «الناس» (مردم) طبق تصريح جمعى از مفسران نعيم بن مسعود است كه از ابو سفيان اموالى گرفته بود تا مسلمانان را از قدرت مشركان بترساند!

و همچنين در سوره «آل عمران» آيه 181 مى خوانيم: لَقَدْ سَمِعَ اَللّٰهُ قَوْلَ اَلَّذِينَ

ص: 254

ص: 255

ولى اسلام اين طرز تفكر را به شدت در هم كوبيد و احكام فرزند را بر فرزندان پسرى و دخترى يكسان جارى ساخت.

در قرآن در سوره «انعام» آيه 84 و 85 درباره فرزندان ابراهيم مى خوانيم:

وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَيْمٰانَ وَ أَيُّوبَ وَ يُوسُفَ وَ مُوسىٰ وَ هٰارُونَ وَ كَذٰلِكَ نَجْزِي اَلْمُحْسِنِينَ وَ زَكَرِيّٰا وَ يَحْيىٰ وَ عِيسىٰ وَ إِلْيٰاسَ كُلٌّ مِنَ اَلصّٰالِحِينَ :

«و از فرزندان او، داود و سليمان و ايوب و يوسف و موسى و هارون را (هدايت كرديم)؛ اين گونه نيكوكاران را پاداش مى دهيم. - و (همچنين) زكريا و يحيى و عيسى و الياس را؛ كه همگى از صالحان بودند.»

در اين آيه حضرت مسيح از فرزندان ابراهيم شمرده شده در حالى كه فرزند دخترى بود.

و در رواياتى كه از طرق شيعه و سنى درباره امام حسن و امام حسين عليهما السلام وارد شده اطلاق كلمه «ابن رسول اللّٰه» (فرزندان پيامبر) كراراً ديده مى شود.

در آيات مربوط به زنانى كه ازدواج با آنها حرام است مى خوانيم: وَ حَلاٰئِلُ أَبْنٰائِكُمُ (يعنى همسران پسران شما» در ميان فقهاى اسلام اين مسئله مسلم است كه همسران پسرها و نوه ها چه دخترى باشند و چه پسرى بر شخص حرام است و مشمول آيۀ فوق مى باشند.

از نكات قابل توجه در مورد آيه مباهله اينكه در حديث معروفى آمده است كه مأمون عباسى از امام على بن موسى الرضا عليهما السلام سؤال كرد دليل بر خلافت (بلافصل) جدت على بن ابى طالب عليهما السلام چيست ؟ فرمود: آيه «أَنْفُسَنٰا»

مأمون عرض كرد: اگر «نِسٰاءَنٰا» نبود!

امام در پاسخ او فرمود: اگر «أَبْنٰاءَنٰا» نبود!

علامه طباطبايى در تفسير اين جمله هاى كوتاه و پرمعنى مى گويد: استدلال امام به آيه «أَنْفُسَنٰا» ازاين جهت است كه خداوند على عليه السلام را همچون نفس و جان

ص: 256

پيامبر صلى الله عليه و آله قرار داده (و بنابراين از همه افضل و شايسته ترين فرد براى امامت و خلافت است و در همه چيز جز مقام رسالت و نبوت شبيه او مى باشد).

پاسخ مأمون در واقع ايرادى است كه به اين استدلال گرفته مى گويد: كلمه «نِسٰاءَنٰا» (زنان ما) مى تواند دليل بر اين باشد كه «أَنْفُسَنٰا» به معنى «رجالنا» (مردان ما) مى باشد، نه به معنى كسى كه همچون جان پيامبر صلى الله عليه و آله است.

و پاسخ مجدد امام عليه السلام اشاره به اين است كه اگر «أَنْفُسَنٰا» به معنى «رجالنا» بوده باشد ديگر جايى براى «أَبْنٰائِنٰا» باقى نمى ماند. زيرا اين افراد نيز در واژه هاى رجال و نساء داخل هستند - اگر مؤنث باشند داخل در نساء و اگر مذكر باشند داخل در رجال -، بنابراين «أَنْفُسَنٰا» به معنى «رجالنا» نيست (دقت كنيد)(1)

در بحار الانوار جريان مأمون به صورت ديگرى نقل شده است و ظاهراً سؤال و جواب ديگرى از امام على بن موسى الرضا عليه السلام در جاى ديگر است، اين روايت مى گويد: روزى مأمون به امام على بن موسى الرضا عليه السلام عرض كرد: بالاترين فضيلت امام اميرالمؤمنين (على بن ابى طالب) را كه قرآن برآن دلالت دارد بيان كنيد.

امام عليه السلام: «فرمود آيه مباهله است، خداوند مى فرمايد: فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ ...

هنگامى كه اين آيه نازل شد رسول خدا صلى الله عليه و آله حسن و حسين عليهما السلام را فراخواند پس اين دو نفر مصداق «أَبْنٰائِنٰا» بودند و فاطمه عليها السلام را نيز فراخواند؛ بنابراين او مصداق نِسٰاءَنٰا» بود؛ و اميرالمؤمنين على عليه السلام را فراخواند و او نفس و جان پيامبر به حكم خدا بود و از آنجا كه احدى از خلق خدا بالاتر و بزرگوارتر از رسول خدا صلى الله عليه و آله نيست بنابراين ثابت مى شود كه احدى افضل از نفس رسول اللّٰه يعنى على عليه السلام نمى باشد».

مأمون گفت: ممكن است كسى بگويد «أَنْفُسَنٰا» اشاره به خود پيامبر صلى الله عليه و آله

ص: 257

است نه غير او؛ امام عليه السلام در جواب فرمود: مگر كسى خودش را فرامى خواند؟ و چون پيامبر صلى الله عليه و آله علاوه بر فاطمه عليها السلام و حسن و حسين، على عليهم السلام را فراخواند معلوم مى شود على عليه السلام به منزله نفس و جان پيامبر صلى الله عليه و آله است».(1)

ص: 258

2 - آيۀ خيرُ البَرِيَّه

در آيه 7 و 8 سورۀ «بينه» مى خوانيم: إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِكَ هُمْ خَيْرُ اَلْبَرِيَّةِ - جَزٰاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً رَضِيَ اَللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ :

«(امّا) كسانى كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند، بهترين خلق (خدا) هستند. - پاداش آنها نزد پروردگارشان باغهاى جاويدان بهشتى است كه نهرها از پاى درختانش جارى است؛ هميشه در آن مى مانند؛ (هم) خدا از آنها خشنود است و (هم) آنها از او؛ و اين (مقام والا) براى كسى است كه از (مخالفت) پروردگارش بترسد».

خداوند در اين آيات، و آيات قبل از آن، بهترين و بدترين مخلوقات خود را معرفى كرده است، كافران و مشركان اهل كتاب را كه با انواع دسايس و توطئه ها در فكر خاموش ساختن نور حق هستند، هم خودشان گمراه اند و هم ديگران را به گمراهى مى كشانند. به عنوان شر البريه(1) (بدترين مخلوقات) معرّفى مى كند و در مقابل، مؤمنانى كه در پرتو ايمانشان راه حق را يافته و منبع اعمال

ص: 259

صالح بوده و هستند، هم خودشان هدايت يافته و هم چراغ هدايتى را براى ديگرانند به عنوان «خَيْرُ اَلْبَرِيَّةِ »، (بهترين مخلوقات) معرفى فرموده است.

درست است كه مفهوم آيه، مفهوم وسيع و گسترده اى است؛ و منحصر به شخص يا اشخاص معينى نمى باشد؛ ولى در روايات متعدد اسلامى كه در منابع حديث اهل سنت و شيعه آمده است، انگشت روى اشخاصى گذارده شده كه در صف اول از صفوف «خَيْرُ اَلْبَرِيَّةِ »، و بهترين مخلوقات خدا قرار دارند.

دقّت در محتواى اين احاديث، بسيارى از حقايق را كه تاكنون براى گروهى در پردۀ ابهام باقى مانده است مى تواند روشن سازد؛ و پاسخ روشنى براى بسيارى از اتهامات ناآگاهان باشد.

در اينجا توجه خوانندگان را به بخشى از اين روايات جلب مى كنيم:

1 - مفسّر معروف سيوطى در الدّر المنثور، در ذيل آيه از ابن عساكر از جابر بن عبد اللّٰه نقل مى كند كه ما خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله بوديم كه على عليه السلام به سوى ما آمد، هنگامى كه چشم پيامبر صلى الله عليه و آله به او افتاد، فرمود: «وَ الَّذي نَفْسى بِيَدِهِ اِنَّ هذا و شيعَتَهُ لَهُمُ الْفائِزُونَ يَوْمَ الْقِيامَةِ ، وَ نَزَلَتْ ، اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ اُولئِكَ هُمْ خَيْرُ البَرِيَّةِ فَكانَ اَصْحابُ النَّبِىِّ صلى الله عليه و آله اِذا اَقْبَلَ عَلِىٌّ عليه السلام قالُوا جاءَ خَيْرُ الْبَرِيَّة!»:

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «قسم به كسى كه جان من به دست او است، اين مرد و شيعيان او، رستگاران در روز قيامت اند، و آيه إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِكَ هُمْ خَيْرُ اَلْبَرِيَّةِ نازل شد، ازاين رو اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله هنگامى كه على عليه السلام مى آمد مى گفتند: خير البريّه (بهترين مخلوقات خدا) آمد»!(1) همين روايت با همين مضمون، در شواهد التنزيل حاكم حسكانى نيز آمده

ص: 260

است.(1)

2 - در روايت ديگرى از ابن عباس مى خوانيم هنگامى كه آيه إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِكَ هُمْ خَيْرُ اَلْبَرِيَّةِ نازل شد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود:

«هُوَ اَنْتَ وَ شيعَتُكَ تَأتى اَنْتَ وَ شيعَتُكَ يَوْمَ الْقيامَة راضينَ مَرْضيِّينَ وَ يَأتى عَدُوُّكَ غَضْباناً مُقْمِحينَ »:

«تو و شيعيانت در روز قيامت خير البرية (بهترين مخلوقات) هستيد؛ هم خدا از شما راضى است و هم شما از خدا راضى هستيد؛ ولى دشمن تو خشمگين و در زحمت و عذاب) است»(2) (در بعضى از نسخه هاى حديث، «مقحمين» آمده كه به معنى بالا نگاه داشتن سر به وسيله غل و زنجير است.

3 - در حديث ديگرى از ابو برزه آمده است هنگامى كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله اين آيه را تلاوت فرمود، رو به على عليه السلام كرد و فرمود: «هُمْ اَنْتَ وَ شيعَتُكَ يا عَلِى وَ ميعادُ ما بَيْنى وَ بَيْنَكَ الْحَوضُ !» : «خير البريّة تو و شيعيانت هستيد اى على!، و وعدۀ من و تو كنار حوض كوثر است».(3)

4 - در تفسير الدر المنثور آمده است كه: ابن مردويه از على عليه السلام نقل مى كند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله به من فرمود: «أَ لَم تَسْمَعْ قَوْلَ اللّٰهِ اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَملُوا الصّالِحاتِ اُولئِكَ هُمُ الْبَرِيَّةِ ، اَنْتَ وَ شيعَتُكَ وَ مَوْعِدى وَ مَوْعِدُكُمْ الْحَوصُ اِذا جِئتُ الأُمَم لِلْحِسابِ تُدعَوْنَ غُرّاً مُحَجَّلين»:

«آيا اين سخن خداوند را نشنيده اى كه مى فرمايد: كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند؛ آنها بهترين مخلوقات خدا هستند؛ اين تو و شيعيانت هستيد، و وعده گاه من و شما كنار حوض كوثر است. هنگامى كه من براى حساب امّت ها مى آيم؛

ص: 261

شما فراخوانده مى شويد در حالى كه داراى پيشانى سفيد و شناخته شده ايد»!(1)

5 - همچنين در شواهد التنزيل آمده است: كه عطيه عوفى مى گويد: ما وارد بر جابر بن عبد اللّٰه انصارى شديم، در حالى كه براثر شدت كهولت و كِبَر سن ابروهايش روى چشمهايش قرار گرفته بود، به او گفتيم: «اخبرنا عن عَلِىٍّ »: «دربارۀ على عليه السلام براى ما سخنى بگو».

جابر ابروهاى خود را با دستش بالا برد، و گفت: «ذاكَ مِنْ خَيْرِ الْبَريَّةِ »: «او از بهترين خلق خدا است».(2)

6 - گنجى شافعى در كفاية الطالب از عطا نقل مى كند كه از عائشه دربارۀ على عليه السلام پرسيدم او در جواب گفت: «ذاكَ خَيرُ الْبَشَرِ لا يَشُكّ فيهِ اِلّا كافِراً!»: «او بهترين افراد بشر است، و در اين معنى جز كافران ترديد نمى كنند»!(3)

و نيز در همان كتاب از حذيفه نقل شده كه مى گويد: از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود: «عَلِىٌّ خَيْرُ الْبَشَرِ، مَنْ اَبى فَقَدْ كَفَرَ» : «على عليه السلام بهترين انسان ها است، و هركس نپذيرد كافر است»(4).

بديهى است همۀ اين تعبيرات ناظر به شخصيت على عليه السلام بعد از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله است، يعنى او بهترين انسانها بعد از رسول خدا است.

جالب توجه اينكه: آلوسى مفسر معروف اهل سنت كه در احاديث فضائل على عليه السلام سخت گيرى خاصى دارد - و بارها در اين كتاب به نمونه هاى آن اشاره كرده ايم - بعد از آنكه قسمت قابل توجهى از رواياتى كه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در ذيل اين آيه نقل شده است، بيان مى كند، مى گويد؛ مفهوم اين روايات آن نيست كه اين آيه مخصوص به على عليه السلام و شيعيان و پيروان او است، هرچند آنها بدون شبهه داخل در اين آيه اند و در صفوف اول قرار دارند.

ص: 262

سپس تصريح مى كند «اماميه هرچند على عليه السلام را برتر از انبياء و فرشتگان مى دانند، ولى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله را برتر از آن حضرت مى شمرند.

كوتاه سخن اينكه: احاديث مربوط به «خير البريّة» را گروه زيادى در منابع معروف اسلامى نقل كرده اند؛ و از بهترين دلائل براى افضليت على عليه السلام نسبت به همۀ مسلمين و صحابه رسول خدا صلى الله عليه و آله بعد از آن حضرت است.

اين در حالى است كه دشمنان على عليه السلام به خاطر عداوت آن حضرت در عصر تاريك و ظلمانى بنى اميه اصرار بر كتمان فضائل او داشتند و دوستانش به خاطر وحشت از آن جانيان سفاك فضائل او را كتمان مى كردند؛ ولى با نهايت تعجب اين فضائل بزرگ تمام اين دوران هاى تاريك را پشت سر گذاشته و بعد از اين همه قرون و اعصار به دست ما رسيده است؛ و اين نيست جز با امداد الهى.

به هر حال از اين احاديث به ضميمه آيۀ شريفه دو نكته به خوبى استفاده مى شود:

1 - افضليت على عليه السلام نسبت به همۀ ياران پيامبر صلى الله عليه و آله، و از آنجا كه مقدم داشتن غير افضل بر افضل كارى است زشت و ناپسند، به هيچ حسابى نمى توان غير او را بر او مقدم داشت؛ و بنابراين بايد نخستين خليفه و جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله او باشد. خواه تعيين خلافت از سوى خدا باشد - كه ما به آن معتقديم - يا از سوى خلق و مردم؛ كه گروهى ديگر به آن عقيده دارند.

2 - نكته ديگرى كه از اين احاديث متعدده به دست مى آيد، اين است كه نام گذارى پيروان على عليه السلام به شيعه چيزى است كه در زبان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بارها آمده است، و آنها كه با اين عنوان دشمنى مى كنند؛ و از آن نفرت دارند؛ و گاه شين آن را دليل بر شوم و شر گرفته اند؛ در واقع با پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به مخالفت برخاسته و العياذ باللّٰه نسبت به سخنان او ابراز نفرت مى كنند؛ و به يقين اگر آگاهانه اين سخن را بگويند كارشان مشكل است؛ چه بهتر كه بگوئيم از اين

ص: 263

روايات نبوى بى خبر بوده اند.

آرى لقب شيعه، موجب نفرت نيست؛ تاج افتخارى است كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله طبق اين روايات كثيره معتبره بر سر پيروان مكتب على عليه السلام زده است؛ و از خدا مى خواهيم كه همۀ ما لايق اين افتخار باشيم.

ص: 264

3 - آيۀ ليلة المبيت

در آيه 207 سوره «بقره» مى خوانيم: وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ اِبْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ:

«بعضى از مردم (با ايمان و فداكار، همچون على (عليه السلام) در «ليلة المبيت» به هنگام خفتن در جايگاه پيغمبر (صلى الله عليه و آله) جان خود را بخاطر خشنودى خدا مى فروشند؛ و خداوند نسبت به همه بندگان مهربان است.» در شأن نزول اين آيه روايات زيادى در منابع معروف اسلامى آمده است از جمله:

1 - مفسّر معروف اهل سنت ثعلبى در تفسير خودش در شأن نزول اين آيه چنين نقل مى كند: «پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله هنگامى كه تصميم به هجرت به سوى مدينه گرفت على بن ابى طالب عليه السلام را در مكه، براى اداى ديون و امانت هاى مردم كه نزد او بود، گذارد؛ و آن شب كه به سوى غار حركت مى كرد؛ در حالى كه مشركين اطراف خانۀ او را گرفته بودند دستور داد كه على عليه السلام در بستر او بخوابد، و به او فرمود: «پارچه سبزرنگى كه من دارم - و به هنگام خواب روى خود مى كشم - به روى خود بينداز و در بستر من به خواب، ان شاءاللّٰه هيچ مكروهى به تو نمى رسد».

على عليه السلام اين كار را انجام داد، در اين موقع خداوند به جبرئيل و ميكائل وحى فرستاد كه من در ميان شما پيمان برادرى ايجاد كردم و عمر يكى را طولانى تر از ديگرى قرار دادم، كدام يك از شما دو نفر، زندگى ديگرى را بر خود مقدم مى شمريد - و عمر طولانى را براى ديگرى مى خواهيد - هريك از آن دو، حيات

ص: 265

خويش را برگزيدند، در اين هنگام خداوند به آنها وحى فرستاد چرا شما همانند على بن ابى طالب عليه السلام نبوديد من ميان او و محمد صلى الله عليه و آله برادرى برقرار ساختم و او در بستر پيامبر صلى الله عليه و آله خوابيد و جان او را بر جان خويش مقدم شمرد؛ به زمين فرود آييد؛ و او را از دشمنانش حفظ كنيد؛ آنها هر دو فرود آمدند جبرئيل بالاى سرش و ميكائل پايين پايش بود و جبرئيل صدا مى زد: آفرين آفرين! چه كسى همانند تو است اى على ؟! خداوند متعال با تو نزد فرشتگان مباهات كرد» در اين هنگام كه پيامبر صلى الله عليه و آله به سوى مدينه در حركت بود اين آيه در شأن على عليه السلام نازل شد: وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ اِبْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اَللّٰهِ .

اين حديث ثعلبى را با همين تفصيل، غزالى در احياء العلوم (جلد 3، صفحۀ 238) و گنجى در كفاية الطالب (صفحه 114) و ابن صباغ مالكى در الفصول المهمّه (صفحه 33) و سبط بن جوزى حنفى در تذكرة الخواص (صفحه 21) و شبلنجى در نور الابصار (صفحه 82) نقل كرده اند.(1)

2 - حاكم حسكانى در شواهد التنزيل از ابو سعيد خدرى، همين مضمون را با تفاوت بسيار مختصرى، نقل مى كند.(2)

3 - در همان كتاب (شواهد التنزيل) از ابن عباس نقل مى كند كه على عليه السلام نخستين كسى بود كه بعد از خديجه عليها السلام به رسول خدا صلى الله عليه و آله ايمان آورد و لباس او را پوشيد و در بستر او خوابيد... (ولى در اين نقل اشاره اى به آيۀ شريفه نمى كند.(3)

4 - و نيز درهمان كتاب از عبد اللّٰه بن سليمان (و در نسخه اى از عبد اللّٰه بن عباس) همين معنى نقل شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله، در آن شب كه به سوى غار مى رفت على عليه السلام را در بستر خود خواباند. ابو بكر به دنبال پيامبر صلى الله عليه و آله رفت و قريش به

ص: 266

ص: 267

«با جان خويش نگهدارى و پاسدارى از كسى كردم كه بهترين انسانى بود كه بر روى زمين گام نهاد - همان كس كه به خانۀ كعبه و حجر طواف فرمود».

«همان رسول خدا صلى الله عليه و آله كه از مكر دشمنان بيمناك بود - و خداوند قادر او را از مكر (و نقشه هاى شوم آنها) رهايى بخشيد».

«و رسول خدا صلى الله عليه و آله در غار در امن وامان بود - و در حفظ الهى و در پوشش قرار داشت».

«و من مراقب آنها (دشمنان) بودم، و آنها باور نمى داشتند كه من به جاى پيامبر صلى الله عليه و آله خوابيده ام - در حالى كه آماده براى كشته شدن و اسارت بودم».(1)

اشعار فوق كه حكايت از نهايت ايثار و جانبازى و افتخار على عليه السلام به اين امر مى كند در كتب ديگر نيز آمده است.

7 - طبرى مورّخ معروف دربارۀ مسئله هجرت مى نويسد: على عليه السلام در بستر پيامبر صلى الله عليه و آله خوابيده بود و دشمنان نظاره مى كردند و او را در بستر مى ديدند در حالى كه پوشش پيامبر را به روى خود كشيد و مى گفتند: به خدا اين همان محمد صلى الله عليه و آله است! تا اينكه صبح شد و على عليه السلام از بستر پيامبر صلى الله عليه و آله برخاست! (طبرى اين داستان را در كنار آيه وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ ... كه آن هم مربوط به داستان هجرت است نقل كرده است.(2)

8 - ابن اثير در اسد الغابه در فضائل على عليه السلام نقل مى كند: هنگامى كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ارادۀ هجرت فرمود، على عليه السلام را براى اداى ديون و رد امانت هايى كه نزد او بود، در مكه گذارد؛ و در آن شب كه از مكه به سوى غار رفت، در حالى كه مشركان خانۀ او را احاطه كرده بودند؛ دستور داد على عليه السلام در بستر او بخوابد و جامه او را بر روى خود بكشد. سپس داستان ليلة المبيت و وحى

ص: 268

الهى را به جبرئيل و ميكائيل نقل كرده؛ و در پايان مى گويد: «سپس خداوند اين آيه را بر پيامبرش، در حالى كه به سوى مدينه مى رفت، نازل كرد: وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ اِبْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اَللّٰهِ .(1)

9 - احمد حنبل يكى از ائمه چهارگانه معروف اهل سنت در مسند خود كه از منابع مشهور است، از «ابن عباس» در تفسير آيه وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ ... (به خاطر بياور) «هنگامى را كه كافران نقشه مى كشيدند كه تو را به زندان بيفكنند؛ يا به قتل برسانند؛ يا تبعيد كنند؛ آنها نقشه مى كشيدند و خداوند هم تدبير مى كرد؛ و خداوند بهترين مدبران است» نقل مى كند كه قريش در مكه به مشاوره پرداختند؛ بعضى گفتند به هنگام صبح او را ببنديد و به زندان بيفكنيد - منظورشان پيامبر صلى الله عليه و آله بود - و بعضى گفتند او را به قتل برسانيد؛ و بعضى گفتند او را تبعيد كنيد؛ خداوند متعال پيامبرش را از اين ماجرا آگاه ساخت؛ و در اين هنگام على عليه السلام در بستر پيامبر صلى الله عليه و آله خوابيد... (و پيامبر صلى الله عليه و آله) از مكه خارج شد)(2).

امام احمد، اشاره اى به آيۀ وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ، نمى كند ولى از آيه إِذْ يَمْكُرُ بِكَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا... كه آن هم در ماجراى ليلة المبيت وارد شده سخن مى گويد.

روايات منحصر به آنچه گفته شد نمى باشد و روايات فراوان ديگرى در منابع معروف در اين زمينه نقل شده كه براى اطلاع بيشتر مى توانيد به كتاب هاى احقاق الحق(3) و شواهد التنزيل(4) و فضائل الخمسة(5) و الغدير(6) و تفسير برهان(7) مراجعه فرمائيد.

ص: 269

ص: 270

4 - آيه حكمت

در آيه 269 سوره «بقره» مى خوانيم: يُؤْتِي اَلْحِكْمَةَ مَنْ يَشٰاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ اَلْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً:

«خداوند دانش و حكمت را به هركس بخواند (و شايسته باشد) مى دهد؛ و به هركس دانش داده شود، كه خير فراوانى داده شده است».

حاكم حسكانى در شواهد التنزيل از ربيع بن خيثم نقل مى كند كه:

نام على عليه السلام را نزد او بردند، گفت: «لَمْ اَرهُمْ يَجِدُونَ عَلَيْهِ فى حُكْمِهِ وَ اللّٰهُ تَعالى يَقُول وَ مَنْ يُؤتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اوتِىَ خَيْراً كَثيرا» : «نديدم كسى از مردم بتواند ايرادى بر حكم و داورى آن حضرت بگيرد؛ و خداوند متعال مى گويد كسى كه دانشى به او داده شده است خير فراوانى به او داده شده است».(1)

در همان كتاب چند حديث ديگر به همين معنى يا نزديك به آن نقل شده است.

در ضمن از ابن عباس نيز نقل مى كند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «مَن اَرادَ اَن يَنْظُرَ اِلى اِبْراهِيْمَ فى حِلْمِهِ وَ اِلى نُوحِ فى حِكْمَتِهِ وَ اِلى يُوسُفَ فى اِجْتِماعِهِ فَلْيَنْظُر اِلى عَلىِّ بْنِ اَبى طالِبٍ » : «كسى كه مى خواهد به ابراهيم در حلمش، و به نوح

ص: 271

در حكمتش، و به يوسف در مردم داريش بنگرد؛ نگاه به على بن ابى طالب عليه السلام كند».(1)

و در جاى ديگر از ابى الحمراء نقل مى كند كه: ما نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بوديم، على عليه السلام به سوى ما آمد، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «مَنْ سَرَّهُ اَنْ يَنْظُرَ اِلى آدَمَ فى عِلْمِهِ وَ نُوحٍ فى فَهْمِهِ وَ اِبْراهيمَ فى خُلَّتِهِ فَلْيَنْظُر اِلى عَلِىِّ بْن اَبي طالبٍ »:

«كسى كه خشنود مى شود كه به آدم عليه السلام در علمش نگاه كند، و به نوح عليه السلام در فهمش، و به ابراهيم در مقام خليل اللّٰهيش پس نگاه به على بن ابى طالب كند (كه همه اين صفات در او جمع است).(2)

و نيز از عبد اللّٰه بن عباس نقل مى كند كه نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله بودم، دربارۀ على عليه السلام از او سؤال شد فرمود: «قُسِّمَتِ الْحِكْمَةُ عَشَرَةِ اَجْزاءٍ فَاُعْطِىَ عَلى تِسْعَةُ اَجْزاءٍ وَ اُعْطِىَ النّاسُ جُزْءا واحِداً»:

«دانش و حكمت به ده قسمت تقسيم شده، نه قسمت آن به على عليه السلام داده شده و يك قسمت آن به همۀ مردم».(3)

اين تعبيرات به خوبى نشان مى دهد كه در امت اسلامى بعد از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كسى در علم و دانش و حكمت، به پاى على عليه السلام نمى رسد و از آنجا كه مهم ترين ركن امامت، علم و حكمت است؛ لايق ترين فرد براى امامت و خلافت بعد از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله او بوده است.

در صحيح ترمذى نيز آمده است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «اَنَا دارُ الْحِكْمَةِ وَ عَلِىٌّ بابُها»: «من خانۀ دانشم و على عليه السلام در آن خانه است».(4)

مسلّم است كه هركسى بخواهد وارد خانه اى شود بايد از در وارد گردد، همان گونه كه قرآن مجيد نيز دستور داده است: وَ أْتُوا اَلْبُيُوتَ مِنْ أَبْوٰابِهٰا

ص: 272

«و از در خانه ها وارد شويد»(1) بنابراين هركس مى خواهد به خزائن علم و دانش پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله راه يابد، بايد از على عليه السلام آغاز كند، و كليد اين گنجينه را از او بطلبد.

ص: 273

ص: 274

5 - سورۀ هَل اَتى

كنار هم قرار گرفته؛ و اين نشان مى دهد كه منظور از «ابرار» در اينجا افراد عادى نيستند؛ بلكه نيكان و پاكانى در اوج عظمت و قرب به خدا مى باشند.

اين نكته نيز قابل توجه است كه نشانه هايى از «ابرار و نيكان» در آيات 7-10 اين سوره ذكر شده است كه وضع آن را روشن تر مى سازد؛ مى فرمايد:

يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخٰافُونَ يَوْماً كٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً - وَ يُطْعِمُونَ اَلطَّعٰامَ عَلىٰ حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً - إِنَّمٰا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اَللّٰهِ لاٰ نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُكُوراً - إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً:

«ابرار» (نيكان) آنها به نذر خود وفا مى كنند، و از روزى كه شر و عذابش گسترده است مى ترسند.

و غذاى (خود) را بااينكه به آن علاقه (و نياز) دارند به مستمند و يتيم و اسير اطعام مى كنند. (و مى گويند:) ما شما را بخاطر خدا اطعام مى كنيم، و هيچ پاداش و سپاسى از شما نمى خواهيم. ما از پروردگارمان خائفيم در آن روزى كه عبوس و سخت و است».

اما شأن نزول اين آيه: زمخشرى در تفسير معروف خود كشاف از ابن عباس چنين نقل مى كند كه حسن و حسين عليهما السلام بيمار شده بودند پيامبر صلى الله عليه و آله با جمعى (از ياران) از آنها عيادت كردند؛ صحابه رو به على عليه السلام كردند، گفتند: اى ابو الحسن! اگر براى شفاى فرزندت نذرى مى كردى خوب بود؛ على عليه السلام و فاطمه عليها السلام و خادمۀ آنها، فضه نذر كردند كه اگر آنها شفا يابند سه روز روزه بگيرند - در بعضى از روايات آمده كه حسن و حسين عليهما السلام نيز نذر كردند -(1) چيزى نگذشت

ص: 276

كه هر دو شفا يافتند و چون غذائى نداشتند:

على عليه السلام سه صاع (من) جو، وام گرفت؛ و فاطمه عليها السلام يك صاع آن را خمير كرد و پنج قرص نان به تعداد آنها براى افطار روز اول درست كرد؛ در اين هنگام فقير سائلى بر در خانه آمد و گفت: «السَّلامُ عَلَيْكُمْ اَهْلَ بَيْتِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله»! «مسكينى از مساكين مسلمانانم» مرا اطعام كنيد، تا خداوند شما را از غذاهاى بهشتى اطعام كند آنها مسكين را بر خود مقدّم داشتند، غذاى خود را به او دادند و آن شب چيزى جز آب نخوردند، فردا نيز روزه گرفتند، و هنگام غروب موقعى كه طعام همانند روز سابق براى افطار آماده كرده بودند، يتيمى بر در آمد، او را نيز بر خود مقدم شمردند و غذاى خود را به او دادند و روز سوم اسيرى آمد و همان كار را تكرار كردند، هنگام صبح على عليه السلام دست حسن و حسين عليهما السلام را گرفت و خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله آنها را ديد در حالى كه از شدت گرسنگى مى لرزيدند، فرمود: «چقدر براى من ناراحت كننده است آنچه را در شما مى بينم» و با آنها برخاست و به سراغ فاطمه عليها السلام رفت در حالى كه در محراب عبادت بود و شديداً گرسنه بود، پيامبر صلى الله عليه و آله ناراحت شد، در اين هنگام جبرئيل نازل شد و گفت: «اى محمد صلى الله عليه و آله! بگير اين سوره را، خداوند با داشتن چنين اهل بيتى به تو تبريك مى گويد»، و سپس سورۀ هَلْ اَتى را بر پيامبر صلى الله عليه و آله خواند(1) همين معنى را با تفاوت مختصرى، قرطبى در تفسيرش ذيل آيات مورد بحث نقل مى كند، و اشعارى هم از تقاضاكنندگان و بانوى اسلام در اين زمين نقل مى نمايد.(2)

فخر رازى نيز در تفسيرش از واحدى در كتاب الوسيط و زمخشرى در كشاف عين اين داستان را نقل كرده، ولى در ذيل آن مى افزايد: جمله إِنَّ اَلْأَبْرٰارَ يَشْرَبُونَ ... به صورت صيغه جمع است، و شامل همۀ نيكان مى شود، و

ص: 277

نمى توان آن را تخصيص به يك فرد (على بن ابى طالب عليه السلام) داد البته انكار نمى توان كرد كه على عليه السلام در عموم اين آيات داخل است؛ ولى اختصاص به او ندارد....

مگر اينكه گفته شود، اين سوره به هنگام انجام اطاعت مخصوص از ناحيۀ على عليه السلام نازل شده، ولى در اصول فقه ثابت شده است كه معيار، عموم لفظ است؛ نه خصوصيت سبب!(1)

ولى گويا فخر رازى اين مطلب را فراموش كرده كه شأن نزول مى گويد اين آيات دربارۀ على عليه السلام و فاطمه عليها السلام و حسن و حسين عليهما السلام نازل شده است، نه خصوص على بن ابى طالب كه مشكل صيغه جمع پيش آيد.

به علاوه منظور از شأن نزول، از ميان بردن عموميت مفهوم آيه نيست، بلكه منظور آن است، نخستين بار كه اين آيات نازل شد پس از انجام آن عبادت و اطاعت و ايثار ويژه از سوى اين خانواده بود؛ و اين خود فضيلتى بزرگ و موهبتى عظيم است كه بعد از انجام آن عمل، اين آيات نازل گردد. و به تعبير ديگر على عليه السلام و خاندانش مصداق عالى اين آيات، بلكه كامل ترين نمونۀ آن محسوب مى شوند؛ چرا كه سبب نزول اين آيات، عمل پاك آنها بود، و اگر كسى بخواهد اين فضيلت بزرگ را انكار كند؛ خويشتن را فريب داده است.

آلوسى نيز در روح المعانى تمام اين داستان را به طور كامل از ابن عباس نقل مى كند و سپس مى افزايد: اين خبر در ميان مردم مشهور است.

سپس همان گونه كه طريقۀ او است سعى مى كند آن را كمرنگ يا بى رنگ نشان دهد و براى اين منظور بعد از بيان مطالبى دربارۀ اسناد اين حديث مى افزايد احتمال نزول اين آيات دربارۀ على عليه السلام و فاطمه عليها السلام وجود دارد، ولى اثبات و نفى آن هيچ كدام قطعى نيست چون اخبار در اين زمينه متعارض و مختلف است

ص: 278

تازه اگر قائل به عدم نزول اين آيات دربارۀ آن بزرگواران باشيم چيزى از مقام والاى آن نمى كاهد، زيرا داخل بودن آنها در عنوان «ابرار» مطلب واضحى است، بلكه (از ديگران) اولى هستند، انسان چه دربارۀ اين دو بزرگوار مى تواند بگويد؟ جز اينكه على عليه السلام مولاى مؤمنان وصىّ پيامبر صلى الله عليه و آله و فاطمه عليها السلام پارۀ تن رسول خدا صلى الله عليه و آله و جزء وجود محمد صلى الله عليه و آله و حسنين عليهما السلام روح و ريحان و سروران جوانان بهشت اند، اما مفهوم اين سخن ترك ديگران نيست».(1)

ولى مى گوئيم اگر فضيلتى را با اين شهرت ناديده بگيريم بقيّه فضائل نيز به تدريج به چنين سرنوشتى دچار مى شود، و روزى فرا خواهد رسيد كه افضليت على عليه السلام و بانوى اسلام و امام حسن و امام حسين عليهما السلام نيز زير سؤال خواهد رفت.

چرا اين روايت مشهور را كه بزرگان محدثان و مفسران نقل كرده اند و روايت معارض قابل ملاحظه اى ندارد ناديده بگيريم و راه هاى معرفت و شناخت آن بزرگواران به روى خود ببنديم ؟!

سيوطى دانشمند معروف اهل سنت نيز در تفسير الدر المنثور، از ابن مردويه از ابن عباس نقل مى كند كه آيۀ وَ يُطْعِمُونَ اَلطَّعٰامَ عَلىٰ حُبِّهِ ... دربارۀ على عليه السلام و فاطمه زهرا عليها السلام نازل گرديده است.

شبلنجى در نور الابصار داستان شأن نزل را به طور كامل آورده است(2) و همچنين گروه ديگرى از بزرگان مفسران و محدثان.

***

ص: 280

أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبىٰ است.(1)

و منظور از سوره «احزاب»، آيه إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَيْتِ (2)مى باشد، و داستان سوره «هَلْ أَتىٰ » نيز معلوم است.

اشعار فراوان ديگرى نيز دراين باره از طلائع ابن رزيك (ابو الغارات) نقل شده است.(3)

***

پى بردن به حقيقت كافى است.

به هر حال لازم است در اينجا به بخش عمدۀ آن خرده گيرى ها اشاره شود:

1 - اين فضيلت در صورتى صحيح است كه سوره در مدينه، و بعد از تولد امام حسن و امام حسين عليهما السلام نازل شده باشد - مشهور اين است كه امام حسن عليه السلام در سال سوم هجرى و امام حسين عليه السلام در سال چهارم متولد شده است - در حالى كه بسيارى معتقداند اين سوره مكى است - بنابراين با شأن نزول فوق سازگار نيست.

ولى بنا به گفتۀ مفسّر معروف اهل سنت، قرطبى، مشهور علماء معتقداند كه اين سوره در مدينه نازل شده است (و قال الجمهور مدنيّه).(1)

گروه عظيم ديگرى نيز با اين سخن هم صدا شده اند، از جمله:

حاكم حسكانى اين سوره را جزء سوره هاى «مدنى» شمرده كه بعد از سوره «اَلرَّحْمٰنُ » و قبل از سوره «طلاق» نازل شده است قابل توجه اينكه: دانشمند مزبور، هشت روايت در اين زمينه نقل كرده كه در همۀ آنها تصريح شده است كه سورۀ «هَلْ أَتىٰ »، مَدَنى است، اين روايات بعضى از «ابن عباس» و بعضى از عكرمه و حسن و بعضى از ديگران است.

او در ضمن كلماتش مى گويد: بعضى از دشمنان اهل بيت عليهم السلام بر اين داستان (شأن نزول سورۀ هَلْ اَتى) اعتراض كرده اند كه اين سوره به اتفاق علماى تفسير در مكه نازل شده است در حالى كه اين داستان مربوط به مدينه است!

سپس مى افزايد چگونه اين شخص ادعاى اتفاق مفسران مى كند در حالى كه اكثر آنان برخلاف اين عقيده اند و سوره را مدنى مى دانند؟!(2)

در تاريخ القرآن ابو عبد اللّٰه زنجانى از كتاب نظم الدّرر، و تناسخ الآيات

ص: 282

و السور از جمعى از معاريف اهل سنت نقل كرده كه سوره «انسان» (هَلْ اَتى) از سوره هاى مدنى است.(1)

سيوطى مفسر معروف در الدّر المنثور نيز همين معنا را از ابن عباس به طرق مختلف نقل كرده است.

در اتقان سيوطى نيز از بيهقى در دلائل النبوه از عكرمه نقل شده است كه سورۀ هل اَتى در مدينه نازل شده است.(2)

به علاوه تمام كسانى كه شأن نزول اين سوره را على عليه السلام و فاطمه زهرا عليها السلام و حسن و حسين عليهما السلام دانسته اند - و آنها گروه زيادى هستند كه در سابق به آنها اشاره شد - همه شهادت بر مدنى بودن سوره داده اند.

از همۀ اينها گذشته به فرض كه قسمتى از اين سوره در مكه نازل شده باشد، آن قسمت كه مربوط به جريان نذر على عليه السلام و خاندانش مى باشد در مدينه نازل شده است و مانعى ندارد كه قسمتى از سوره مكّى، و قسمتى مدنى باشد.

روى همين جهت، نويسنده تفسير روح البيان (بُرسوئى حنفى) بعد ازآن كه از جمعى از علماى بزرگ نقل مى كند كه سورۀ «هَلْ أَتىٰ » در مدينه نازل شده، به سخن كسانى كه بعضى از آيات آن را مكى و بعضى از آياتش را مدنى مى دانند اشاره كرده، مى گويد: بنابراين مى توانى بگويى اين سوره مكى است و مى توانى بگويى مدنى است، ولى به هر حال آيات مدنى در اين سوره بيش از آيات مكى است، پس ظاهر اين است كه اين سوره را مدنى نام نهى، و به هر صورت ما شك در صحت داستانى كه در شأن نزول آن گفته اند نداريم!(3)

از جمله نكاتى كه اين مفسّر و بعضى ديگر از آگاهان، دليل بر مدنى بودن اين سوره گرفته اند اين است كه واژۀ «اسير» در آن آمده است، و مى دانيم در مكه

ص: 283

اسيرى وجود نداشت و مسئله اسير و اسارت بعد از نزول حكم جهاد در مدينه بود.

نويسنده روح البيان در اين زمينه چنين مى گويد: «دَلَّ عَلى لذلِكَ اِنَّ الاَسيرَ اِنَّما كانَ فِي الْمَدينَةِ بَعْدَ آيَةِ الْقِتالِ وَ الاَمْر بِالْجِهادِ»: «دليل بر مدنى بودن اين آيات وجود كلمۀ اسير در آن است، چرا كه اسير در مدينه بعد از آيه جنگ و فرمان به جهاد بود».(1)

شگفت آور اينكه متعصبانى كه به آسانى حاضر به رها كردن پيش داورى هاى خود در زمينه ولايت و خلافت نيستند براى «اسير» در اينجا توجيهاتى كرده اند كه مى تواند پرده از روى حقايقى بردارد؛ گاه گفته اند منظور از اسير كسى است كه اسير زوجه و همسرش باشد! يا اسير چنگال بدهكارى و دين گردد! و مانند اينها....(2)

بايد سؤال كرد با امكان تفسير اسير به معنى حقيقى چرا به سراغ مجازات برويم ؟ چرا؟....

2 - لفظ آيه عام است چگونه مى توان آن را به افراد معينى تخصيص داد.؟

ولى همان گونه كه بارها گفته ايم عموميت مفهوم آيات، هرگز منافاتى با شأن نزول خاص ندارد و اين در بسيارى از آيات ديگر قرآن نيز ديده مى شود كه مفهوم آيه، عام و گسترده است؛ ولى شأن نزول آن كه مصداق اتم و اعلاى آن است، مورد خاصى مى باشد. شگفت آور است كه در مورد ساير آيات و شأن نزول ها كه در قرآن آمده كسى عموميت مفهوم آيه را دليل بر نفى شأن نزول آن نمى گيرد، ولى در اينجا مسئله عوض شده است!.

3 - بهانه ديگرى كه بهانه جويان مطرح مى كنند اينكه: چگونه ممكن است انسان سه روز گرسنه بماند و تنها با آب افطار كند؟

ص: 284

ولى اين بهانۀ عجيبى است؛ براى اينكه ما در طول عمر خود افراد زيادى را ديده ايم براى بعضى از معالجات طبى، سه روز كه سهل است گاه ده روز و بيست روز، و حتى چهل روز امساك مى كنند؛ يعنى چهل روز تمام تنها آب مى نوشند و هيچ گونه غذايى نمى خورند (حتى آب ميوه و چاى) و همين امر به عقيده بعضى از پزشكان كه بيمارى ها را از طريق امساك درمان مى كنند موجب درمان بسيارى از بيمارى هاى آنها شده تا آنجا كه يكى از پزشكان مشهور غير مسلمان به نام آلكسى سوفورين كتابى دربارۀ آثار درمانى امساك چهل روز با ذكر برنامه هاى دقيقى نوشته است.(1)

بعضى از نويسندگان همين تفسير، بيش از بيست روز امساك مزبور را به منظور درمان بعضى از بيمارى ها ادامه داده اند.

اعتصاب غداه كه نيز نوعى روزۀ آب است در عصر ما متداول و گاه متجاوز از چهل روز انجام مى گير. ولى چرا اين بهانه جويان از سه روز روزه و امساك از غذا و افطار با آب تعجب مى كنند؟ آيا تنها هدفشان اين نيست كه به هر طريقى كه ممكن شود اين فضيلت بزرگ را از كار بيندازند.

ص: 285

ص: 286

6 و 7 - آيات «برائت» و «سقاية الحاج»

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود خود را به ابو بكر (در وسط راه مكه و مدينه) برسان، ابو بكر را به سوى من بازگردان و تو سورۀ «برائت» را ابلاغ كن؛ على عليه السلام چنين كرد و در آخر حديث هنگامى كه ابو بكر سؤال مى كند آيا چيزى بر ضد من نازل شده كه من نبايد سوره را ابلاغ كنم پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: «اُمِرْتُ اَنْ لا يُبَلِّغَهُ إلّا اَنَا اَوْ رَجُل مِنّى» : «من مأمور شده ام كه اين سوره را ابلاغ نكند مگر من يا مردى كه از من است».(1)

ترمذى نيز در سنن معروف خود كه از منابع اصلى حديث اهل سنت محسوب مى شود همين حديث را به تعبير ديگرى در بحث تفسير القرآن از انس بن مالك نقل مى كند، كه پيامبر صلى الله عليه و آله سوره «برائت» را با ابو بكر فرستاد، سپس او را فراخواند و فرمود: «لا يَنْبَغى لِاَحَدٍ اَنْ يُبَلِّغَ هذا اِلاّ رَجُلٌ مِنْ اَهْلى فَدَعا عَلِيّاً فَاَعْطاهُ اِيّاهُ » : «سزاوار نيست براى احدى كه اين سوره را ابلاغ كند مگر مردى از خاندانم سپس على عليه السلام را فراخواند و سوره را به او داد».(2)

سپس ترمذى حديث ديگرى از ابن عباس دربارۀ همين موضوع، ولى مشروح تر و مفصّل تر نقل كرده(3) و جالب اينكه بعد از اتمام هر دو حديث، از قول خود يا ديگران مى گويد: «هذا حَديثٌ حَسَنُ غَريبٌ »: «اين حديث خوب و عجيبى است»، ولى اين تعبير را نه دربارۀ احاديث قبل از آن مى كند و نه حديث بعد از آن؛ و اين خود از مسائل غريب است گويى هر حديثى كه فضيلت فوق العاده اى را دربارۀ على عليه السلام نقل مى كند از ديدگاه آنها غريب است.

2 - سيوطى در الدر المنثور از عبد اللّٰه بن احمد حنبل و ابن مردويه از على عليه السلام نقل مى كند هنگامى كه ده آيه آغاز سورۀ برائت بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله ابو بكر را فراخواند تا اين آيات را گرفته، بر اهل مكه بخواند، سپس

ص: 288

مرا صدا زد و به من فرمود: ابو بكر را درياب و هركجا او را ملاقات كردى نامه را از او بگير - و تو اين آيات را بر مردم بخوان - ابو بكر بازگشت و گفت: اى رسول خدا آيا چيزى دربارۀ من نازل شده بود؟ (كه نشان مى دهد من شايسته اين كار نيستم ؟!).

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: نه، ولى جبرئيل نزد من آمد و گفت: «اين پيام را هرگز كسى از سوى تو ادا نمى كند مگر خودت يا مردى از تو» (از نزديكان و خاصانت).(1)

3 - در همان كتاب از احمد و ترمذى و نيز ابن مردويه از انس نقل مى كند كه او آيات برائت را با ابو بكر فرستاد، سپس او را فراخواند و فرمود: «لا يَنْبَغى لِاَحَدٍ اَنْ لا يُبَلِّغَ هذا اِلّا رَجُلُ مِنْ اَهْلى، فَدَعا عَلِيّاً فَاَعْطاهُ اِيّاهُ »: «شايسته نيست براى هيچ كس كه اين پيام را ابلاغ كند مگر مردى از خاندانم، سپس على عليه السلام را صدا زد و آيات برائت را به او داد».(2)

4 - باز در همان كتاب از سعد بن ابى وقاص نقل مى كند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله ابو بكر را با آيات برائت به مكه فرستاد، سپس على عليه السلام را به دنبال او اعزام فرمود، تا آيات را از او بگيرد، ابو بكر به خاطر اين موضوع در دل ناراحت شد، و آن را به پيامبر صلى الله عليه و آله اظهار داشت، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «اِنَّهُ لا يُؤدِّى عَنّى اِلّا اَنَا اَوْ رَجُل مِنّى» : «كسى از سوى من اداى مطلب نمى كند مگر من يا مردى از خاصّان من».(3)

5 - در همان كتاب از ابو سعيد خدرى صحابى معروف نقل مى كند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله نخست ابو بكر را فرستاد تا آيات برائت را از سوى او ابلاغ كند هنگامى كه او را فرستاد على عليه السلام را به دنبال او فرستاد و فرمود: «اى على عليه السلام! كسى آن را

ص: 289

از سوى من ابلاغ نمى كند مگر خودم يا تو، و او را بر شتر مخصوص خود سوار كرد، على عليه السلام حركت كرد تا به ابو بكر رسيد و آيات برائت را از او گرفت، ابو بكر خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد در حالى كه ترسان بود مبادا چيزى در مذمت او نازل شده باشد، و هنگامى كه سؤال كرد، همان جواب را شنيد.(1)

6 - باز در همان كتاب از ابو رافع صحابى معروف پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ابو بكر را با آيات برائت به سوى حج فرستاد، جبرئيل آمد و گفت: «اِنَّهُ لَنْ يُؤَدّاها عَنْكَ إلّا انْتَ اَوْ رجُل مِنْكَ »: «به يقين كسى آن را از سوى تو ابلاغ نمى كند مگر خودت يا مردى از خاصّانت و به دنبال آن على عليه السلام را در پى او فرستاد، على عليه السلام در ميان مكه و مدينه به او رسيد و آيات را گرفت و در موسم حج بر مردم تلاوت كرد.(2)

7 تا 18 - حاكم حسكانى در شواهد التنزيل حدود دوازده روايت در مورد همين موضوع، از اَنَس بن مالك، و ابن عباس و سعد و ابو سعيد خدرى و ابو هريره و غير آنها نقل كرده است كه ذكر همه آنها به درازا مى كشد، علاقه مندان مى توانند براى تحقيق بيشتر به كتاب مزبور كه در دسترس عموم است مراجعه كنند.(3)

گروه كثير ديگرى نيز اين حديث را از طرق مختلف نقل كرده اند، راويان اين حديث به قدرى زيادند كه مرحوم علامه امينى مى گويد: اين حديث متواتر بلكه نزد بعضى ما فوق حد تواتر است؛ سپس نام 73 نفر از دانشمندان اهل سنّت كه اين حديث را در كتب خود آورده اند به طور مشروح با ذكر مدارك بر مى شمرد.(4)

سپس مى افزايد: راويانى كه اسناد اين احاديث به آنها منتهى مى شوند گروهى

ص: 290

ص: 291

عكس العمل هاى تندى از سوى مخالفان در مراسم پرشور حج روبه رو شود، انتخاب على عليه السلام براى اين كار بهترين دليل بر اين است كه او آگاه ترين و مدبرترين و شجاع ترين فرد امت بود، كسى كه براى اين كار انتخاب شود به يقين از همه امت براى جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله شايسته تر و لايق تر است.

قابل توجه اينكه خود ابو بكر نيز اين امر را احساس كرد و هنگامى كه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد با نگرانى تمام پرسيد آيا چيزى دربارۀ من نازل شده است ؟ و پيامبر صلى الله عليه و آله در جوابش فرمود: «اين كار مى بايست به وسيله يكى از نزديكترين افراد به من صورت گيرد»!

باز در اينجا مى بينيم بهانه جويان با پيش داورى هايى كه داشته و دارند تمام تلاش خود را براى كمرنگ كردن اين فضيلت به كار گرفته اند، و با تحليل هاى سستى از كنار اين مسئله گذشته اند.

به عنوان نمونه آلوسى در روح المعانى هنگامى كه اين حديث را ذكر مى كند مى گويد اين خبر به طور خلاصه دلالت بر فضيلت على عليه السلام و قربش به رسول خدا صلى الله عليه و آله دارد و هيچ مؤمنى آن را انكار نمى كند ولى هرگز دليل بر اين نيست كه او در امر خلافت شايسته تر از ابو بكر بود، سپس مى افزايد: بعضى از اهل سنت در اينجا نكته اى در نصب ابو بكر به عنوان امير الحاج و نصب امير مؤمنان على عليه السلام به عنوان ابلاغ آيات برائت در زمينه نقض عهد مشركان، ذكر كرده اند و آن اينكه: ابو بكر مظهر صفت رحمت و جمال بود...

ازاين رو پيامبر صلى الله عليه و آله امر مسلمين را در مورد رحمت به او واگذار كرد، ولى على عليه السلام چون اسد اللّٰه و مظهر جلال خدا بود ابلاغ نقض عهد كافران را كه از آثار جلال و صفات قهر خدا است به او واگذار كرد و آنها همچون دو چشمۀ جوشان بودند كه از يكى صفت جمال مى جوشيد و از ديگرى صفت جلال.

آلوسى بعد از ذكر اين سخن مى گويد: اين تحليل خوبى است اگر علّتى را كه

ص: 292

پيامبر صلى الله عليه و آله بيان فرمود - كه من يا يكى از خاصانم بايد آن را ابلاغ كند) وجود نمى داشت».(1)

همان گونه كه آلوسى در آخرين سخن خود گفته است اين تحليل (شاعرانه) با گفتار خود پيامبر صلى الله عليه و آله سازگار نيست، چرا كه او صريحاً مى گويد: جبرئيل از سوى خدا براى من دستور آورده است كه بايد اين كار را خود من يا كسى از من انجام دهد، يعنى كسى كه همانند پيامبر صلى الله عليه و آله و داراى صفات ويژه اى و نزديكترين افراد به او باشد و مى دانيم پيامبر صلى الله عليه و آله جامع صفات جمال و جلال بود.

چرا اين برادران اصرار دارند فضيلتى را با اين عظمت ناديده بگيرند؟ و يا با توجيه هاى شاعرانه آن را از مسير اصلى منحرف سازند، از ترس اينكه مبادا شيعه به آن استناد جويد و مذهب خود را ثابت كند؟!

اين سخن را با حديثى كه از ابو ذر غفارى كه در كتاب مطالب السؤال نقل شده است پايان مى دهيم، او مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «عَلىُّ مِنّى و اَنَا مِنْ عَلىّ و لا يُؤَدّى اِلّا اَنا اَوْ عَلىّ »:(2) «على از من است و من از على هستم و اين رسالت را جز من يا على عليه السلام نمى تواند ادا كند».

***

آورده، و در راه او جهاد كرده است ؟! (اين دو،) نزد خدا يكسان نيستند. و خداوند گروه ستمكاران را هدايت نمى كند.».

حاكم حسكانى حنفى در شواهد التنزيل در ذيل اين آيه بيش از ده روايت از طرق مختلف آورده است كه نشان مى دهد اين آيه دربارۀ على عليه السلام نازل شده است.

در يكى از روايات از انس بن مالك نقل مى كند كه عباس بن عبد المطلب و شيبه - كليددار خانه خدا - بر يكديگر تفاخر مى كردند كه على عليه السلام فرارسيد، عباس عرض كرد فرزند برادر توقف كن سخنى با تو دارم، على عليه السلام ايستاد، عباس گفت: شيبه بر من افتخار مى كند و گمان مى كند از من شريف تر و برتر است، فرمود «اى عمو! تو در جواب او چه گفتى ؟ عرض كرد گفتم: «من عموى رسول خدايم و وصى پدر او و سيراب كننده حاجيان مى باشم من از تو شريف ترم»! على عليه السلام به شيبه فرمود: تو در برابر او چه گفتى ؟ عرض كرد من گفتم از تو شريف ترم، من امين خدا نسبت به خانۀ او هستم و كليددار او مى باشم؛ چرا تو را امين خود نشمرده آن گونه كه مرا امين شمرده است ؟!

على عليه السلام فرمود: «افتخار من اين است كه من نخستين كسى از مردان اين امتم كه به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ايمان آورده و هجرت و جهاد نموده است».

سپس هر سه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمده و هركدام سخنش را گفت، پيامبر صلى الله عليه و آله چيزى در پاسخ نفرمود، آنها بازگشتند، و بعد از چند روز وحى دربارۀ آنها نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله به سراغ هر سه فرستاد خدمتش آمدند و آيه أَ جَعَلْتُمْ سِقٰايَةَ اَلْحٰاجِّ ... و ما بعد آن را بر آنها تلاوت فرمود.(1)

همين مضمون با تفاوت مختصرى در روايات ديگر نيز وارد شده است.

و در بعضى از اين روايات آمده است: هنگامى كه عباس نزول آيه را شنيد، سه بار گفت «اِنّا قَدْ رَضينا:» «ما راضى شديم» علاوه بر حاكم حسكانى گروه زياد

ص: 294

ديگرى نيز اين احاديث را - بعضى به طور مفصل، و بعضى كوتاه و مختصر - در كتب خود آورده اند، از جمله افراد زير را مى توان نام برد:

طبرى در تفسيرش از انس بن مالك(1)

واحدى در اسباب النّزول(2)

قرطبى در تفسيرش(3)

فخر رازى در تفسير كبير(4)

خازن در تفسير خازن(5)

ابو البركات نسفى در تفسيرش(6)

ابن صباغ مالكى در الفصول المهمه(7)

در تفسير الدّر المنثور كه تفسيرى است براساس احاديث اهل سنت، روايات زيادى دربارۀ نزول اين آيه در مورد على عليه السلام و داستان فوق نقل كرده است.(8)

در اينجا سؤالى پيش مى آيد كه آيا اصولاً افتخار كردن بر يكديگر در اسلام امر نكوهيده اى نيست ؟ پس چرا امير مؤمنان على عليه السلام اقدام به اين امر فرمود؟

ولى با توجه به يك نكته پاسخ اين سؤال روشن مى شود و آن اينكه گاهى مردم در شناخت ارزش ها گرفتار اشتباه مى شوند، ارزش واقعى را رها كرده و به دنبال مسائلى مى روند كه از نظر ارزشى در درجات بعد قرار گرفته است. در چنين مواردى براى بيان حقيقت افتخار و مباهات نه تنها مانعى ندارد بلكه گاهى يك

ص: 295

وظيفه است. مثلاً در مجلسى كسى افتخار مى كند كه من صاحب فلان ثروتم، ديگرى مى گويد فلان كاخ از من است، سومى مى گويد براى من همين بس كه امير شهرم! و در آنجا شخصى نشسته كه براى نشان ارزش هاى واقعى مى گويد: اگرچه مال و ثروت و مقام و جاه و جلالى ندارم ولى اين افتخار براى من كافى است كه حافظ قرآنم! اين كار نه تنها نكوهيده نيست بلكه يك درس با ارزش است.

ص: 296

8 - آيۀ «و صالح المؤمنين»

در آيۀ 4 سوره «تحريم»، مى خوانيم كه خداوند بعضى از همسران پيامبر صلى الله عليه و آله را كه تخلفى كرده بودند مخاطب ساخته مى گويد: وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَيْهِ فَإِنَّ اَللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صٰالِحُ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ اَلْمَلاٰئِكَةُ بَعْدَ ذٰلِكَ ظَهِيرٌ:

«اگر بر ضد او دست به دست هم دهيد (كارى از پيش نخواهيد برد) زيرا خداوند ياور اوست و جبرئيل همچنين و مؤمنان صالح و فرشتگان بعد از آنان پشتيبان اويند».

«صٰالِحُ اَلْمُؤْمِنِينَ » همه افراد با ايمان شايسته و صالح و درستكار را شامل مى شود كه يار و ياور پيامبراند، نه تنها اصحاب و ياران صالحى كه در عصر او بودند بلكه از يك نظر مؤمنان صالح قرون و اعصار ديگر را نيز در بر مى گيرد، كه هركدام به نوعى به يارى اسلام و پيامبر صلى الله عليه و آله و مكتبش برمى خيزند.

ولى مهم اينجا است كه در روايات متعدد «صٰالِحُ اَلْمُؤْمِنِينَ » به على عليه السلام تفسير شده است و نشان مى دهد كه او برترين و كامل ترين مصداق اين آيه است و با توجه به اينكه در كنار جبرئيل قرار گرفته، عظمت مقام او و اهميت اين فضيلت به خوبى آشكار مى شود.

آرى بعد از خداوند و جبرئيل امين، برترين يار و ياور پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله در تمام طول عمر، على عليه السلام بود. بنابراين چه كسى جز او مى تواند شايسته خلافت و جانشينى او باشد؟ آيا اين روايات دليل بر اين نيست كه او افضل امت و برترين

ص: 297

خلق بعد از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بوده است.

اكنون به سراغ اسناد اين روايات مى رويم و قسمتى از آن را كه عموماً از منابع اهل سنت گرفته شده است يادآور مى شويم:

حاكم حسكانى حنفى در ذيل اين آيه هيجده حديث! از طرق مختلف نقل مى كند كه منظور از «صٰالِحُ اَلْمُؤْمِنِينَ » على بن ابى طالب عليه السلام است، از جمله: اسماء بنت عميس نقل مى كند كه از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله شنيدم مى فرمود: «صالِحُ المُؤمنينَ عَلِىُّ بنُ ابى طالِب» «صالح المؤمنين على بن ابى طالب است».(1)

و در همان كتاب از ابن عباس نقل شده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره على بن ابى طالب عليه السلام فرمود: «هُوَ صالِحُ المُؤمِنين» «او است صالح المؤمنين».(2)

و نيز از عمار ياسر نقل مى كند كه از على شنيد مى فرمود: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مرا فراخواند و فرمود: «أ لا اُبَشِّرُكَ : قُلتُ بَلى يا رَسُولَ اللّٰه! وَ ما زِلتَ مُبَشِّراً بِالخَيرِ!

قالَ قَد اَنْزَلَ اللّٰه فيكَ قُرآناً، قُلتُ وَ ما هُوَ يا رَسولَ اللّٰهِ؟ قالَ قُرِنْتَ بِجَبرَئيل ثُمّ قَرَأ:

«وَ جِبْرِيلُ وَ صٰالِحُ اَلْمُؤْمِنِينَ ...»: «فرمود: آيا تو را بشارت بدهم ؟ عرض كردم آرى اى رسول خدا تو هميشه بشارت دهندۀ به خير بودى، فرمود: خداوند دربارۀ تو آيه اى نازل كرده، عرض كردم كدام آيۀ ؟ فرمود: تو قرين و هم رديف جبرئيل شده اى - خداوند تو را قرين او ساخته - سپس فرمود: «وَ جِبْرِيلُ وَ صٰالِحُ اَلْمُؤْمِنِينَ ».(3)

در حديث ديگرى نيز همين معنى را از حذيفه نقل مى كند:

و در حديثى از ابن سيرين و در حديثى از شخص على بن ابى طالب نقل مى كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله چنين سخنى را فرمود كه صالح المؤمنين، على بن

ص: 298

ابى طالب است.(1)

بسيارى از مفسران نيز اين حديث را در تفسير خود نقل كرده اند، از جمله سيوطى در الدر المنثور در ذيل آيه شريفه از ابن عباس و اسماء بنت عميس.

و برسويى در تفسير روح البيان بعد از نقل اقوال در ذيل اين آيه، از جمله قول مجاهد كه منظور از صالح المؤمنين، على عليه السلام است مى گويد: «يُؤَيَّدُهُ قَولُه عليه السلام يا عَلِىّ اَنْتَ مِنّى بِمَنزِلَةِ هارُونَ مِن موسى»: «تاييد اين سخن حديث ديگرى از پيامبر صلى الله عليه و آله است كه فرمود: اى على تو نسبت به من همچون هارون نسبت به موسى عليه السلام هستى» سپس آيات متعدّدى را نقل مى كند كه خداوند واژه صالحين را در قرآن مجيد بر پيامبران بزرگ اطلاق فرموده، و نتيجه مى گيرد هنگامى كه على عليه السلام به منزله پيامبر خدا هارون باشد، شايسته عنوان صالحين است.(2)

به علاوه اين حديث از گروه ديگرى مانند عسقلانى در فتح البارى، ابن حجر در صواعق، علاء الدين متقى در كنز العمال نقل شده است.

كوتاه سخن اينكه: اين فضيلتى است بزرگ و كم نظير كه خداوند صالح المؤمنين را هم رديف جبرئيل قرار داده و مصداق اتم و اكمل آن طبق روايات بالا، على عليه السلام بود.

آرى او در تمام دوران حيات پيامبر صلى الله عليه و آله دوش به دوش او در تمام صحنه هاى زندگى بود، و همه جا يار و ياورش محسوب مى شد؛ و از همه كس براى جانشينى او شايسته است.

ص: 299

ص: 300

9 - آيه وزارت

محكم كن، و او را در كار من شريك فرما».(1)

2 - در حديث ديگرى از اسماء بنت عميس نقل مى كند كه: از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم مى فرمود: اللّهمَّ اِنّى اَقولُ كَما قالَ اَخى مُوسى، اللّهُمَّ اجعَلْ لى وَزيراً مِنْ اَهلى، عَليّاً اَخى، اُشدُد بِهِ اَزرى، و اَشْرِكْهُ فى اَمْرى، كَىْ نُسَبِّحَكَ كَثيراً، وَ نذكُرَكَ كثيراً، اِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصيراً»:

«پروردگارا! من از تو همان تقاضا مى كنم كه برادرم موسى تقاضا كرد، خداوندا! وزيرى از اهل من برايم قرار ده، على عليه السلام برادرم را، با او پشتم را محكم كن و او را در كار من شريك فرما، تا تو را بسيار تسبيح گوئيم، و تو را بسيار ياد كنيم كه تو به حال ما بصير و بينايى.(2)

بديهى است منظور از شركت در كار پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، به معنى شركت در نبوت نيست، بلكه منظور شركت در امر رهبرى مردم است.

3 - در حديث ديگرى از انس بن مالك، حديثى نقل مى كند كه در آن اشاره به داستان موسى عليه السلام نيست؛ ولى مسئله خلافت و وزارت در آن مطرح است مى گويد رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «اِنَّ خَليلى وَ وَزيرى وَ خَليفتى فى اَهلى، وَ خَيرَ مَنْ اَتْرُكُ بَعدى، يُنْجِزُ مَوْعُودى وَ يَقْضى دَينى، عَلىُّ بنُ اَبي طالِبٍ عليه السلام:

«دوست من و وزيرم و جانشينم در خاندانم، و بهترين كسى كه او را بعد از خود مى گذارم كه وعده هاى مرا وفا كند، و دَيْن مرا ادا نمايد، على بن ابى طالب عليه السلام است».(3)

4 - اين حديث با تفاوت مختصرى از سلمان فارسى نيز نقل شده است.(4)

5 - حافظ ابو نعيم اصفهانى از علماى قرن پنجم هجرى، در كتاب «ما نَزَلَ مِن

ص: 302

القرآن فى علىٍّ » مضمون حديث اسماء بنت عميس را، از ابن عباس نقل مى كند، و در پايان آن ابن عباس مى گويد: بعد از اين تقاضاى پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم منادى صدا مى زد: «يا اَحْمَدُ قَدْ اُوتيتَ ما سَألْتَ »: «اى احمد آنچه را از خدا مى خواستى به تو داده شد»!(1)

6 - فخر رازى در تفسير كبير خود، اين حديث را به شكل مبسوطترى از ابو ذر غفارى از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل مى كند تا آنجا كه مى گويد: هنگامى كه على عليه السلام انگشتر خود را به سائل داد و پيامبر صلى الله عليه و آله اين صحنه را مشاهد كرد، عرض داشت: «خداوندا برادرم موسى از تو تقاضا كرد كه سينه ام را گشاده كن... و وزيرى از خاندانم براى من قرار بده... و او را در كار من شريك گردان، تو قرآن ناطق نازل فرمودى كه قبول دعاى او را بازگو مى كند، خداوندا! من محمد صلى الله عليه و آله، پيامبر و برگزيدۀ توام، سينه ام را گشاده فرما و كار را بر من آسان ساز، و از خاندانم على عليه السلام را وزير من گردان، پشتم را به وسيلۀ او قوى و محكم كن».

ابو ذر مى گويد: هنوز دعاى پيامبر صلى الله عليه و آله پايان نيافته بود كه جبرئيل نازل شد و آيۀ إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ را بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل كرد.(2)

اسناد و طرق اين روايت، و كتبى كه در آن نقل شده، بيش از آن است كه در اين مختصر بگنجد، تنها به قسمتى از آن اشاره شد.

براى او قرار داده شود كه در كار او شريك گردد، و پشت پيامبر صلى الله عليه و آله با همكارى او قوى شود؛ درست همانند هارون نسبت به موسى عليه السلام.

همان گونه كه اشاره شد مسلم است كه منظور شركت در امر نبوت نبوده چون بعد از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله كه خاتم انبياء بود، پيامبرى وجود نداشت. و نيز معلوم است كه منظور تنها شركت در امربه معروف و نهى از منكر و ارشاد و تبليغ دين نيست، چرا كه اين وظيفۀ همۀ مسلمانان است. زيرا همه بايد امربه معروف و نهى از منكر كنند؛ و همه بايد در حد توان خود تبليغ اسلام و ارشاد جاهل نمايند.

بنابراين منظور، مقام خاصى است غير از نبوت و غير از وظيفه عمومى امربه معروف ؛ آيا اين مسئله چيزى جز رهبرى الهى و وزير بودن از سوى خداوند مى تواند باشد؟ و نتيجۀ مستقيم اين امر، آن است كه او بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله جانشين بلافصل وى خواهد بود.

به تعبير ديگر وظايفى وجود دارد كه كار همۀ افراد نيست؛ و آن حفظ آئين الهى از هرگونه تحريف و انحراف، و همچنين تفسير مجملات و مبهمات كه براى افراد در محتواى آئين رخ مى دهد؛ و رهبرى امت در غيبت پيامبر صلى الله عليه و آله و بعد از او و كمك مؤثر در پيشبرد اهداف او است؛ كه همه آنها در كلمه «وزير» خلاصه مى شود.(1)

اين همان چيزى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله از خداوند درباره على عليه السلام خواست، و خدا دعاى او را مستجاب كرد.

از اينجا پاسخ وسوسه هاى بعضى از مفسران كه قبول اين گونه فضائل را درباره على عليه السلام تحمل نمى كنند روشن مى شود.

آنها سعى دارند كه شركت در كار پيامبر را به معنى امربه معروف و ارشاد

ص: 304

تفسير كنند.(1)

در حالى كه مى دانيم اين وظيفه همه مسلمانان است و نياز به تعيين «وزير» از سوى خدا ندارد.

ص: 305

ص: 306

10 و 11 - آيات سوره احزاب

در سوره «احزاب» آياتى است كه به گفته گروهى از مفسران درباره على عليه السلام نازل شده، و يا نظر به فداكارى هاى بى نظير او دارد.

در آيه 23 اين سوره مى خوانيم: مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اَللّٰهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضىٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِيلاً: «در ميان مؤمنان مردانى هستند كه بر سر عهدى كه با خدا بستند صادقانه ايستاده اند؛ بعضى پيمان خود را به آخر بردند (و در راه او شربت شهادت نوشيدند)، و بعضى ديگر در انتظارند؛ هيچ گونه تغييرى در پيمان خود) ندادند».

و در آيه 25 همين سوره (يعنى دو آيه بعد) مى فرمايد: وَ رَدَّ اَللّٰهُ اَلَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنٰالُوا خَيْراً وَ كَفَى اَللّٰهُ اَلْمُؤْمِنِينَ اَلْقِتٰالَ وَ كٰانَ اَللّٰهُ قَوِيًّا عَزِيزاً: «و خدا كافران را با دلى پر از خشم (از ميدان جنگ احزاب) بازگرداند بى آنكه نتيجه مطلوبى (از كار خود) گرفته باشند؛ و خداوند (در اين ميدان)، مؤمنان را از جنگ بى نياز ساخت (و پيروزى را نصيبشان كرد)؛ و خدا توانا و شكست ناپذير است.»

مى دانيم جنگ «احزاب» از مهم ترين غزوات اسلامى بود، زيرا همان گونه كه از نامش پيدا است، مبارزه همه جانبه اى از ناحيه عموم دشمنان اسلام بر ضد مسلمانان محسوب مى شود؛ و تمام گروه هايى كه با پيشرفت آئين اسلام منافعشان به خطر افتاده بود، دست به دست هم دادند تا كار اسلام و پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله را يكسره كنند؛ و براى هميشه فكرشان راحت شود!

ص: 307

هفده آيه از سوره «احزاب» شرح اوضاع اين جنگ را مى دهد؛ دقايق بسيار و ريزه كارى هاى فراوان در آنها بيان شده و وضع گروه هاى مختلف مسلمين را با دقت و ظرافت در اين ميدان شرح مى دهد.

در اين ميدان لحظات بسيار سخت و خطرناكى بر مسلمانان گذشت؛ جمعيت انبوه دشمن، و كمى لشگريان اسلام در برابر آنها - مورخان تعداد لشكر احزاب را ده هزار نفر، و لشكر اسلام را سه هزار نفر نوشته اند - به علاوه آمادگى دشمن از نظر تجهيزات جنگى و كمى تجهيزات مسلمين به مشكلات اين جنگ مى افزود.

دو آيۀ بالا از همين هفده آيه است.

در شواهد التنزيل در ذيل آيه اول با سند خود از على عليه السلام نقل مى كند كه فرمود:

«فينا نزلت رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اَللّٰهَ عَلَيْهِ ». آيه «رِجٰالٌ صَدَقُوا»... درباره ما نازل شده است. سپس فرمود: «فاَنا وَ اللّٰهِ المُنْتَظرُ»: «آن كس كه در انتظار (شهادت است) به خدا سوگند منم».(1)

و نيز از عبد اللّٰه بن عباس نقل مى كند كه آيه مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اَللّٰهَ عَلَيْهِ ناظر به على عليه السلام و حمزه و جعفر عليهما السلام است و جمله: وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ كه در انتظار شهادت در راه خدا بود، «فَوَ اللّٰهِ لَقَدْ رُزِقَ الشَّهادةُ »: «به خدا سوگند شهادت نصيب او شد».(2)

همين معنى در صواعق ابن حجر و فصول المهمه ابن صباغ مالكى، و الكشف و البيان نيشابورى 9 نيز نقل شده است.(3)

***

در مورد آيه دوم بحث از اين هم گسترده تر است؛ زيرا بسيارى از محدثان و

ص: 308

مفسّران گفته اند كَفَى اَللّٰهُ اَلْمُؤْمِنِينَ اَلْقِتٰالَ : «خداوند (در اين ميدان)، مؤمنان را از جنگ بى نياز ساخت» اشاره به على عليه السلام و ضربه بسيار مؤثرى است كه بر پيكر عمر بن عبد ود زد و مسلمانان را از جنگ با كفار بى نياز نمود.

از جمله كسانى كه اين موضوع را نقل كرده اند عبد اللّٰه بن مسعود است؛ هنگامى كه آيه فوق را مى خواند در تفسير آن مى گفت: وَ كَفَى اَللّٰهُ اَلْمُؤْمِنِينَ اَلْقِتٰالَ «بِعَلِىّ بنِ اَبى طالِبٍ عليه السلام».(1)

حاكم حسكانى چندين حديث به همين مضمون از عبد اللّٰه بن مسعود نقل مى كند.(2)

و نيز از ابن عباس نقل مى كند كه هنگامى كه آيه وَ كَفَى اَللّٰهُ اَلْمُؤْمِنِينَ اَلْقِتٰالَ را خواند. گفت: «كَفاهُمُ اللّٰهُ القِتالَ يَوْمَ الخَنْدَقِ بِعَلِىِّ بْنِ اَبى طالِبٍ ، حَينَ قَتَلَ عَمْرَو بنَ عَبْدَ ود» : «خداوند مؤمنان را در روز خندق به وسيله على بن ابى طالب در آن زمان كه عمرو بن عبد ود را كشت بى نياز ساخت.(3)

و نيز از حذيفه صحابى معروف حديث مفصلى درباره پيكار على عليه السلام با عمرو بن عبد ود و كشتن او نقل كرده، سپس مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «بَشِّرْ يا عَلِىُّ ! فَلَو وُزِنَ الْيَومُ عَمَلُكَ بِعَمَلِ اُمَّةِ مُحَمَّد صلى الله عليه و آله لَرَجَحَ عَمَلُكَ بِعَمَلِهِمْ وَ ذلِكَ اَنَّهُ لَمْ يَبْقَ بَيت مِنْ بُيُوتِ المُسلِمِينَ اِلاّ وَ قَدْ دَخَلَهُ عِزٌّ بِقَتْلِ عَمْرو» : «بشارت باد بر تو اى على! اگر اين كار تو را امروز با عمل امت محمد صلى الله عليه و آله مقايسه كنند عمل تو بر اعمال آنها، برترى خواهد داشت؛ زيرا خانه اى از خانه هاى مسلمانان نبود مگر اينكه به خاطر قتل عمرو بن عبدود عزّتى در آن وارد شد».(4)

همين مضمون را از ابن حكيم از جدش از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كند.

ص: 309

سيوطى در الدّر المنثور از ابن ابى حاتم و ابن مردويه و ابن عساكر از ابن مسعود نقل مى كند كه وقتى آيه فوق را مى خواند در (توضيح آن) چنين مى گفت: وَ كَفَى اَللّٰهُ اَلْمُؤْمِنِينَ اَلْقِتٰالَ : «بِعَلِىِّ بْنِ اَبى طالِب. عليه السلام»(1)

همين معنى را علامه شيخ سليمان قندوزى در ينابيع المودّة نقل كرده است.(2)

گروه ديگرى كه نقل نام و كتابشان به طول مى انجامد نيز اين حديث را نقل كرده اند.

قابل توجه اينكه مضمون اين آيات با شرحى كه در بالا گفته شد اين است كه در آن ميدان بسيار خطرناك جنگ احزاب، كه آخرين تير تركش دشمن و سخت ترين توطئه مشركان بر ضدّ اسلام بود على عليه السلام به فرمان خدا عامل پيروزى مسلمين گشت. آرى او مجرى ارادۀ پروردگار و يكى از اسباب پيروزى مسلمانان در اين جنگ بود، اين فضيلتى است كه براى هيچ يك از امت محمد صلى الله عليه و آله جز على عليه السلام ديده نمى شود. آيا سزاوار جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله كسى است كه يك عمل او بر تمام عمل محمد صلى الله عليه و آله برترى دارد، يا افراد ديگر؟!

سؤال

در اينجا ممكن است گفته شود در آيه 9 اين سوره كه اشارۀ اجمالى به داستان جنگ «احزاب» دارد آمده است: يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اُذْكُرُوا نِعْمَةَ اَللّٰهِ عَلَيْكُمْ ، إِذْ جٰاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ كٰانَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِيراً»: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! نعمت خدا را بر خود به ياد آوريد آنگاه

ص: 310

كه (در جنگ احزاب) لشگرهايى (عظيم) به سراغ شما آمدند؛ ما با دو طوفان سختى بر آنها فرستاديم و لشگريانى كه آنها را نمى ديديد (و بدين وسيله آنها را در هم شكستيم)؛ و خداوند هميشه به آنچه انجام مى دهيد بينا است»(1)

مطابق اين آيه، يكى از عوامل شكست لشكر احزاب، تندباد شديدى بود كه بر آنها مسلط شد؛ و عامل ديگر جنود و لشگريان نامرئى خدا (فرشتگان الهى) بنابراين چگونه مى توان گفت: عامل پيروزى، على عليه السلام بوده است ؟

پاسخ اين سؤال اين است كه پيروزى در يك جنگ مى تواند عوامل متعددى داشته باشد، عامل نظامى، عامل طبيعى، عامل معنوى و غير اينها؛ و در اين ميدان سه عامل بدون شك دست به دست هم دادند كه تأثير هيچ كدام را نمى توان انكار كرد، كشته شدن عمر و بن عبد ود بزرگترين سردار لشكر احزاب به دست تواناى على عليه السلام و وزش تندباد، و لشكر فرشتگان، در تمام مواردى كه چند عامل براى ايجاد يك حادثه دست به دست هم مى دهند، آن حادثه را مى توان به هريك از آنها و يا همه آنها نسبت داد.

ص: 311

ص: 312

12 - آيه بينه و شاهد

در آيه 17 سوره «هود» مى خوانيم: أَ فَمَنْ كٰانَ عَلىٰ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتٰابُ مُوسىٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً أُولٰئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ :

«آيا آن كس كه دليل آشكارى از پروردگار خويش دارد، و به دنبال آن شاهدى از سوى (خدا) آمده، و پيش از آن، كتاب موسى كه پيشوا و رحمت بوده (گواهى برآن مى دهد، همچون كسى است كه چنين نباشد)؟! آنها (حق طلبان) به او ايمان مى آورند».

حاكم حسكانى در شواهد التنزيل روايات متعددى كه بالغ بر 16 روايت مى شود در ذيل اين آيه آورده است و هم گواهى مى دهد كه منظور از شاهد در آيه فوق على عليه السلام است، از جمله از انس بن مالك نقل مى كند كه منظور از جمله أَ فَمَنْ كٰانَ عَلىٰ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ : (آيا آن «كسى كه دليل آشكارى از پروردگار خويش دارد) محمد صلى الله عليه و آله است، و منظور از جمله «وَ يَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ »: «علىّ بن ابى طالب عليه السلام» مى باشد، او بود كه زبان رسول خدا صلى الله عليه و آله به سوى اهل مكه به هنگام شكستن پيمان آنها شد».(1)

در حديث ديگرى از ابن عباس نقل مى كند كه در تفسير وَ يَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ گفت «هُوَ عَلِىّ خاصَّة»: «او فقط على بن ابى طالب عليه السلام است».(2)

ص: 313

و نيز از زاذان (يكى از اصحاب و ياران خاص على عليه السلام) از على عليه السلام نقل مى كند كه آن حضرت فرمود: «اگر مسند قضاوت براى من فراهم شود و من برآن بنشيم در ميان اهل تورات به توراتشان، و در ميان اهل انجيل به انجيلشان، و در ميان اهل زبور به زبورشان، و بين اهل قرآن به قرآن داورى خواهم كرد؛ آن چنان داورى كه به سوى خدا صعود كند! به خدا سوگند آيه اى در شب يا روز، در بيابان يا كوه، در صحرا يا دريا نازل نشده مگر اينكه من مى دانم كه در چه ساعتى نازل شد! و درباره چه كسى نازل گرديد... كسى سؤال كرد چه آيه اى دربارۀ تو نازل شده است اى امير مؤمنان ؟ فرمود:

أَ فَمَنْ كٰانَ عَلىٰ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ ، محمد صلى الله عليه و آله بر بينه پروردگارش بود و من شاهد و گواهى او بودم كه به دنبال او گام بر مى دارم.(1)

سيوطى در تفسير الدّر المنثور نيز روايات متعددى در همين زمينه آورده است از جمله در روايتى از ابن ابى حاتم و ابن مردويه و ابو نعيم از على بن ابى طالب عليه السلام نقل مى كند كه فرمود: «ما مِنْ رَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ اِلاّ نَزَلَ فيهِ طائِفة مِنَ القُرآنِ »: «هيچ مردى از مردان قريش نيست مگر اينكه بخشى از قرآن دربارۀ او نازل شده است».

كسى از حضرتش پرسيد: دربارۀ شما چه نازل شده است ؟ فرمود: «آيا سوره هود را نمى خوانى» مى فرمايد: أَ فَمَنْ كٰانَ عَلىٰ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ : «رسول خدا صلى الله عليه و آله دليل آشكارى از پروردگار خويش دارد و من شاهد و گواهى از اويم».(2)

سپس چند حديث ديگر به همين مضمون آورده است.(3)

در تفسير روح المعانى بعد از آنكه حديث ابن ابى حاتم و ابن مردويه»

ص: 314

از على عليه السلام درباره نزول اين آيه در مورد وجود مقدس آن حضرت نقل مى كند، و نيز همين معنى را در حديث ديگرى از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله روايت مى كند كه فرمود: أَ فَمَنْ كٰانَ عَلىٰ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ من هستم، «وَ يَتْلُوهُ شٰاهِدٌ» على عليه السلام است، مى گويد: بعضى از شيعه به اين احاديث براى خلافت على عليه السلام بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله استدلال كرده اند، زيرا در اين آيه على عليه السلام شاهد شمرده شده و در آيه إِنّٰا أَرْسَلْنٰاكَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً، (1)پيامبر صلى الله عليه و آله شاهد و گواه معرفى شده است و نشان مى دهد كه مقام على عليه السلام هم طراز مقام پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان امت است، چون خداوند مى فرمايد: «وَ يَتْلُوهُ » يعنى على عليه السلام به دنبال او مى آيد، اشاره به اين است كه او خليفه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله است.

سپس مى گويد: اين خبر صحيح نيست، و بعد روايتى نقل مى كند كه منظور از شاهد، زمان پيامبر صلى الله عليه و آله است.(2)

مفسر المنار كه او هم در تعصّب نسبت به شيعه و مسائل مربوط به امامت على عليه السلام كمتر از آلوسى در روح المعانى نيست؛ در تفسير آيه سخت به دست و پا مى افتد و خود را در تكلفات عجيبى گرفتار مى سازد؛ از جمله اينكه مى گويد:

ظاهرترين معنى آيه اين است كه «بيّنه» اشاره به علم يقينى پيامبر صلى الله عليه و آله به نبوت خويش است، و شاهد همان قرآن است، و از سعيد بن جبير نقل مى كند كه «بيّنه» قرآن و «شاهد» جبرئيل، و «يتلوه» به معنى تلاوت كردن قرآن است بر پيامبر صلى الله عليه و آله.

سپس مى گويد: در روايت ضعيفى آمده است كه شاهد زبان پيامبر صلى الله عليه و آله است كه قرآن را بر مردم تلاوت مى كرد، و در روايت ضعيف ديگرى كه شيعه آن را نقل كرده آمده است كه شاهد على عليه السلام است.(3)

متأسفانه هميشه پيش داورى ها و پيش فرض ها مانع مهمى بر سر راه فهم آيات

ص: 315

قرآن و روايات مشهور اسلامى بوده است، و در اينجا چند نكته حائز اهميت است:

1 - شگفت آور است درباره حديثى كه اين همه طرق مختلف در كتب معروف و مشهور اهل سنت دارد گفته شود آن يك روايتى است كه شيعه آن را نقل مى كند، آيا مفسر المنار اين همه رواياتى را كه در الدر المنثور و شواهد التنزيل و حتى روح المعانى در مورد تفسير شاهد به على عليه السلام آمده است نديده، و مى گويد: اين روايت را فقط شيعه نقل كرده، يا بايد گفت هر روايتى كه به نفع مكتب شيعه باشد، روايات شيعى است، هرچند ده ها نفر از روات اهل سنت آن را نقل كرده باشند؟!

2 - جمعى از مفسران اهل سنت اين تفسير را كه منظور از شاهد زبان پيامبر صلى الله عليه و آله است مى پذيرند - مفهومى كه در هيچ كجاى قرآن ديده نمى شود - در حالى كه المنار آن را يك روايت ضعيف مى شمرد، شايد او به اين حقيقت توجه كرده است كه تفسير «شاهد» به زبان پيامبر صلى الله عليه و آله، و همچنين «يتلوهُ » را به «تلاوت» قرآن تفسير كردن، بسيار پرتكلف است.

زيرا معنى مجموع جمله اين مى شود: «آيا كسى كه دليل روشنى يعنى قرآن از سوى پروردگارش داشته و زبانش آن را تلاوت مى كند و برآن گواهى مى دهد...

مانند كسى است كه چنين نيست» مفهوم اين سخن آن است كه پيامبر صلى الله عليه و آله شاهد و گواه خويشتن است، آيا مدعى مى تواند شاهد خويش باشد؟ يا بايد شاهد و گواه شخص ديگرى باشد؟ مگر قرآن را پيامبر نياورده، چگونه زبان پيامبر صلى الله عليه و آله شاهد قرآن است ؟ مگر زبان پيامبر صلى الله عليه و آله غير از خود او است ؟، چگونه مى توانيم جزء وجود كسى را شاهد و گواه خودش قرار دهيم ؟! كسى كه نخواهد به واقعيت ها اعتراف كند به اين بيراهه ها كشيده خواهد شد.

3 - اينكه گفته اند منظور از «شاهد» «جبرئيل» است در حالى كه هيچ كس از

ص: 316

مردم اين شاهد را نمى بيند و از وجود او خبر ندارد، چگونه با مفهوم شهادت سازگار است ؟ آيا مجبوريم شعرى بگوئيم كه در قافيه آن گرفتار شويم ؟

4 - عجيب تر اين كه آلوسى در روح المعانى مى گويد: منظور از «بيّنه» قرآن است، و «شاهد» همان جنبۀ اعجاز آن مى باشد.

در حالى كه «بيّنه» بودن قرآن تنها از طريق اعجاز آن است، و قرآن بدون جنبه هاى اعجاز نمى تواند «بيّنه» محسوب شود، بنابراين «بيّنه» و «شاهد» يكى خواهد بود و اين با محتواى آيه سازگار نيست.

5 - تفسير «بيّنه» به «علم يقينى باطنى پيامبر» صلى الله عليه و آله به نبوت خويش، و سپس تفسير «شاهد» به قرآن مجيد آن هم از عجائب است زيرا مفهوم واژه «بيّنه» را بايد قبل از هر چيز در خود قرآن جستجو كرد، «بيّنه» در قرآن مجيد 19 بار، و «بيّنات» كه جمع آن است 52 بار، به كار رفته، و معمولا به معنى معجزه يا كتب آسمانى و قرآن مجيد آمده است، نه به معنى علم باطنى فطرى ضرورى.

بنابراين اگر بخواهيم تكلفات را كنار بگذاريم، «بيّنه» در آيۀ فوق به معنى قرآن است كه معجزۀ جاويدان پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى باشد، و «شاهد» به معنى شخصى غير از پيامبر صلى الله عليه و آله است كه گواهى بر حقانيّت آن بدهد، امّا آنها كه از اين تفسير كه به حقانيّت مذهب شيعه منتهى مى شود، وحشت دارند، حاضراند هرگونه تكلف را براى كنار زدن اين تفسير مرتكب شوند، تا پيشداورى هاى آنها خلاف از آب در نيايد.

ص: 317

ص: 318

13 - آيۀ صديقون

در آيه 19 سورۀ «حديد» مى خوانيم: وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِكَ هُمُ اَلصِّدِّيقُونَ وَ اَلشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ : «كسانى كه به خدا و پيامبرانش ايمان آوردند، آنها صديقان و شاهدان نزد پروردگارشانند؛ براى آنان است پاداش (اعمال) شان و نور (ايمان) شان»!

در شواهد التنزيل از زبان ابن ليلى از پدرش، چنين نقل مى كند: «قالَ رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله الصِّديقُونَ ثَلاثَة: حَبيبُ النَّجار مُؤمِنُ آل ياسينَ ، وَ حِزبيل (حزقيل) مُؤمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ ، وَ عَلِىُّ بْنُ اَبى طالِبٍ الثّالِثُ وَ هُوَ اَفْضَلُهُمْ »:

«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: صديقان سه نفرند: حبيب نجار مؤمن آل ياسين، و حزقيل مؤمن آل فرعون، و على بن ابى طالب عليه السلام سومين نفر آنها كه از همۀ آنان افضل و برتر است».(1)

اين حديث در كتاب فضائل احمد حنبل، و معرفة الصّحابه ابو نعيم، و مناقب ابن مغازلى نيز آمده است.(2)

در همان كتاب شواهد التنزيل چهار حديث ديگر به همين مضمون از طرق ديگر نقل كرده است.(3)

ص: 319

در كتاب ينابيع المودّة» شيخ سليمان قندوزى، حديث فوق از مسند احمد و ابو نعيم و ابن مغازلى و موفق خوارزمى، از ابو ليلى و ابو ايّوب انصارى نقل شده است.

كه اين هر دو گفتند پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «الصِّدِّيقُونَ ثَلاثَة، حَبيبُ النَّجّار... وَ حِزْقيلُ مُؤمِنُ آلِ فِرعَونَ ... وَ عَلِىُّ بنُ اَبى طالِبٍ وَ هُوَ اَفضَلُهُمْ .»(1)

در كنز العمال نيز همين معنى از ابن عبّاس نقل شده است.(2)

احقاق الحق نيز اين حديث را از كتب مختلف و از طرق مختلف نقل كرده است.(3)

گرچه احاديث فوق به طور مستقيم سخنى دربارۀ مسئله خلافت نمى گويد، ولى اثبات مقام صديق امت بودن براى على عليه السلام چنان فضيلتى است كه هرگاه در كفّه ترازوى مقايسه او با ديگران گذارده شود برترى آشكارى را نشان مى دهد كه او را از همه شايسته تر براى مقام خلافت پيامبر معرفى مى كند.

عجب اينكه مطابق اين روايات كثيره، صديق اين امت على عليه السلام است، اما گروهى اين لقب را به ديگران داده اند، درست است كه در ذيل اين آيه روايتى نقل كرده اند كه صديقون هشت نفرند، از جمله ابو بكر و على عليه السلام. ولى اين روايت از پيامبر صلى الله عليه و آله نيست، رواياتى كه از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده، على عليه السلام را صديق اين امت معرفى مى كند.

اين نكته نيز لازم به يادآورى است كه عموميت مفهوم آيه، تضادى با روايات فوق ندارد زيرا بارها گفته ايم كه اين گونه روايات ناظر به فرد اكمل است، يعنى مى گويد: كاملترين مصداق «صديق»، در امت اسلامى على عليه السلام است، كسى كه بسيار صادق و راستگو بود، و قبل از تمام مردان امت ايمان آورد و تصديق پيامبر صلى الله عليه و آله نمود و پيامبر صلى الله عليه و آله عنوان «صديق» در امت اسلامى به او داد.

در تفسير آيه بعد نيز مطالب فراوانى در اين زمينه مطالعه خواهيد فرمود.

ص: 320

14 - آيه نور

در آيه 27 سوره «حديد» مى خوانيم: يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ :

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد! تقواى الهى پيشه كنيد و به پيامبرش ايمان بياوريد تا بهره اى دوچندان از رحمتش به شما بدهد و براى شما نورى قرار دهد كه با آن (در ميان مردم و در مسير زندگى خود) راه برويد و گناهان شما را ببخشد؛ و خداوند آمرزنده و مهربان است.».

در شواهد التنزيل از ابن عباس در تفسير اين آيه نقل مى كند كه مراد از جمله يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ حسن و حسين عليهما السلام است - كه خداوند به على صلى الله عليه و آله مرحمت فرمود - و منظور از يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ ، على بن ابى طالب عليه السلام است (كه نور امت اسلام و مايه هدايت آنها است.(1)

ابن عباس اين سخن را از خود نگفته است، زيرا در حديث ديگرى در همان كتاب با سند خود از جابر بن عبد اللّٰه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه در تفسير يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ فرمود: «منظور حسن و حسين عليهما السلام است» و در تفسير وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ ، فرمود: «منظور على بن ابى طالب عليه السلام است».(2)

ص: 321

در همان كتاب از ابو جعفر الباقر عليه السلام در تفسير همين آيه نقل مى كند كه فرمود:

«مَنْ تَمَسَّك بِوَلايَةِ عَلِىٍّ فَلَهُ نُور»: «كسى كه به ولايت على عليه السلام تمسك جويد نور و روشنايى دارد»(1) (دقت كنيد).

و در تأييد اين معنى از ابو سعيد خدرى نقل مى كند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«اَما وَ اللّٰهِ لا يُحِبُّ اَهْلَ بَيتى عَبْد اِلّا اَعطاهُ اللّٰهُ عَزَّ وَ جَلَّ نُوراً حتّى يَرِدَ عَلَىَّ الْحَوْضَ »!: «به خدا سوگند هيچ بنده اى اهل بيت مرا دوست نمى دارد مگر اينكه خداوند عزّ و جل (در قيامت) نورى به او مى دهد تا در كنار حوض كوثر نزد من آيد».(2)

در «كنز العمّال» از على عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «اَنا عَبْدُ اللّٰهِ وَ اَخُو رَسُولِهِ وَ اَنا الصِّدِّيقُ الاَكْبَرُ لا يَقُولْها بَعْدى اِلّا كَذّاب مُفْتَرٍ وَ لَقَدْ صَلَّيْتُ قَبلَ النّاسِ سَبْعَ سِنينَ » : «منم بنده خدا و برادر رسول خدا، و منم صديق اكبر، و اين سخن را بعد از من (جز من) كسى نمى گويد، مگر دروغگوى افترازننده و من هفت سال قبل از مردم (با رسول خدا) نماز مى خواندم».(3)

اشاره به اينكه نخستين كسى كه تصديق پيامبر خدا كرد (از مردان) من بودم، بنابراين شايسته عنوان «صديق اكبر» منم.

در همان كتاب از معاذ عدويّه نقل شده است كه مى گويد از على عليه السلام بر منبر بصره چنين شنيدم كه مى فرمود: «اَنَّ الصِّدِّيقُ الاَكبَرُ آمَنْتُ قَبْلَ اَن يُؤمِن اَبُو بَكْرٍ وَ اَسْلَمْتُ قَبْلَ ان يُسْلِمَ »: «منم صديق اكبر (چرا كه) ايمان آوردم پيش از آنكه ابو بكر ايمان آورد، و اسلام آوردم قبل از آنكه او مسلمان شود»!(4)

به هر حال اين فضيلتى است از برترين فضائل و دارنده ان از هركس براى خلافت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله شايسته تر است

ص: 322

علامه امينى (ره) بحث بسيار مشروحى در مورد ايمان آوردن على عليه السلام به پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان نخستين نفر از مردان، در جلد سوم الغدير آورده، و مدارك بسيار گسترده اى از معروفترين كتب دانشمندان اهل سنت در آنجا نقل كرده و حتى اشعار زيادى از شعراى اسلامى را نيز به عنوان شاهد آورده است.(1)

ما بعداً فصلى تحت عنوان نخستين مسلمان خواهيم داشت و بسيارى از مسائل گفتنى در آنجا خواهد آمد (ان شاءاللّٰه).

ص: 323

ص: 324

15 - آيه انذار

در آيه 214 و 215 سوره «شعرا» مى خوانيم: وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ اَلْأَقْرَبِينَ وَ اِخْفِضْ جَنٰاحَكَ لِمَنِ اِتَّبَعَكَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ :

«نخست خويشاوندان نزديكت را انذار كن و پروبال (عطوفت) خود را براى مؤمنانى كه از تو پيروى مى كنند فرود آر».

اين آيات داستان معروفى دارد كه تقريباً همۀ مورخان اسلامى آن را نوشته اند.

در تفسير اين آيه روايتى ديده مى شود كه به گفته طبرسى در مجمع البيان نزد خاص و عام مشهور است؛ و نيز به گفته حاكم حسكانى در شواهد التنزيل (براء بن عازب) مى گويد: هنگامى كه آيه وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ اَلْأَقْرَبِينَ نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله بنى عبد المطلب را كه چهل نفر بودند جمع كرد و غذايى براى آنها فراهم ساخت و فرمود:

«به نام خدا نزديك شويد و بخوريد» سپس ظرفى از شير آوردند و فرمود: «به نام خدا بنوشيد»، فردا نيز آنها را دعوت كرد و غذا و نوشيدنى فراهم ساخت، سپس آنها را انذار و بشارت داد، و فرمود: «من دنيا و آخرت را براى شما آورده ام، اسلام بياوريد و اطاعت كنيد تا هدايت شويد»، سپس فرمود: «وَ مَنْ يؤاخينى (مِنكُمُ ) وَ يُوازِرُنى يَكونُ وَلِيّى وَ وَصيّى بَعدى وَ خَليفَتى فى اَهلْى وَ يَقضي دَيْنى...»: «چه كسى از شما حاضر است با من برادرى كند و مرا يارى نمايد و بعد از من وصى و جانشين من در خانواده ام باشد، و دين مرا ادا كند؟»

ص: 325

همه خاموش ماندند، اين سخن را سه بار تكرار فرمود و همچنان همه خاموش بودند، ولى على عليه السلام مى فرمود: «من اين كار را مى كنم»، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «تو خواهى بود».

جمعيّت برخاستند و به ابو طالب مى گفتند: برو اطاعت فرزندت (على) را كن كه محمد صلى الله عليه و آله او را امير تو ساخت.(1)

در حواشى شواهد التنزيل اين حديث از عبد اللّٰه بن عباس و همچنين از ابو رافع نيز نقل شده است.

و از خصائص نسائى نقل مى كند كه ربيعة بن ناجذ مى گويد: مردى به على عليه السلام عرض كرد به چه سبب تو وارث (پسرعمويت، پيامبر) شدى ؟ نه عموى تو، - كه قاعدتا بر تو مقدم است -؟ على عليه السلام در پاسخ او داستان يوم الانذار را نقل فرمود تا آنجا كه مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «ايُّكُمْ يُبايِعُنى عَلى اَنْ يَكُونَ اَخى و صاحِبى وَ وارِثى»: «كداميك از شما با من بيعت مى كنيد كه برادر و دوست و وارث من باشيد».

هيچ كس برنخاست، من برخاستم در حالى كه از همه كوچك تر بودم، فرمود:

«بنشين»، تا مرتبه سوم شد - و كسى جز من پاسخ نگفت - پيامبر صلى الله عليه و آله دستش رابه دست من زد، سپس فرمود: «به اين سبب پسر عمويم را وارث خود ساختم نه عمويم را».(2)

طبرى مورّخ معروف نيز همين حديث را به طور مشروح و مفصل نقل كرده و در ذيل آن مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام اشاره كرد و فرمود: «اِنَّ هٰذٰا أَخى وَ وَصِيّي وَ خَلِيفَتى فيكُمْ فَاسْمِعُوا لَهُ وَ اَطيعُوهُ »: «اين برادر من و وصى من و خليفه در ميان شما است؛ سخنان او را بشنويد و از او اطاعت كنيد» جمعيت برخاستند و خنديدند در حالى كه به ابو طالب مى گفتند: محمد صلى الله عليه و آله دستور داد فرمان

ص: 326

فرزندت را بشنوى و اطاعت كنى!(1)

سپس طبرى همين مضمون را به طرق ديگر نقل كرده است:

از نكات جالب و شنيدنى اينكه همين طبرى مورخ و مفسر بزرگ اهل سنت كه در تاريخ خود داستان يوم الانذار را به اين صورت نقل كرده؛ هنگامى كه وارد تفسير مى شود - توجه داشته باشيد طبرى غير از تاريخ، تفسير مفصلى دارد كه در 30 جلد نگاشته شده - و به اين آيه مى رسد و داستان مزبور را نقل مى كند و مى گويد:

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «اَيُّكُمْ يُوازِرُنى عَلى هذا الاَمْرِ عَلى اَنْ يَكُونَ اَخى وَ كَذا وَ كَذا...» على عليه السلام عرض كرد، «اَنَا يا نَبِىَّ اللّٰهِ اَكُونُ وَزيرُكَ ...» پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «اِنَّ هذا اَخى وَ كذا و كذا».(2)

همان گونه كه ملاحظه مى كنيد اين مفسر معروف به جاى «وَصِيّى وَ خَليفَتى فيكُمْ » - على عليه السلام وصى من و خليفه من در ميان شما است - تعبير به كذا و كذا - چنين و چنان خواهد شد - مى كند، و اين كار را دو بار تكرار كرده، مبادا تعبير «وصّى و خليفه» به دست پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام بيفتد، و آن را سندى بر خلافت على عليه السلام معرفى كنند، و پيش داورى هاى تعصب آلود طبرى و ساير طبرى ها خدشه دار شود!

آيا اين است معنى رعايت امانت در نويسندگى، و نقل احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله ؟ آيا او فكر نمى كرد روزى عبارت تاريخ او را در برابر عبارت تفسيرش مى گذارند؛ و با هم مقايسه مى كنند؛ و به قضاوت مى نشينند؟. بايد توجه داشت كه طبرى دراين كار، تنها نيست، و از اين گونه كارها فراوان كرده و مى كنند.

آلوسى در روح المعانى نيز اين روايت را به طور ناقص و دست وپاشكسته نقل كرده سپس مى افزايد: شيعه به بعضى از اين روايات براى مقصود خود در

ص: 327

امر خلافت استدلال كرده اند، ولى بايد آن روايت را تأويل و تفسير كرد و يا گفت ضعيف يا مجعول است!(1)

راستى پيش داورى هاى اين مفسر معروف عجيب است، مى گويد: چون اين روايت به نفع شيعه تمام مى شود يا بايد آن را توجيه كرد؛ يا ضعيف شمرد؛ يا مجعول دانست؛ يعنى: پايۀ قضاوت بر واقعيت هاى تاريخى و قرآن و حديث نيست، پايۀ اصلى بر پيش داورى هاى قبلى است؛ و هر چيز مخالف آن باشد بايد چشم بسته توجيه و تضعيف شود.

بديهى است با اين طرز تفكر اگر تمام انبياء و كتب آسمانى جمع شوند نمى توانند در فكر كسى كه داراى اين طرز فكر است نفوذ كنند و تغييرى ايجاد نمايند.

احمد حنبل يكى از ائمه چهارگانه اهل سنت در كتاب خود كه معروف به مسند احمد است داستان يوم الانذار را آورده، تا آنجا كه مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «چه كسى تضمين مى كند ديون مرا أدا و وعده هاى مرا وفا كند و با من در بهشت باشد و جانشين من در اهلم باشد»، سرانجام على عليه السلام پذيرفت و عرض كرد: «من اين كار را مى كنم».(2)

ابن ابى الحديد معتزلى مى گويد: اما خبر وزارت - اشاره به همين حديث است كه وزير بودن على عليه السلام را تثبيت مى كند - را طبرى در تاريخ خود از عبد اللّٰه بن عباس از على بن ابى طالب عليه السلام نقل نموده است كه وقتى آيه وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ اَلْأَقْرَبِينَ نازل شد پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام را فراخواند... سپس داستان را به طور مبسوط نقل كرده تا آنجا كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «قَدْ اَمَرَنِىَ اللّٰهُ اَنْ اَدْعُوكُمْ اِلَيْهِ ، فَاَيُّكُمْ يُوازِرُنى عَلى هذا الآمرِ عَلى اَنْ يَكُونَ اَخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى

ص: 328

فيكُمْ !» «خداوند به من دستور داده كه شما را به سوى (آئين) او بخوانم كداميك از شما مرا در اين كار يارى خواهيد كرد تا برادر و وصى و جانشين من در ميان شما باشد...»

على عليه السلام عرض كرد: «اَنَا يا رَسُولَ اللّٰهِ اَكُونُ وَزيرَكَ عَلَيْهِ »: «اى رسول خدا من وزير و ياور تو در اين كار خواهم بود...» پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «هذا اَخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى فيكُمْ »: «اين برادر و وصى و خليفه من در ميان شما است».(1)

توجّه داشته باشيد در اين روايت و بعضى از روايات سابق، تعبير به «خليفتى فيكم» (خليفه من در ميان شما) آمده، و از آن معلوم مى شود كه تعبير به اهل در روايات ديگر نيز به همين معنى است. (دقت كنيد).

ابن اثير (2) در كتاب كامل خود نيز اين جريان را به طور مشروح آورده است - و حتى مشروح تر از بسيارى از محدّثان و مورّخان - تا آنجا كه مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «اَيُّكُمْ يُوازِرُنى عَلى هذا الأمْرِ على اَنْ يَكُونَ اَخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى فيكُمْ »: «كدام يك از شما مرا يارى در اين كار مى كند تا برادرم و وصيّم و جانشينم در ميان

شما باشد»؟ و بعد ازآن كه همه جواب منفى دادند يا ساكت شدند، على عليه السلام عرض كرد: «اَنَا يا نَبىَّ اللّٰه اَكُونُ وَزيرَك عَلَيْهِ » پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «اِنَّ هذا اَخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى فيكُمْ فَاسْمِعُوا لَهُ وَ اَطيعُوا».(3)

جالب اينكه در اين حديث نيز تعبير به «خليفتى فيكم»: «جانشين من در ميان شما» شده است؛ و در واقع اين يكى از معجزات پيامبر صلى الله عليه و آله است كه در آن روز كه على عليه السلام سيزده سال بيشتر نداشت چنين جمله اى را قاطعانه به او گفت. چه كسى مى توانست پيش بينى كند كه اين كودك سيزده ساله در آينده يكى از بزرگترين مردان جهان بشريّت خواهد شد و سزاوار است جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله گردد؛ و همه سخن او را بشنوند و سر بر فرمان او نهند.

ص: 329

و باز جالب اينكه: اين سخن را پيامبر صلى الله عليه و آله هم در اوائل دعوتش در «يوم الانذار» بيان كرد، و هم در ماه هاى آخر عمر مباركش در غدير خم. آيا اين سخن بهترين دليل بر امامت على عليه السلام نيست ؟

ص: 330

16 - آيۀ مرج البحرين

در آيه 19 تا 22 سورۀ «الرّحمن» مى خوانيم: مَرَجَ اَلْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيٰانِ - بَيْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ يَبْغِيٰانِ - فَبِأَيِّ آلاٰءِ رَبِّكُمٰا تُكَذِّبٰانِ - يَخْرُجُ مِنْهُمَا اَللُّؤْلُؤُ وَ اَلْمَرْجٰانُ : «خداوند دو درياى مختلف (شور و شيرين، گرم و سرد) را در كنار هم قرار داد، در حالى كه با هم تماس دارند؛ در ميان آن دو مانعى است كه يكى بر ديگرى غلبه نمى كند (و به هم نمى آميزند). پس كدامين نعمتهاى پروردگارتان را انكار مى كنيد؟! از آن دو، لؤلؤ و مرجان خارج مى شود.».

در تفسير اين آيه، سخن بسيار گفته اند؛ و در تفسير نمونه بحث هاى فراوانى در اين زمينه آورده ايم؛ گاه گفته شده است: منظور از دو دريا، دو درياى آب شيرين و شور است؛ كه در بسيارى از مناطق در كنار هم هستند بى آنكه با هم مخلوط گردند؛ و اين منظره در تمام مناطقى كه رودخانه هاى آب شيرين به دريا مى ريزد به خوبى ديده مى شود.

تفسير جالب ديگرى كه براى اين دو دريا شده است، جريان گلف استريم و رودهاى عظيم دريايى است؛ كه در بسيارى از اقيانوس هاى جهان در حركت است؛ و آب هاى گرم مناطق استوايى را به سوى مناطق قطبى مى برد؛ و گاه حتّى رنگ آن با رنگ آب هاى اطراف مختلف است؛ و عجب اينكه: عرض آنگاه به يك صد و پنجاه كيلومتر و عمق آن به چندصد متر، و گاه سرعت آن در يك روز به 160 كيلومتر مى رسد! و تفاوت درجۀ حرارت آن با آب هاى مجاور، 10 تا 15 درجه است!

ص: 331

اين جريان آب هاى گرم بادهاى گرمى به وجود مى آورد و حرارات خود را به اطراف مى دهد و هواى كشورهاى مناطق شمالى زمين را كه در مسير آن هستند مطبوع و قابل تحمّل مى كند و اگر اين جريان هاى دريايى نبود، زندگى در آن كشورها، بسيار سخت و شايد غير قابل تحمل بود.

البتّه گلف استريم نام يكى از اين جريان ها و رودهاى دريايى است؛ و در آب هاى پنج قارّه جهان نظير آن ديده مى شود؛ و عامل اصلى اين حركت تفاوت درجۀ حرارت آب هاى مناطق استوايى زمين و مناطق قطبى است.

شرح بيشتر در اين باره و دربارۀ تفسير آيات فوق را در جلد 23 تفسير نمونه، صفحه 131 مطالعه فرمائيد.

از آنجا كه آيات قرآن ظاهر و باطنى دارد؛ گاه هم تفسير مادى براى آن وجود دارد و هم تفسير معنوى؛ در روايات اسلامى تفسير معنوى اين دو دريا به على عليه السلام و فاطمه زهرا عليها السلام، و تفسير معنوى لؤلؤ و مرجان به حسن و حسين عليهما السلام شده است.

در شواهد التنزيل از سلمان فارسى در تفسير آيه مَرَجَ اَلْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيٰانِ چنين نقل شده است كه منظور على عليه السلام و فاطمه زهرا عليها السلام است سپس مى افزايد، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «منظور از يَخْرُجُ مِنْهُمَا اَللُّؤْلُؤُ وَ اَلْمَرْجٰانُ حسن و حسين عليهما السلام است».(1)

همين معنى از ابن عباس و از ضحّاك در طريق ديگرى نقل شده است.(2)

در حديث ديگرى از سعيد بن جبير از ابن عباس آمده است كه منظور از مَرَجَ اَلْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيٰانِ ، على عليه السلام و فاطمه عليها السلام است و منظور از بَيْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ يَبْغِيٰانِ «حُبُّ دائِم لا يَنْقَطِعُ وَ لا يَنْفَذُ»: «محبّت، دائمى است كه قطع نمى شود

ص: 332

و پايان نمى گيرد»، و منظور از يَخْرُجُ مِنْهُمَا اَللُّؤْلُؤُ وَ اَلْمَرْجٰانُ حسن و حسين عليه السلام است(1).

در حديث ديگرى از ابن عبّاس تعبير روشنترى درباره بَيْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ يَبْغِيٰانِ آمده و آن اينكه منظور «وُدٌّ لا يَتَباغَضانِ » يعنى «در ميان آن دو بزرگوار آن چنان محبّت و دوستى است كه هرگونه بغض و كينه اى را دور مى كند»!(2)

در واقع «برزخ» به معنى مانع ميان دو چيز است، در اينجا همان محبّت و دوستى است كه مانع از هرگونه بغى و تعدّى و تجاوز مى شود.

سيوطى نيز در تفسير روايى الدّر المنثور بعد از آنكه روايات مربوط به تفسير ظاهرى آيه را بيان مى كند، محتواى احاديث پيشين را از ابن عباس و از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نقل كرده، مى گويد: ابن مردويه از ابن عباس در تفسير آيه مَرَجَ اَلْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيٰانِ نقل كرده كه منظور على عليه السلام و فاطمه عليها السلام است سپس مى افزايد: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اَللُّؤْلُؤُ وَ اَلْمَرْجٰانُ منظور حسن و حسين عليهما السلام است.(3)

همين معنى را انس بن مالك نيز نقل كرده است.(4)

جالب اينكه: آلوسى مفسّر معروف، در تفسير روح المعانى بعد از آنكه روايت فوق را از ابن عبّاس و اياس بن مالك و همچنين از طريق طبرسى سلمان فارسى و سعيد بن جبير و سفيان ثورى نقل مى كند: چنين مى افزايد: آنچه من فكر مى كنم اين است كه اگر اين روايات، صحيح باشد؛ ارتباطى به تفسير ندارد، بلكه تأويلى است همانند تأويلات صوفيان! نسبت به بسيارى از آيات. البته هركدام از على و فاطمه (رضى اللّٰه عنهما) در نزد من از

ص: 333

اقيانوس كبير از نظر علم و فضل، بزرگ تراند، و همچنين هركدام از حسنين (رضى اللّٰه عنهما) بى نهايت زيباتر و جالب تر از لؤلؤ و مرجان اند.(1)

اعتراف صادقانۀ او نسبت به مقام اين بزرگواران در خور تحسين است؛ مشروط بر اينكه هدفش از ميان بردن ارزش روايات فوق نباشد!

آلوسى گويا فراموش كرده است كه اين حديث با طرق متعدد از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده است و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله حقّ دارد تأويل آيات را بيان بفرمايد؛ و مقايسۀ آن با تأويل هاى بى مدرك و ساختۀ افكار منحرف صوفيان مقايسۀ بسيار ظالمانه اى است كه دور از شأن يك عالم مى باشد.

به هر حال اين آيه از آياتى است كه دلالت بر فضيلت فوق العاده و جلالت عظيم براى على عليه السلام و همسرش و فرزندانش حسن و حسين عليهما السلام مى كند، چرا كه على عليه السلام و فاطمه عليها السلام را تشبيه به دو اقيانوس عظيم نموده؛ اقيانوسى كه نشانۀ عظمت خداوند و منبع بركات، و مبدأ علوم دانش ها بسيار و نشانۀ بارز اخلاق كريمه و، جود و سخاوت پاكى و عصمت است. و فرزندانشان را به جواهرات گران بها و بى مانندى تشبيه مى كند كه در دل اقيانوس پرورش يافته و به خارج مى رسند؛ حسن و زيبايى، و جمال ظاهر و باطن، و علم و تقوا و فضيلت، و پاكى و عصمت همه در آن درج است.

دربارۀ چه كسى در اسلام اين همه فضائل ديده مى شود، و چه كسى شايسته تر براى جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله از على عليه السلام و فرزندان او است، و چه ساده از كنار اين همه فضائل گذشته اند.

ص: 334

17 - آيه نجوى

بى آنكه به اين حقيقت توجّه داشته باشند كه وقت پيامبر صلى الله عليه و آله باارزش تر از آن است كه براى مسائل كم ارزش يا بى ارزش در اختيار يك فرد قرار گيرد؛ به علاوه اين كار مايۀ ناراحتى مستضعفان و موجب امتيازى براى اغنياء بود؛ و گاه ايجاد بدبينى مى كرد.

نخستين آيه از دو آيه بالا نازل شد؛ به مسلمانان دستور داد: اگر مى خواهيد با پيامبر صلى الله عليه و آله نجوى كنيد، قبل ازاين كار، صدقه اى در راه خدا بدهيد اين دستور آزمون جالبى به وجود آورد و سنگ محكى بود براى مدعيان قرب به پيامبر صلى الله عليه و آله. همگى جز يك نفر از دادن صدقه و نجوى خوددارى كردند، و آن يك نفر كسى جز امير مؤمنان على عليه السلام نبود.

در اينجا آنچه لازم بود روشن شود؛ و مسلمانان بفهمند و عبرت گيرند روشن شد؛ و درس لازم را گرفتند.

كمى بعد آيه دوّم نازل شد و اين حكم را نقض كرد و معلوم شد حبّ مال در دل بعضى از علاقۀ به نجوى با شخص پيامبر صلى الله عليه و آله بيشتر است، و نيز معلوم شد اين نجواها غالباً دربارۀ مسائل غير ضرورى بوده، و به منظور سكب موقعيت اجتماعى بصورت مى گرفته است.

در اينجا روايات متعدّدى وارد شده است كه تنها كسى كه به اين آيه در قرآن مجيد عمل كرد، على عليه السلام بود.

در شواهد التنزيل از مجاهد از على عليه السلام چنين نقل شده است كه فرمود: «اِنّ فى القُرآنِ لآيَةً ما عَمِلَ بِها اَحَدُ قَبْلى وَ لا بَعْدى وَ هِىَ آيَةُ النَّجْوى، قالَ كانَ لى دِينارُ فَبِعْتُهُ بِعَشَرَةِ دَراهِمَ ، فَكُلَّما اَرَدْتُ اَنْ اُناجَى النَّبِىَّ صلى الله عليه و آله تَصَدَّقْتُ بِدِرْهَمٍ مِنهُ ثُمَّ نُسِخَتْ »: «در قرآن آيه اى است كه هيچ كس قبل از من و نه بعد از من، به آن عمل نكرده و نخواهد كرد، و آن آيه نجوى است، من دينارى داشتم، آن را به ده درهم فروختم، هر زمانى مى خواستم با پيامبر صلى الله عليه و آله نجوى كنم، درهمى را صدقه

ص: 336

مى دادم، سپس اين آيه نسخ شد».(1)

در روايت ديگرى از ابو ايوب انصارى نقل شده كه اين آيه دربارۀ على عليه السلام نازل شده، و على عليه السلام ده بار با پيامبر صلى الله عليه و آله نجوى كرد، و در هربار يك دينار صدقه مى داد.(2)

باز در همان كتاب در حديث ديگرى از مجاهد آمده است كه در قرآن آيه اى است كه جز على بن ابى طالب عليه السلام به آن عمل نكرده تا زمانى كه نسخ شد، و آن آيه يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَيْتُمُ اَلرَّسُولَ ... است؛ او با رسول خدا صلى الله عليه و آله نجوا كرد و يك دينار صدقه داد.(3)

در آن كتاب روايات متعدد ديگرى در اين زمينه نقل شده كه بالغ بر ده روايت مى شود!

سيوطى در تفسيرش روائى الدرُّ المنثور اين روايت را از طرق متعدد (بيش از هفت طريق) بيان كرده است؛ مخصوصاً از حاكم نيشابورى با اعتراف به اينكه اين حديث، حديث صحيحى است از على عليه السلام نقل مى كند كه در قرآن مجيد آيه اى است كه هيچ كس قبل يا بعد از من به عمل نكرده و نخواهد كرد. سپس ادامۀ حديث را به همان گونه كه در بالا از شواهد التنزيل آورديم ذكر نموده است(4).

در همان كتاب از گروه زيادى از راويان اخبار از على عليه السلام نقل مى كند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله دربارۀ تعيين مقدار اين صدقه با على عليه السلام به مشورت پرداخت - «فرمود: دينار را چگونه مى بينى ؟ عرض كرد: «مردم توانائى آن را ندارند؛» فرمود: نصف دينار چطور؟ عرض كرد: توانايى آن را هم ندارند؛ فرمود پس چه اندازه

ص: 337

باشد خوب است، فرمود: «شَعيرَة» (به اندازه وزن يك جو طلا) پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «اِنَّكَ لَزَهيدٌ»: «مقدار آن ار كم گفتى»، چيزى گذشت كه آيه «أَ أَشْفَقْتُمْ ...» نازل شد و حكم سابق نسخ شد؛ على عليه السلام مى فرمايد: «به وسيله من خداوند از اين امّت تخفيف داد و بار آنها را سبك كرد.(1)

در اينجا حديث جالبى است كه برسوئى در تفسير روح البيان از عبد اللّٰه بن عمر بن خطاب نقل مى كند كه مى گفت: «كانَ لِعَلِىٍّ عليه السلام ثَلاثُ لَوْ كانَتْ لى واحِدَة مِنْهُنَّ كانَ اَحَبَّ اِلَىَّ مِنْ حُمرِ النَّعَمِ تَزْويجُهُ فاطِمَةَ عليها السلام وَ اِعْطاؤهُ الرّايَةَ يَوْمَ خَيْبَرٍ وَ آيَةُ النَّجْوى»:

«على عليه السلام سه فضيلت داشت كه اگر يكى از آنها براى من بود بهتر از گروه شتران سرخ مو بود (اين تعبير در ميان عرب براى اشاره به گران بهاترين اشياء به كار برده شده و به صورت ضرب المثلى به هنگام بيان اشياء بسيار نفيس ذكر مى شد).

نخست تزويج پيامبر صلى الله عليه و آله فاطمه زهرا عليها السلام را به على عليه السلام و ديگر دادن پرچم به دستش در روز خيبر، و ديگر آيۀ نجوى».(2)

زمخشرى نيز آن را در «كشّاف» آورده است(3)

همچنين قرطبى در تفسير «الجامع لاحكام القرآن»(4)

و طبرسى در «مجمع البيان»(5)

در واقع «عبد اللّٰه بن عمر» انگشت روى سه مسئله حساس گذاشته است فاطمه عليها السلام كه به گفته پيامبر «سَيِّدَةُ نِساءِ الْعالَمينَ مِنَ الاَوَّلينَ و الآخَريْنَ »: «بانوى تمام جهانيان از اولين تا آخرين بود» همتايى جز على عليه السلام نداشت كه او ابرمرد

ص: 338

تاريخ بشر بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله بود.

مسئله دادن پرچم به دست على عليه السلام در روز جنگ خيبر و او را به لقب «كَرّارُ غَيْرُ فَرّارٍ» مفتخر ساختن بعد از آنكه ديگران رفتند و كارى از پيش نبردند و پيروزى چشم گيرى كه از اين طريق حاصل شد يك فضيلت بى مانند گيراست، همچنين وجود آيه اى در قرآن كه تنها على عليه السلام به آن عمل كرده است.

عجب اينكه بعضى اصرار دارند كه اين فضيلت را كم رنگ كرده، بلكه فضيلت بودنش را به كلى انكار كنند! و طبق معمول به سراغ عذرهاى مختلف و دلائل سست و بى پايه اى بروند.

گاه مى گويند اگر بزرگان صحابه اقدام به اين كار نكردند نيازى به آن نديدند! و گاه مى گويند وقت كافى نداشتند چون آيه به زودى نسخ شد! و گاه مى گويند ديگران فكر مى كردند اگر اقدام به صدقه و نجوى كنند موجب ناراحتى فقراء و وحشت اغنيا مى گردند؛ و فقرا توانائى ندارند مثل آن را انجام دهند و اغنياء كه توانائى دارند اگر آن را ترك كنند مورد ملامت قرار مى گيرند. بنابراين عمل نكردن ديگران به اين آيه سلب فضيلتى از آنها نمى گردد.(1)

ولى اين مفسران بزرگ گويا آيه دوم را به هنگام اين بهانه تراشى ها اصلاً فراموش كرده اند؛ زيرا قرآن نجواكنندگان پيشين را كه بعد از نزول حكم صدقه آن را ترك كردند مورد ملامت و سرزنش قرار داده؛ و مى گويد: أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوٰاكُمْ صَدَقٰاتٍ : «آيا ترسيديد (فقير شويد) كه از دادن صدقات قبل از نجوى خوددارى كرديد؟!».(2)

سپس قرآن اين كار را همانند يك گناه مى شمرد و با جمله وَ تٰابَ اَللّٰهُ عَلَيْكُمْ آنها را مشمول توبه الهى قرار مى دهد؛ و براى جبران اين عمل بد دستور به اقامه

ص: 339

نماز و اداى زكات و اطاعت خدا و پيامبر مى دهد.

اگر وقت كوتاه بوده جاى سرزنش و ملامت نيست؛ و نيازى به توبه الهى ندارد. و اگر هدف آنها كمك به جلب قلب فقرا و دفع وحشيت اغنيا بوده كارى در خور تشويق و قدردانى است؛ پس چرا خداوند آنها را سرزنش مى كند و سخن از توبه به ميان مى آورد. پس با توجه به اين آيه به خوبى روشن مى شود كه كار آنها ناپسند بوده است.

حقيقت اين است هنگامى كه مسائلى پيش مى آيد كه با پيشداورى هاى اين برادران سازگار نيست؛ همه چيز حتى آيات قرآن به فراموشى سپرده مى شود، در حالى كه پيش چشم آنها است.

باز در اينجا بعضى براى كم رنگ كردن اين فضيلت مى گويند: فاصله ميان آيه نجوى و نسخ آن فقط يك ساعت بود؛ به همين دليل بزرگان صحابه موفق به عمل كردن به آن نشدند؛ اينها نيز از همان گروه فراموش كارانند. كه توجه به لحن آيۀ ناسخ نكرده اند، آيه اى كه گروهى از اصحاب را ملامت مى كند كه چرا از ترس فقر، صدقه را ترك كردند و از نجوا چشم پوشى نمودند؛ و هم اكنون خداوند توبه آنها را مى پذيرد.

اگر فاصله ميان اين دو تنها يك ساعت بوده جايى براى اين گفتگوها نخواهد بود، بنابراين مناسب، روايتى است كه مى گويد: فاصله ميان آن دو، ده روز بوده است.(1)

محسوب مى شود؟ آيا همان طور كه بعضى از مفسران صاحب تعصب گفته اند نه عمل كردن به آن فضيلتى بوده، و نه ترك آن منفعتى ؟

يا آن گونه كه در روايات اسلامى آمده كه على عليه السلام آن را افتخار بزرگى براى خويش مى شمرد؛ و عبد اللّٰه بن عمر آن را فضيلتى همسنگ ازدواج با بانوى اسلام فاطمه زهرا عليها السلام و فتح خيبر قلمداد مى كرد؟

پاسخ اين سؤال از بحث هاى گذشته روشن شد، و اضافه مى كنيم بهترين راه براى يافتن پاسخ اين سؤال همان مراجعه به خود قرآن و دقت در آيۀ ناسخ (آيه دوم) است، اين آيه نشان مى دهد كه خداوند مى خواسته با اين دستور، مسلمين را آزمايش كند كه آيا حاضرند براى انجام نجوى با پيامبر صلى الله عليه و آله كه مدّعى بودند به خاطر مصالح مسلمين انجام مى گرفته، چيزى خرج كنند، و صدقه اى در راه خدا بدهند؟

در اينجا تنها يك نفر از عهدۀ اين آزمايش الهى بر آمد، و او على بن ابى طالب عليه السلام بود، آيا اين افتخار بزرگى نيست ؟

به تعبير ديگر، ساير افراد مشمول ملامت و سرزنش و توبۀ موجود در اين آيه شدند؛ تنها كسى كه اين ملامت و سرزنش و توبه متوجه او نشد على عليه السلام بود.

راستى چرا بعضى از دانشمندان حقايقى با اين وضوح و روشنى را انكار مى كنند؟! شما بگوييد چرا؟!

ص: 341

ص: 342

18 - آيۀ سابقون

پيامبر صلى الله عليه و آله بود، و هم پيشگام در رفتن به بهشت است، و در واقع اين دو ارتباط و پيوند ناگسستنى با يكديگر دارد.

در همين كتاب، چندين حديث ديگر دراين باره نقل شده است.

در تفسير الدّر المنثور نيز دو روايت از ابن عباس در اين زمينه نقل شده، در يكى از آنها ابن ابى حاتم و ابن مردويه از ابن عباس در تفسير اين آيه نقل مى كنند كه يوشع بن نون (نخستين كسى بود كه) به موسى عليه السلام ايمان آورد؛ و مؤمن آل ياسين به عيسى عليه السلام، و على بن ابى طالب عليه السلام پيشگام در ايمان به پيامبر اسلام عليهم السلام بود.(1)

در همان كتاب حديث ديگرى نيز به همين مضمون نقل مى كند.(2)

از كسانى كه اين روايت را نقل كرده اند ابن مغازلى (طبق نقل ابن بطريق) در كتاب العمده و سبط بن جوزى در تذكرة و ابن كثير در تفسير خود و ابن حجر در صواعق و علامه شوكانى در فتح القدير و شيخ سليمان قندوزى در ينابيع الموده است.(3)

اين نكته نيز قابل توجه است كه قاضى روزبهان كه در مسائل مربوط به امامت و خلافت، تعصب خاصى دارد و كتابش به نام ابطال نهج الحق گواه بر اين معنى است.

هنگامى كه در مقام پاسخ گويى از علامه حلى در مورد اين آيه بر مى آيد - زيرا علامه در كتاب خود از طريق اهل سنت از ابن عباس نقل مى كند: «سابِقُ هذِهِ الاُمَّةِ عَلِىُّ بْنُ اَبى طالِبٍ »: «پيشگام اين امت در ايمان، على بن ابى طالب عليه السلام است» -. او در كتاب خود به نام ابطال نهج الحق در پاسخ سخن علامه چنين مى گويد: «اين حديث در روايات اهل سنت آمده است، ولى به اين عبارت: «سُبّاقُ الاُمَّةِ ثَلاثَة: مُؤمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَ حَبيبُ النَّجّار وَ عَلِىُّ بنُ اَبى

ص: 344

طالِبٍ ،» سپس مى افزايد: شك نيست كه على عليه السلام پيشقدم در اسلام بود. و سابقه و فضائل بيشمارى داشت، ولى اينها دليل بر نص بر امامت (بلافصل) او نمى شود».(1)

ولى بايد توجه داشت كه هيچ كس نمى گويد اين احاديث به تنهايى به معنى نص بر امامت بلافصل على بن ابى طالب عليه السلام است؛ بلكه هدف اين است هنگامى كه اين آيات و روايات را در كنار هم بچينيم مى بينيم على عليه السلام شاخص ترين و بارزترين فرد از امت اسلامى بود كه لايق اين مقام شد، و هيچ كس در اين ميدان به پاى او نيز نمى رسد.

آيا با وجود اين همه فضائل غير قابل انكار سزاوار است ديگران را بر او مقدم بشمريم، و با وجود او به سراغ ديگرى برويم ؟!

***

اين بحث را با ذكر ده نكته تكميل مى كنيم:

تفسير آيه وَ قَلِيلٌ مِنَ اَلْآخِرِينَ فرمود: «منظور على بن ابى طالب عليه السلام است».(1)

بديهى است مفهوم اين آيه اين نيست كه بهشتى اين امت منحصر به او است، بلكه مقام والاى پيشگام بودن در ايمان، مقامات والايى را در بهشت و در جوار قرب الهى مى طلبد كه ويژه على بن ابى طالب عليه السلام (بعد از پيامبر اسلام) است، به همين دليل در آيات بعد از اين سوره كه مقامات و نعمت هاى گروه ديگرى از بهشتيان (اصحاب اليمين) را بيان مى فرمايد، در آخر كار مى گويد: ثُلَّةٌ مِنَ اَلْأَوَّلِينَ وَ ثُلَّةٌ مِنَ اَلْآخِرِينَ : «گروهى از امت هاى نخستين هستند و اندكى از امت هاى آخرين».

روشن است كه اصحاب يمين گرچه بهشتى هستند امّا به پاى مقرّبين از سابقين نمى رسند.

***

آورد.

شواهد و دلائل اين مسئله در تمام منابع اسلامى وجود دارد كه در ذيل به قسمتى از آنها اشاره مى كنيم:

حداقل هيجده نفر از صحابه با طرق مختلف اين حديث را از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده اند كه على عليه السلام نخستين مردى بود كه اسلام را پذيرا گشت و با پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نماز خواند:

1 - ابو سعيد خدرى كه از معاريف صحابه است مى گويد: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دست بر پشت على عليه السلام زد و فرمود: «يا علىُّ لَكَ سَبْعُ خِصالٍ لا يُحاجُّكَ فيهِنَّ اَحَدُ يَوْمَ الْقِيامَةِ اَنْتَ اَوَّلُ الْمُؤمِنينَ اِيماناً بِاللّٰهِ ...»:

«اى على! تو هفت ويژگى دارى كه هيچ كس نمى تواند در مورد آنها در روز قيامت با تو گفتگو كند: نخست اينكه تو اوّلين كسى هستى كه ايمان به خدا آوردى (و اسلام را پذيرا گشتى)....(1)

2 - عائشه مى گويد: فاطمه دختر محمد صلى الله عليه و آله اين حديث را براى من نقل كرد كه پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: «زَوَّجْتُكَ اَعْلَمَ الْمُؤمِنينَ عِلْماً وَ اَقْدَمَهُمْ سِلْماً وَ اَفْضَلَهُمْ حِلْماً!»:

«تو را به همسرى مردى در آوردم كه علمش از همه مؤمنان بيشتر، و در پذيرش اسلام از همه آنها مقدم تر و حلمش از همه فزون تر است».(2)

3 - عمر بن خطاب - ابن عباس مى گويد: از عمر بن خطاب شنيدم كه مى گفت نام على عليه السلام را به بدى نبريد من از رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره او امورى شنيدم كه اگر يكى از آنها در آل خطّاب بوده باشد براى من محبوب تر بود از آنچه آفتاب برآن طلوع مى كند: من و ابو بكر و ابو عبيده با جمعى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله بوديم كه به در خانه ام سلمه رسيديم و على عليه السلام بر در خانه ايستاده بود، گفتيم

ص: 347

پيامبر صلى الله عليه و آله را مى خواهيم؛ فرمود الآن بيرون مى آيد پيامبر بيرون آمد به سوى او رفتيم تكيه بر على بن ابى طالب كرد و با دست بر شانه او زد و فرمود: «اِنَّكَ مُخاصَمُ ، اَنتَ اَوَّلُ الْمُؤمِنينَ ايماناً وَ اَعْلَمُهُمْ بِاَيّامِ اللّٰهِ وَ اَوْفاهُمْ بِعَهْدِهِ وَ اَقْسَمُهُمْ بِالسَّوِيَّةِ وَ اَرْأفَهُمْ بِالرَّعِيَّةِ وَ اَعْظَمُهُمْ الرَّزِيَّةَ »: «با تو، به مخاصمه برمى خيزند، (امّا) تو نخستين كسى هستى كه ايمان آوردى، و از همۀ به ايام اللّٰه داناترى؛ و نسبت به عهد الهى باوفاترى؛ از همه بهتر تقسيم عادلانه مى كنى؛ و نسبت به رعيّت از همه مهربانترى؛ و مصيبت تو نيز از همه بزرگتر است».(1)

اين حديث مسائل زيادى را بازگو مى كند كه شرح همه آنها از حوصله اين مقال خارج است.

4 - معاذ بن جبل از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه به على عليه السلام فرمود: «تَخْصِمُ النّاسَ بِسَبْعٍ وَ لا يُحاجُّكَ فيهِ اَحَدٌ مِنْ قُرَيْشٍ اَنْتَ اَوَّلُهُمْ اِيماناً بِاللّٰهِ ...»:

«تو با مردم به هفت چيز محاجّه مى كنى؛ و هيچ كس از قريش در آن هفت چيز نمى تواند به گفتگو با تو برخيزد - و ادعاى برابرى كند - تو نخستين كسى هستى كه به خدا ايمان آوردى...».(2)

5 - اسماء بنت عميس همسر جعفر بن ابى طالب نقل مى كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله به دخترش فاطمه عليها السلام فرمود: «زَوَّجْتُكِ اَقْدَمَهُمْ سِلْماً وَ اَعْظَمَهُمْ حِلماً وَ اَكْثَرَهُمْ عِلْماً»: «تو را به همسرى مردى در آوردم كه در اسلام از همه پيشگام تر، و حلمش از همه عظيم تر، و علمش از همه بيشتر است».(3)

6 - سلمان فارسى مى گويد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «اَوَّلُكُمْ وُرُوداً عَلَىَّ الْحَوْضَ اَوَّلُكُمْ اِسْلاماً عَلِىُّ بْنُ اَبى طالِبِ عليه السلام»: «نخستين كسى كه در كنار حوض كوثر

ص: 348

بر من وارد مى شود نخستين كسى است كه اسلام را پذيرفته و او على بن ابى طالب عليه السلام است».(1)

7 - ابو سخيله مى گويد من و سلمان حج به جاآورديم، و بر ابو ذر وارد شديم، مدّتى كه خدا مى خواست نزد او مانديم، هنگامى كه حركت ما نزديك شد گفتم اى ابو ذر! من امورى مى بينم كه حادث شده و مى ترسم در ميان مردم اختلافى واقع شود؛ اگر چنين شود چه دستورى به من مى دهى ؟! گفت:

«اَلْزِمْ كِتابَ اللّٰهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَلِىَّ بْنَ اَبى طالِبٍ ، فَاَشْهَدُ اِنَّنى سَمِعْتُ رَسُولَ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله يَقُولُ : عَلِىٌّ عليه السلام اَوَّلُ مَنْ آمَنَ بى، وَ اَوَّلُ مَنْ يُصافِحُنى يَوْمَ الْقِيامَةِ ، وَ هُوَ الصِّدِّيقُ الاَكْبَرُ، وَ هُوَ الْفارُوقُ يُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْباطِلِ »:

«از كتاب خداوند عزّ و جلّ ، و على بن ابى طالب جدا مشو! من گواهى مى دهم كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم مى فرمود: على اوّل كسى است به من ايمان آورده، و نخستين كسى است كه روز قيامت با من مصافحه مى كند، و او «صديق اكبر»، و «فاروق» يعنى جدا كنند حق از باطل است.(2)

8 - عبد الرحمن عوف در حديثى در ذيل آيه اَلسّٰابِقُونَ اَلْأَوَّلُونَ مى گويد آنها ده نفر از قريش بودند: كانَ اَوَّلَهُمْ اِسْلاماً عَلِىُّ بْنُ اَبى طالِبٍ عليه السلام: «نخستين كسى از آنها كه اسلام را پذيرفت على بن ابى طالب عليه السلام بود».(3)

9 - جمال الدين ابو الحجاج در كتاب «تهذيب الكمال» از «ابو رافع» (از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله) نقل مى كند: «اَوَّلُ مَنْ اَسْلَمَ مِنَ الرِّجالِ عَلِىُّ عليه السلام»: «نخستين كسى كه

ص: 349

از مردان اسلام آورد على عليه السلام بود».(1)

10 - انس بن مالك خادم رسول خدا صلى الله عليه و آله از آن حضرت نقل مى كند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «اَوَّلُ هذِهِ الاُمَّةِ وُرُوداً عَلىِّ الْحَوضَ اَوَّلُها اِسْلاماً عَلىّ بْنُ اَبى طالِبٍ عليه السلام:

«نخستين فرد اين امّت كه در كنار حوض كوثر بر من وارد مى شود نخستين كسى است كه اسلام آورده و او على بن ابى طالب عليه السلام است».(2)

11 - ابن عباس - مى گويد على عليه السلام چهار ويژگى دارد كه براى احدى نيست: هُوَ اَوَّلَ عَرَبِىٍّ وَ عَجَمِىٍّ صَلّى مَعَ رَسُولِ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله...: «او نخستين فرد از عرب و عجم است كه با پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نماز گذارد».(3)

و در جاى ديگر مى گويد: «اَوَّلُ مَنْ اَسْلَمَ بَعْدَ خَديجَةَ عَلِىُّ بْنُ اَبى طالِبٍ : نخستين كسى كه بعد از خديجه عليها السلام ايمان آورد على بن ابى طالب عليه السلام بود».(4)

12 - نسايى محدّث معروف در كتاب السنن از زيد بن ارقم نقل مى كند كه گفت:

«اَوَّلُ مَنْ اَسْلَمَ مَعَ رَسُولِ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله عَلِىُّ بْن اَبى طالِبِ عليه السلام»: «نخستين كسى كه به پيامبر ايمان آورد على بن ابى طالب عليه السلام بود».(5)

13 - ابو احمد جرجانى شافعى، در كتاب الكامل فى الرجال از مالك بن الحوريث نقل مى كند كه مى گويد: «كانَ عَلِىٌّ اَوَّلَ مَنْ اَسْلَمَ مِنَ الرِّجالِ وَ خَديجَةُ اَوَّلَ مَنْ اَسْلَمَ مِنَ النِّساءِ »: «على عليه السلام نخستين كسى از مردان بود كه اسلام آورد و خديجه نخستين كسى از زنان بود كه ايمان آورد».(6)

ص: 350

14 - ليلى الغفاريه، زنى كه در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله مجروحان جنگى را مداوا و پرستارى مى كرد مى گويد: من با على عليه السلام به ميدان جنگ بصره آمدم هنگامى كه عائشه را در برابر آن حضرت ديدم شك و ترديد در من پيدا شد نزد او آمدم، و از او پرسيدم از رسول خدا صلى الله عليه و آله فضيلتى درباره على عليه السلام شنيده اى ؟ گفت: آرى! سپس عائشه داستانى نقل كرد در ضمن آن داستان، از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرد كه فرمود:

«اِنَّهُ اَوَّلَ النّاسِ بى اِسْلاماً»: «على عليه السلام نخستين كسى است كه به من ايمان آورده است».(1)

15 - احمد حنبل يكى از ائمه چهارگانه اهل سنت در كتاب مسندش در حديثى نقل مى كند كه مَعْقِل بْنِ يَسار (صحابى معروف) مى گويد روزى در خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله بودم پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «برويم از فاطمه عليها السلام - كه بيمار است - عيادت كنيم؛ هنگامى كه به خانه فاطمه عليها السلام رسيديم پيامبر صلى الله عليه و آله از او احوال پرسى كرد»، فاطمه عليها السلام عرض كرد: «اندوه من زياد، و فقرم شديد، و بيماريم طولانى شده...» (پيامبر براى دلدارى او در برابر اين مشكلات) فرمود: «أ وَ ما تَرْضَيْنَ اَنّى زَوَّجْتُكِ اَقْدَمَ اُمَّتى سِلْماً وَ اَكْثَرَهُمْ عِلْماً وَ اَعْظَمَهُمْ حِلْماً»: «آيا خشنود نمى شوى كه من تو را به همسرى مردى در آوردم كه از همه در امتم در اسلام پيشگام تر، و علمش از همه بيشتر و حلمش عظيم تر است.(2)

قابل توجه اينه همين حديث را ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه (جلد 3، صفحه 257) و ابن عساكر در تاريخ دمشق (جلد 1، صفحه 232) و الهيثمى در مجمع الزوائد (جلد 9، صفحه 101) و متقى هندى در (كنز العمال، جلد 12، صفحه 205) و گروهى ديگر از دانشمندان اهل سنت در كتاب هاى خود آورده اند.

ص: 351

16 - عبد اللّٰه بن صامت (ثابت) از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله مى گويد: روزى وارد بر رسول خدا شديم و گفتيم «مَنْ اَحَبُّ اَصْحابِكَ اِلَيْكَ؟ فَاِنْ كانَ اَمْرٌ كُنّا مَعَهُ ، وَ اِنْ كانَ نائبَةٌ كُنّا دُونَهُ ، قالَ هذا عَلِىٌّ عليه السلام اَقْدَمُكُمْ سِلْماً وَ اِسْلاماً»: «محبوب ترين ياران تو نزد تو كيست ؟ كه اگر حادثه اى (براى تو) واقع شود، با او باشيم، و هرگاه خطرى پيش آمد در راه او فداكارى كنيم ؟.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آن شخص همين على عليه السلام است كه اسلام و تسليمش از همه جلوتر بود».(1)

اين حديث به خوبى نشان مى دهد كه عبد اللّٰه بن ثابت و همراهانش در جستجوى كسى بودند كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله از همه شايسته تر براى امامت و ولايت باشد، و پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را براى همين منظور معرفى فرمود.

17 - بريده يكى ديگر از ياران آن حضرت صلى الله عليه و آله نيز داستانى شبيه داستان معقل بن يسار دارد و در پايان آن مى خوانيم صلى الله عليه و آله كه پيامبر اكرم فاطمه زهرا عليها السلام را دلدارى دارد و فرمود: «خداوند شوهرى به تو داده است كه در پذيرش اسلام از همه پيشگام تر، و علمش فزون تر، و علمش برتر است» سپس مى افزايد: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«وَ اللّٰه اِنَّ اِبْنَيْكَ سَيِّدا شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ »: «به خدا سوگند دو پسرت آقايان جوانان اهل بهشت اند».(2)

18 - امام على بن ابى طالب 7 - اين معنى را خودش در سخنانش كه مورد قبول همگان است نيز نقل كرده است، در كتاب الجوهره نوشتۀ محمد بن ابى بكر انصارى مى خوانيم كه على عليه السلام بر منبر بصره فرمود: «اَنَّ الصِّدِّيقُ الاَكْبَرُ، آمَنْتُ قَبْلَ اَنْ يُؤمِن اَبُو بَكْرٍ، وَ اَسْلَمْتُ قَبْلَ اَنْ يُسْلِمَ »: «صديق اكبر منم، ايمان آوردم

ص: 352

پيش از آنكه ابو بكر ايمان بياورد، و اسلام آوردم پيش از آنكه او اسلام بياورد».(1)

شيخ محمد بن مكرم انصارى نيز در كتاب خود مختصر تاريخ دمشق از آن حضرت چنين نقل مى كند فرمود: «اَنَا اَوَّلُ مَنْ اَسْلَمَ »: «من نخستين كسى هستم كه اسلام آورد».(2)

در نهج البلاغه نيز در موارد متعدّدى روى اين مطلب تكيه شده است، از جمله آن حضرت در جمله 131 مى فرمايد: «اَللّهُمَّ اِنّى اَوَّلُ مَنْ اَنابَ وَ سَمِعَ وَ اَجابَ لَمْ يَسْبِقْنى اِلّا رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله بِالصَّلاةِ »: «خداوندا! من نخستين كسى هستم ك به سوى تو بازگشتم؛ و پيام تو را شنيدم و اجابت كردم؛ هيچ كس جز رسول خدا صلى الله عليه و آله در نماز خواندن بر من پيشى نگرفت».(3)

به نظر مى رسد در اين بحث كمى از روش خود در اين تفسير خارج شديم و سخن به درازا كشيد؛ ولى اهميّت مسئله ايجاب مى كرد كه گسترده تر از آن بحث كنيم.

به هر حال اين روايات را با روايتى كه ابن هشام در تاريخ خود معروف به سيرۀ نبوية آورده است پايان مى دهيم با اعتراف به اين حقيقت كه مطالب ناگفته هنوز در اين باب بسيار است.

او نقل مى كند در آغاز اسلام هنگامى كه وقت نماز فرامى رسيد پيامبر صلى الله عليه و آله براى اداى نماز به بعضى از دره هاى مكه مى رفت و تنها على بن ابى طالب به صورت پنهانى همراه او بود... روزى پدرش ابو طالب گفت: فرزندم اين چه دينى است كه تو برآن هستى ؟ گفت: اى پدر! من به خدا و رسول خدا صلى الله عليه و آله

ص: 353

و آنچه را از سوى او آورده ايمان آوردم، و با او نماز خواندم؛... ابو طالب گفت: آگاه باش كه او تو را جز به خير و نيكى فرانخوانده است؛ هرگز از او جدا مشو»!(1)

***

ايمان آوردن على عليه السلام به عنوان نخستين نفر به قدرى روشن است كه جمعى از شعراى معروف نيز در اشعارشان آن را به عنوان يكى از افتخارات على عليه السلام ذكر كرده اند.

يكى از آنان درباره او مى گويد:

«أَ لَيْسَ اَوَّلَ مَنْ صَلّى لِقِبْلَتِكُمْ - وَ اَعْلَمَ النّاسِ بِالْقُرآنِ وَ السُّننِ؟» «آيا او نخستين كسى نيست كه به سوى قبله شما نماز گزارد و از همه مردم به قرآن و سنت آگاه تر بود»؟!

و ديگرى مى گويد: «فَهذا وَ فى الاِسْلامِ اَوَّلُ مُسْلِمٍ - وَ اَوَّلُ مَنْ صَلّى وَ صامَ وَ هَلَّلا»:

«او نخستين مسلمان در (جهان) اسلام است؛ و نخستين كسى است كه نماز خواند و روزه گرفت و لا اله الا اللّٰه گفت»!

مرحوم علامه امينى در الغدير بيش از ده نفر از شعرا را نقل مى كند كه در لابلاى اشعارشان اين معنى را سروده اند.(2)

و نيز شايان توجّه اينكه علامه امينى در همان كتاب بيش از يك صد حديث از «پيامبر اكرم» صلى الله عليه و آله و امير مؤمنان عليه السلام و صحابه و تابعين و مورّخان و محدّثان ديگر نقل مى كند كه همگى گواهى مى دهد بر اين كه على عليه السلام نخستين نفر از مردان بود كه به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ايمان آورد.

ص: 354

تنها يك سؤال!

در اينجا سؤال معروفى است كه از همان قرون نخستين اسلام، در ميان بعضى از بهانه جويان مطرح بوده است، و آن اينكه درست است على عليه السلام نخستين مردى است كه اسلام را پذيرفت؛ ولى آيا اسلام يك كودك 10 ساله و نابالغ پذيرفته است ؟ و اگر زمان بلوغ او را معيار بگيريم جمع ديگرى اسلام را قبل از او پذيرا شده بودند.

پاسخ

در اينجا مناسب است گفتگوئى را كه ميان مأمون خليفه عباسى كه با يكى از علماء معروف اهل سنت در عصر او به نام اسحاق صورت گرفت بياوريم (اين حديث را ابن عبد ربه در عقد الفريد آورده است).

مأمون به او گفت آن روز كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مبعوث شده از تمام اعمال چه عملى افضل بود؟

اسحاق گفت: اخلاص در شهادت به توحيد و رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله مأمون: آيا كسى را سراغ دارى كه بر على عليه السلام در اسلام پيشى گرفته باشد؟

اسحاق: على عليه السلام اسلام آورد در حالى كه كم سن وسال بود و احكام الهى بر او جارى نمى شد!

مأمون: آيا اسلام على عليه السلام به دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله نبود؟ آيا پيامبر صلى الله عليه و آله اسلامش را نپذيرفت ؟ چگونه ممكن است پيامبر صلى الله عليه و آله كسى را كه به اسلام دعوت كند كه اسلامش پذيرفته نيست ؟!

اسحاق پاسخى نداشت كه بدهد.(1)

ص: 355

مرحوم علامه امينى «ره» بعد از نقل اين داستان از العقد الفريد مى افزايد:

ابو جعفر اسكافى معتزلى متوفاى سال 240 در رساله خود مى نويسد كه همه مردم مى دانند كه على عليه السلام افتخار پيشگامى به اسلام را داشت پيامبر صلى الله عليه و آله روز دوشنبه مبعوث شد و على عليه السلام روز سه شنبه ايمان آورد، و مى فرمود «من هفت سال قبل از ديگران نماز خواندم!» و پيوسته مى فرمود: «من نخستين كسى هستم كه اسلام آوردم، و اين مسئله از هر مشهورى مشهورتر است، و ما كسى را در گذشته نيافته ايم كه اسلام على عليه السلام را سبك بشمرد، يا بگويد او اسلام آورد در حالى كه كودك خردسال بود، عجب اين كه افرادى مثل عباس و حمزه براى پذيرش اسلام منتظر عكس العمل ابو طالب بودند، ولى فرزند ابو طالب هرگز منتظر پدر ننشست و ايمان آورد».(1)

كوتاه سخن اين كه: اولاً پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، اسلام على عليه السلام را پذيرفت و كسى كه اسلام او را در آن سن و سال معتبر نداند در واقع ايراد بر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى گيرد.

ثانياً: در روايات معروفى كه قبلاً به آن اشاره شد در داستان يوم الدار آمده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله غذائى آماده كرد و بستگان نزديكش را از قريش دعوت نمود و آنها را به اسلام فراخواند و فرمود: نخستين كسى كه دعوت او را براى دفاع از اسلام بپذيرد برادر و وصى او و جانشين او خواهد بود؛ هيچ كس دعوت آن حضرت را نپذيرفت جز على بن ابى طالب عليه السلام كه گفت: «من تو را يارى مى كنم و با تو بيعت مى نمايم»؛ و پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود «تو برادر و وصى من و جانشين منى»(2).

آيا كسى باور مى كند پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كسى را كه در آن روز نيز به حد بلوغ نرسيده بود و به گفته بهانه جويان اسلامش پذيرفته نبود به عنوان برادر و وصى و

ص: 356

جانشين خود معرفى كند و ديگران را به پيروى از او دعوت نمايد، تا آنجا كه سران شرك از روى تمسخر به ابو طالب بگويند تو بايد پيرو فرزندت باشى.

بدون شك سن بلوغ شرط پذيرش اسلام نيست، هر نوجوانى كه عقل و تميز كافى داشته باشد و اسلام را بپذيرد به فرض كه پدرش هم مسلمان نباشد از او جدا مى شود و در زمره مسلمين قرار مى گيرد.

ثالثاً: از قرآن مجيد استفاده مى شود كه حتى بلوغ شرط نبوت نيست و برخى از پيامبران در طفوليت به اين مقام رسيدند. چنانكه درباره يحيى مى فرمايد: وَ آتَيْنٰاهُ اَلْحُكْمَ صَبِيًّا: «و ما در كودكى فرمان (نبوت) به او داديم»(1)

و در داستان عيسى عليه السلام نيز آمده است كه به هنگام كودكى با صراحت گفت: إِنِّي عَبْدُ اَللّٰهِ آتٰانِيَ اَلْكِتٰابَ وَ جَعَلَنِي نَبِيًّا: «من بنده خدا هستم؛ او كتاب آسمانى به من داده؛ و مرا پيامبر قرار داده است»(2)

فراتر از همه اينها همان است كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله على عليه السلام را پذيرفت حتّى در يوم الدار او را به عنوان برادر و وصى و وزير و جانشين خويش معرفى فرمود.

به هر حال رواياتى كه مى گويد على عليه السلام نخستين كسى بود كه دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله را پذيرفت فضيلتى بى مانند براى آن حضرت در بر دارد كه هيچ كس در آن با او برابرى ندارد؛ و به همين دليل او شايسته ترين فرد امّت براى جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله بوده است.

ص: 357

ص: 358

19 - آيه اُذُن واعِيَة

در آيه 12 سوره (حاقه» مى خوانيم: لِنَجْعَلَهٰا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَ تَعِيَهٰا أُذُنٌ وٰاعِيَةٌ : «تا آن را وسيله تذكّرى براى شما قرار دهيم و گوشهاى شنوا آن را دريابد (و درك كند»

سيوطى در الدّرّ المنثور از شش طريق از بريده صحابى معروف از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه به على عليه السلام فرمود: «اِنَّ اللّٰهَ اَمَرَنى اَنْ اُدْنيَكَ و لا اُقْصيَكَ ، وَ اَنْ اُعَلِّمَكَ وَ اَنْ تَعِىَ ، و حَقُّ لَكَ اَنْ تَعِىَ ، فَنزَلَتْ هذِهِ الآيَةُ : وَ تَعيَها اُذُنٌ واعِيَة»: «خداوند به من امر فرموده كه تو را به خود نزديك سازم و دور نكنم، و تو را تعليم دهم، و تو نگهدارى كنى، و شايسته تو است كه چنين باشى، در اين هنگام اين آيه نازل شد وَ تَعِيَهٰا أُذُنٌ وٰاعِيَةٌ «گوشهاى شنوا آن را دريابد (رك كند).(1)

در همان كتاب از ابو نعيم اصفهانى در حلية الاولياء از على عليه السلام نقل مى كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود.... (سپس همان مضمون حديث بريده را ذكر مى كند و در پايان آن مى افزايد «فَاَنْتَ اُذُنٌ واعِيَة لِعِلْمى»: «تو گوشهاى

ص: 359

نگهدارنده علم و دانش منى».(1)

و باز در همان كتاب از پنج طريق از «مَكْحُولْ » (يكى از خدمتكاران پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى كند، هنگامى كه آيه وَ تَعِيَهٰا أُذُنٌ وٰاعِيَةٌ نازل شد پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «از پروردگارم تقاضا كرده ام كه اين گوش شنوا و نگهدارنده را گوش على عليه السلام قرار دهد» مكحول مى گويد: پس از آن على عليه السلام مى فرمود: «سخنى از رسول خدا صلى الله عليه و آله نشنيدم كه آن را فراموش كنم».(2)

و نيز زمخشرى در كشّاف حديث اخير را نقل كرده، بى آنكه برآن ايرادى بگيرد.(3)

جمعى ديگر از مفسّران مانند فخر رازى در تفسير كبير(4) و آلوسى در روح المعانى(5) و برسوئى در روح البيان(6) و قرطبى در تفسير جامع(7) همگى ذيل آيه مورد بحث حديث اخير را نقل كرده اند.

طبرى نيز در تفسير خود، اين حديث و بعضى از احاديث ديگر را در اين زمينه آورده است.(8)

حاكم حسكانى در شواهد التنزيل سيزده حديث در ذيل اين آيه ذكر كرده است كه از راويان مختلف نقل شده، و سلسله سند آنها به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله منتهى مى شود، تعدادى از اين احاديث از مكحول خدمتگزار پيامبر صلى الله عليه و آله، و بعضى از بريده و بعضى از شخص على بن ابى طالب عليه السلام و بعضى از جابر بن عبد اللّٰه

ص: 360

انصارى است كه نمونه هاى آنها را در ذيل مطالعه مى فرمائيد.

در حديثى از ابو الدنيا از على عليه السلام مى خوانيم هنگامى كه آيه وَ تَعِيَهٰا أُذُنٌ وٰاعِيَةٌ نازل شد، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به من فرمود: «اى على! من از خدا تقاضا كردم كه مصداق آن را گوش تو قرار دهد» (آنچه را مى شنوى حفظ كنى و به كار بندى و منتشر سازى).(1)

در حديث ديگرى از مكحول مى خوانيم هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله آيه وَ تَعِيَهٰا أُذُنٌ وٰاعِيَةٌ » را تلاوت فرمود رو به سوى على عليه السلام كرد و گفت: «سألْتُ اللّٰهَ اَنْ يَجعَلَها اُذُنَكَ »:

«از خدا خواسته ام كه اين گوش هاى نگهدارنده را گوش هاى تو قرار دهد»، على عليه السلام مى گويد: «بعد از آن هرچه از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم هرگز فراموش نكردم»(2)

در حديث ديگرى از بريده اسلمى مضمون حديثى را كه در آغاز نقل كرديم عيناً آورده است(3) و بالاخره از جابر بن عبد اللّٰه انصارى نقل مى كند هنگامى كه آيه فوق نازل شد پيامبر از خدا تقاضا كرد كه (مصداق اتم آن را) گوش هاى على عليه السلام قرار دهد و اين خواسته پيامبر انجام شد.(4)

نويسنده كتاب فضائل الخمسة اين حديث را علاوه بر آنچه گفته شد از كنز العمّال و نور الابصار و مجمع الزوائد الهيثمى، و اسباب النزول واحدى نيز نقل كرده است(5)

***

ص: 361

نتيجه

با توجّه به آنچه در سابق در مورد شرائط امامت و ولايت و جانشينى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرديم كه پيشوايان الهى بايد بهره كافى و سهم بسيار عظيمى از علم و دانش داشته باشند تا بتوانند رهبرى امت را برعهده بگيرند؛ و خلق خدا را در امر دين و دنيا هدايت نمايند؛ و تعليمات اسلام و قوانين الهى را حفظ كنند و قرآن و سنت را پاسدارى نمايند و با توجه به اينكه على عليه السلام تنها كسى از امت است كه مطابق روايات فوق كه در تفسير آيه مزبور وارد شده داراى چنين موقعيت و موهبت بود به خوبى ثابت مى شود كه هيچ كس از او لايق تر براى احراز مقام امامت و خلافت نبود.

ص: 362

20 - آيه محبّت

در آيه 96 سوره «مريم» مى خوانيم: إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ اَلرَّحْمٰنُ وُدًّا: «به يقين كسانى كه ايمان آورده، و كارهاى شايسته انجام داده اند، به زودى خداوند رحمان محبتى براى آنان (در دلها) قرار مى دهد».

اين آيه به خوبى دلالت دارد كه ايمان و عمل صالح سرچشمه محبوبيت در ميان توده هاى مردم است.

آرى ايمان و عمل صالح جاذبۀ عجيبى دارد كه دل ها را همچون آهن ربا به سوى خود جذب مى كند، حتّى افراد ناپاك و آلوده نيز از پاكان و صالحان لذّت مى برند.

در تفسير اين آيه شريفه روايات زيادى در منابع معروف اهل سنّت به وسيله راويان متعدد از شخص پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه اين آيه درباره على بن ابى طالب عليه السلام است. بارها گفته ايم كه نزول آيه در شأن كسى به معنى آن است كه مصداق اتمّ و اكمل آن آيه، او است، و منافاتى با گستردگى مفهوم آيه ندارد.

در اينجا به سراغ منابع اسلامى مى رويم و گوشه هايى از اين روايات را مورد بررسى قرار مى دهيم:

در شواهد التنزيل روايات متعددى از براء بن عازب و ابو رافع و جابر بن عبد اللّٰه انصارى و ابن عباس و ابو سعيد خدرى و محمد بن حنفيه

ص: 363

با طرق مختلف نقل مى كند كه اين آيه درباره على بن ابى طالب عليه السلام است كه محبت او را در دل هر فرد با ايمانى جاى داده است.

در حديثى از ابو سعيد خدرى آمده است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود: «يا اَبَا الْحَسَن! قُلْ اللّهُمَّ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ عَهْداً وَ اجْعَلْ لى فى صُدُورِ الْمُؤمِنينَ مَوَدَّةٍ »: «اى ابو الحسن! بگو خداوندا! براى من نزد خودت عهد و پيمانى(1) قرار ده، و محبت مرا در دل هاى مؤمنان بيفكن».

در اين هنگام آيه إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ اَلرَّحْمٰنُ وُدًّا نازل شد، سپس افزود: «لا تَلْقى رَجُلاً مُؤْمِناً اِلّا فى قَلْبِهِ حُبٌّ لِعَلِىِّ بن اَبى طالِبٍ »:

«به هيمن جهت فرد با ايمانى را ملاقات نمى كنيم مگر اينكه در دل او محبت على بن ابى طالب عليه السلام است».(2)

در حديث ديگرى از جابر بن عبد اللّٰه همين معنى با تفاوت بسيار كمى ديده مى شود.(3)

و نيز همين مضمون از براء بن عازب از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است.(4)

و نيز همين معنى از محمد بن حنفيه (به چند طريق) نقل شده با اين تفاوت كه در اين روايات محبت ذرّيه و اهل بيت عليهم السلام نيز در كنار محبّت او قرار گرفته است.(5)

در اين كتاب به طور كلى حدود بيست روايت كه همگى اين معنا را تعقيب مى كند به طرق گوناگون آمده است.

ص: 364

سيوطى در الدّرّ المنثور نيز با طرق مختلف خود اين حديث را از براء بن عازب و از ابن عباس نقل كرده است(1).

زمخشرى در تفسير كشّاف اين روايت را در ذيل آيه شريفه نقل كرده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود: «از خداوند بخواه كه در نزد خودش عهد و پيمانى براى تو (جهت شفاعت) قرار دهد و براى تو در سينه مؤمنان مودّت و محبّت بيفكند، و در اينجا بود كه آيه فوق نازل شد»(2)

عين همين مضمون را قرطبى مفسّر معروف در تفسيرش آورده، و همچنين كشّاف، ايرادى هم برآن نگرفته(3)

و از شخصيتهاى معروفى كه اين حديث را در ذيل آيه نقل كرده اند سبط ابن جوزى در تذكره(4) و محب الدين طبرى(5) و ابن صباغ مالكى در الفصول و المهمّة(6) و هيثمى در الصواعق(7) و ابن صبان در اصعاف الراغبين(8) كه نام آنها در كتب مبسوط در مورد امامت و ولايت آمده است.

تنها كسى كه در ميان مفسران معروف موضع منفى در مقابل اين حديث گرفته است آلوسى در روح المعانى است كه مطابق معمول حديث را نقل مى كند سپس سعى مى كند آن را كم رنگ يا بى رنگ سازد.

او بعد از آنكه حديث بالا را از براء بن عازب نقل مى كند، و با حديث

ص: 365

محمد بن حنفيه تأييد مى نمايد، مى گويد: معيار در تفسير آيه عموم لفظ است نه خصوص سبب نزول.(1)

بارها گفته ايم و بار ديگر هم مى گوئيم: هيچ كس نمى گويد شأن نزول، مفهوم گسترده آيات را محدود مى سازد للّٰه بلكه شأن نزول مصداق، اتم و اكمل آيه است.

به تعبير ديگر: آنچه در اين روايات درباره على عليه السلام آمده و اينكه محبت او را خداوند در دل هاى جميع مؤمنان قرار داده درباره هيچيك از امت محمد صلى الله عليه و آله ديده نمى شود؛ و اين فضيلتى است بسيار والا براى امير مؤمنان على عليه السلام كه احدى با او در اين فضيلت برابرى ندارد. آيا چنين كسى كه خداوند قلوب تمام مؤمنان را آكنده از مودّت و محبّت او ساخته از همه شايسته تر براى منصب الهى امامت و خلافت پيامبر صلى الله عليه و آله نيست ؟

ص: 366

21 - آيه منافقان

در آيه 30 سوره «محمد» صلى الله عليه و آله مى خوانيم: وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَيْنٰاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ اَلْقَوْلِ ... «و اگر ما بخواهيم آنها را به تو نشان مى دهيم تا آنان را با قيافه هايشان بشناسى، هرچند آنها را از طرز سخنانشان خواهى شناخت؛».

اين آيه در حقيقت نقطه مقابل چيزى است كه در آيه قبل آمده بود.

اين آيه درباره منافقان و نشانه هاى آنها است؛ مى گويد: اگر بخواهيم آنها را به تو نشان مى دهيم و حتّى در چهره هاى آنها علامت مى گذاريم تا با مشاهده آن، آنها را بشناسى.

سپس مى افزايد هرچند هم اكنون نيز مى توانى آنان را از طرز سخنانشان بشناسى چرا كه هرجا سخن از جهاد است آنها سعى در كناره گيرى از آن و تضعيف روحيۀ مردم دارند؛ و آنجا كه سخن از نيكان و پاكان و پيشگامان در اسلام است سعى در لكه دار نمودن آنها را دارند.

و اينجا است كه در حديث مشهورى از ابو سعيد خدرى مى خوانيم كه در تفسير جمله وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ اَلْقَوْلِ مى گويد: «بِبُغْضِهِمْ عَلِىَّ ابْنَ اَبي طالبٍ عليه السلام»: «آنها را از طريق عداوت با على بن ابى طالب - و سخنان كينه توزانه اى كه نسبت به آن حضرت دارند - مى توان شناخت»!

اين حديث را حاكم حسكانى در شواهد التنزيل از سه طريق نقل كرده

ص: 367

است.(1)

سيوطى نيز در تفسير الدّرّ المنثور اين حديث را از ابن مردويه و ابن عساكر از ابو سعيد خدرى نقل كرده است.(2)

و در روايت ديگرى از ابن مسعود نقل مى كند كه مى گفت: «ما كُنّا نَعْرِفُ الْمُنافِقينَ عَلى عَهْدِ رَسُول اللّٰهِ صلى الله عليه و آله اِلّا بِبُغْضِهِمْ عَلِىِّ بنَ اَبي طالِبٍ عليه السلام»: «ما در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله منافقان را تنها به وسيله بغض و عداوتشان با على بن ابى طالب عليه السلام مى شناختيم.(3)

راويان اين حديث و كتاب هايى كه در آن نقل شده منحصر به آنچه در بالا آمد نيست، جابر بن عبد اللّٰه انصارى و ابو ذر غفارى نيز اين حديث را نقل كرده اند.

از جمله ابن عبد البر در استيعاب اين حديث را از جابر نقل مى كند(4). و محب الدين طبرى در الرِّياضُ النَّضِرَةُ از ابو ذر چنين نقل مى كند: «ما كُنّا نَعْرِفُ الْمُنافِقينَ عَلى عَهْدِ رَسُولِ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله اِلّا بِثلاثٍ : بِتَكْذيبِهِمُ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ التَّخلُّفِ عَنِ الصَّلاةِ وَ بُغْضِهِمْ عَلِىِّ ابْنَ اَبي طالِبٍ عليه السلام»: «در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله منافقان را تنها به سه چيز مى شناختيم:

تكذيب خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله، و تخلف از نماز (جماعت) و بغض و عداوت نسبت به على بن ابى طالب عليه السلام.(5)

در صحيح ترمذى كه از منابع دست اوّل اهل سنت است نيز اين حديث از دو طريق از ابو سعيد خدرى و ام سلمه نقل شده است. (حديث ام سلمه تفاوت مختصرى با حديث فوق دارد).(6)

ص: 368

ابن عساكر نيز در تاريخ دمشق، همين مضمون يا شبيه آن را گاه از ابو سعيد خدرى و گاه از جابر بن عبد اللّٰه و گاه از عبادة بن صامت و گاه از محبوب بن ابى الزناد نقل كرده است.(1)

در حديث عبادة ابن صامت آمده است: «كُنّا نُبوِّرُ اَوْلادَنا بِحُبِّ عَلِىِّ ابْنِ اَبي طالب عليه السلام فَاِذا رَأيْنا اَحَداً لا يُحِبُّ عَلِىَّ ابْنَ اَبي طالِبٍ عليه السلام عَلِمْنا اَنَّهُ لَيْسَ مِنّا وَ اَنَّهُ لغَيْرِ رُشْدِهِ »!: «ما وضع فرزندان خود را با محبت على بن ابى طالب عليه السلام روشن مى ساختيم؛ هنگامى كه كسى را مى ديديم على ابن ابى طالب عليه السلام را دوست ندارد مى دانستيم از ما نيست». و در حديث محبوب بن ابى الزناد: از زبان طائفه انصار آمده است: «اِنْ كُنّا لَنَعْرِفُ الرَّجُلَ اِلى غَيْرِ اَبيهِ بِبُغْضِهِ عَلِىَّ ابْنَ اَبي طالِبٍ عليه السلام»: «هرگاه كسى بغض و عداوت على عليه السلام را داشت مى فهميديم فرزند پدر خود نيست».(2)

اين روايت را كه بسيار وسيع و گسترده است با حديثى كه از شخص پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده پايان مى دهيم.

روز خيبر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بيان مفصّلى درباره على عليه السلام كرد و در ضمن آن فرمود:

«يا اَيُّهَا النّاسُ اِمتَحِنُوا اَوْلادَكُمْ بِحُبِّهِ ، فَانَّ عَلِيّاً لا يَدْعُو اِلى ضَلالَةٍ وَ لا يُبْعِدُ عَنْ هُدىً ، فَمَنْ اَحَبَّهُ فَهُوَ مِنْكُمْ وَ مَنْ اَبْغَضَهُ فَلَيْسَ مِنْكُمْ !»: «اى مردم فرزندان خود را با محبّت او بيازمائيد، زيرا على عليه السلام دعوت به گمراهى نمى كند، و از هدايت دور نمى شود، كسى كه او را دوست دارد از شما است، و كسى كه بغض و عداوت او را داشته باشد از شما نيست.(3)

انسان هنگامى كه در اين روايات و روايت گذشته كه در ذيل دو آيه از قرآن

ص: 369

آمده دقيق مى شود با شخصيتى روبرو مى گردد كه علاقه و عشق به او نشانۀ ايمان، و مخالفت و عداوت نسبت به او نشانۀ كفر و نفاق است. اين در جايى است كه اين روايات از گذرگاه زمانهايى گذشته كه حكومت هائى همانند حكومت بنى اُميّه دوستان على عليه السلام را سخت در مضيقه گذارده؛ و دشمنانش همه جا مصدر امور بودند؛ و حتّى سبّ و لعن او در مجالس عمومى مايۀ قرب به حكومت و مراكز قدرت بود.

راستى انسان تعجّب مى كند كه اين هم فضائل بى مانند كه شرق و غرب جهان را فراگرفته و كتب روايت و تفسير و تاريخ را پر كرده؛ چگونه توانست از چنگال اين دشمنان سرسخت بگذرد و امروز به دست ما برسد.

اين نيست جز يك مشيّت و امداد الهى براى روشن نگه داشتن نور حق در تمام قرون و اعصار و اتمام حجّت نسبت به خلافت و ولايت على عليه السلام بر تمام نسل ها.

ص: 370

22 - آيه ايذاء

در آيه 57 سوره «احزاب» مى خوانيم: إِنَّ اَلَّذِينَ يُؤْذُونَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اَللّٰهُ فِي اَلدُّنْيٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِيناً: «آنها كه خدا و پيامبرش را آزار مى دهند خداوند آنان را از رحمت خود در دنيا و آخرت دور ساخته، و براى آنها عذاب خوار كننده اى آماده كرده است».

بديهى است كسى نمى تواند به ذات پاك خداوند زيان و آزارى برساند. بنابراين منظور از ايذاء خداوند - همان گونه كه مفسّران هم گفته اند - همان كفر و الحاد است كه خداوند را به خشم مى آورد؛ و تأكيدى است بر مجازات كسانى كه پيامبر و مؤمنان را آزار مى دهند؛ چرا كه آزار آنها به منزله آزار خدا است.

در اينجا در روايات متعدّدى كه از طرق برادران اهل سنّت و از طرق اهل بيت عليهم السلام رسيده مى خوانيم كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «اى على عليه السلام! هركه تو را آزار برساند مرا آزار رسانده است» به اين ترتيب آزار او هم سنگ آزار، پيامبر صلى الله عليه و آله است.

حاكم حسكانى در شواهد التّنزيل از جابر بن عبد اللّٰه نقل مى كند كه مى گويد: از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله شنيدم كه به على عليه السلام مى فرمود: «مَنْ آذاكَ فَقَدْ آذانى»: «كسى كه تو را آزار دهد مرا آزار داده است».(1)

ص: 371

و در حديث ديگرى از ابن ابى سلمه از أمّ سلمه همسر پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه مى گويد: شنيدم رسول خدا صلى الله عليه و آله به على بن ابى طالب عليه السلام مى فرمود: «اَنْتَ اَخى وَ حبيبى، من آذاكَ فَقَدْ آذانى»: «تو برادر و حبيب منى، هركس تو را آزار دهد مرا آزار داده است!.(1)

سپس مى افزايد: همين معنى از گروه ديگرى مانند عمر و سعد بن ابى وقّاص و ابو هريره و ابن عباس و ابو سعيد خدرى نقل شده است.(2)

و نيز در حديث ديگرى از على بن ابى طالب عليه السلام نقل مى كند در حالى كه به موى خود اشاره كرده و در دست گرفته بود فرمود: «رسول خدا صلى الله عليه و آله اين حديث را براى من بيان كرد، در حالى كه موى خود را به دست گرفته بود» و فرمود: «مَنْ آذى شَعرَةً مِنْكَ فَقَدْ آذانى وَ مَنْ آذانى فَقَدْ آذى اللّٰهَ وَ مَنْ آذى اللّٰهَ فَعَلَيْهِ لَعنَة اللّٰهُ »: «كسى كه يك موى تو را آزار برساند مرا آزار رسانده، و كسى كه مرا آزار رساند خدا را آزار رسانده، و كسى كه خدا را آزار رساند لعنت خدا بر او باد».(3)

احاديثى كه در بالا ذكر شد تنها اشاره به اين مى كند كه آزار على عليه السلام آزار پيامبر صلى الله عليه و آله است؛ ولى در آن استناد به آيۀ فوق نشده؛ در حالى كه در بعضى از روايات، اين استناد با صراحت آمده است؛ از جمله حاكم نيشابورى در مستدرك الصّحيحين در حديثى كه صحيح و معتبر است از ابن عبّاس نقل مى كند: مردى از اهل شام در برابر او سبّ و دشنام به ساحت مقدّس على عليه السلام داد، ابن عبّاس گفت: «يا عَدُوَّ اللّٰهِ آذَيْتَ رَسُولَ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله» إِنَّ اَلَّذِينَ يُؤْذُونَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اَللّٰهُ فِي اَلدُّنْيٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِيناً «لَوْ كانَ رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله حَيّاً لآذَيْتَهُ »: «اى دشمن خدا! تو با اين سخنت رسول خدا صلى الله عليه و آله

ص: 372

را آزار رساندى» چنانچه قرآن مى فرمايد "آنها كه خدا و پيامبرش را آزار مى دهند، خداوند آنان را از رحمت خود در دنيا و آخرت دور ساخته، و براى آنها عذاب خوار كننده اى آماده كرده است"»اگر پيامبر صلى الله عليه و آله زنده بود تو او را آزار داده بودى».(1)

اين حديث را ذهبى نيز در تلخيص المستدرك نقل كرده و تصريح مى كند كه حديث صحيح است.(2)

سيوطى در الدّر المنثور نيز روايت ابن عباس و استناد او را به آيۀ شريفه فوق نقل كرده است.(3)

و نيز در كتاب مستدرك الصّحيحين از عمرو بن شاس، حديث مفصّلى نقل مى كند كه در ذيل آن آمده است: عمرو بن شاس مى گويد: من در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله از على عليه السلام به خاطر رفتارى كه در سفر يمن با من داشت شكايت كردم؛ اين سخن به گوش رسول خدا صلى الله عليه و آله رسيد، صبحگاهان كه همراه جمعى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله وارد مسجد شدم، حضرت نگاه تندى به من كرد و فرمود: "اى عمرو! به خدا سوگند مرا آزار دادى!" عرض كردم: اى رسول خدا! پناه به خدا مى برم از اينكه به تو آزار برسانم، فرمود: آرى «مَنْ آذى عَلِيّاً فَقَدْ آذانى»: «هركس به على عليه السلام آزار رساند مرا آزار رسانده است».

حاكم نيشابورى پس از ذكر اين حديث تصريح مى كند كه حديث صحيح و معتبرى است.(4)

قابل ملاحظه اينكه: نويسندۀ مختصر تاريخ دمشق حديث بالا را به ضميمۀ

ص: 373

چند حديث ديگر، از جابر و سعد بن ابى وقّاص و عمرو بن شاس در كتاب خود آورده است؛ و همۀ آنها نشان مى دهد كه آزار رساندن به على عليه السلام آزار به پيامبر صلى الله عليه و آله است.(1)

اين احاديث متظافره و گسترده كه بسيارى از آنها از احاديثى است كه دانشمندان اهل سنّت تصريح به صحّت سند آن كرده اند به خوبى نشان مى دهد كه على عليه السلام همچون جان پيامبر صلى الله عليه و آله است؛ عشق به او عشق به پيامبر صلى الله عليه و آله، و محبّتش، محبّت رسول خدا صلى الله عليه و آله و ايذاء و آزار او، ايذاء و آزار رسول خدا صلى الله عليه و آله است آيا با اين حال ترديدى باقى مى ماند در اين كه على عليه السلام برترين فرد امّت بعد از رسول خدا و شايسته ترين فرد امّت براى امامت و ولايت و خلافت رسول خدا صلى الله عليه و آله بوده است ؟

ص: 374

23 - آيۀ انفاق

در آيه 274 سوره «بقره» مى خوانيم: اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ اَلنَّهٰارِ سِرًّا وَ عَلاٰنِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاٰ هُمْ يَحْزَنُونَ : «كسانى كه اموال خود را، شب يا روز، پنهان يا آشكار، انفاق مى كنند، مزدشان نزد پروردگارشان (محفوظ) است؛ نه ترسى بر آنهاست، و نه اندوهگين مى شوند».

بدون شك مفهوم آيه؛ كلّى و جامع اس؛، و تشويق به انفاق در راه خدا در اَشكال مختلف است؛ آشكارا و پنهان، در شب و روز، و به كسانى كه انفاق مى كنند بشارت عظيمى مى دهد: هم پاداششان را كه نزد پروردگارشان بزرگ است و هم خوف و اندوهى از گذشته و آينده نخواهند داشت؛ ولى از روايات اسلامى استفاده مى شود كه فرد شاخص آن على عليه السلام است.

زيرا در شأن نزول اين آيه، روايات بسيارى وارد شده كه نشان مى دهد نخستين بار دربارۀ على عليه السلام نازل گشت.

ابن عبّاس مى گويد: اين آيه دربارۀ على بن ابى طالب عليه السلام نازل شد او فقط چهار درهم داشت؛ درهمى را در شب، و درهمى را در روز، و درهمى را آشكارا، و درهمى را پنهان در راه خدا انفاق كرد. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «ما حَمَلَكَ عَلى هذا؟» «چه چيز تو را بر اين كار واداشت ؟». عرض كرد: «حَمَلَنى عَلَيْها رَجاءَ اَنْ اَسْتَوجِبُ عَلَى اللّٰهِ ما وَعَدَنى»: «براى اين بود كه وعده اى را كه خدا به من داده است استحقاق پيدا كند».

ص: 375

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «اَلا ذلِكَ لَكَ »: «آگاه باش كه اين وعده دربارۀ تو تحقّق يافت»، در اين هنگام آيۀ فوق نازل گشت.

اين حديث را حاكم حسكانى در شواهد التنزيل به اضافۀ هفت حديث ديگر! به همين مضمون از طرق مختلف آورده است.(1)

سيوطى در الدّرّ المنثور از طرق متعدّد، همين مضمون را از ابن عبّاس نقل مى كند، كه اين آيه دربارۀ على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده چهار درهم داشت، درهمى را در شب، و درهمى را در روز، و درهمى را پنهان و درهمى را آشكارا انفاق كرد، و اين آيه نازل شد.(2)

معنى اين حديث آن است كه على عليه السلام براى جلب خشنودى خداوند مسئله انفاق از هر درى وارد مى شد؛ اوّلاً: آنچه در بساط داشت در راه خدا انفاق كرد، ثانياً در شب و در حال مختلف (پنهان و آشكار) انفاق كرد، و در روز نيز در دو حالت مختلف (پنهان و آشكار) انفاق نمود؛ اين ايثار و اخلاص آميخته با اشتياق فراوان براى جلب رضاى خداوند از هر طريق ممكن، مقبول درگاه الهى واقع شد و آيۀ شريفه نازل گشت.

از كسانى كه روايت فوق را نقل كرده اند، محبّ الدين طبرى در ذخائر العقبى(3) و سبط بن جوزى در تذكر(4) و علامۀ گنجى در كفاية الطّالب(5) و مفسّر معروف قرطبى در تفسيرش(6) و گروهى ديگر اين حديث را به عين همان عبارت يا با تفاوت مختصرى در كتاب هاى خود آورده اند.

ص: 376

شبلنجى در نور الابصار(1) و شيخ سليمان قندوزى در ينابيع المودة(2) نيز آن را ذكر كرده اند.

نويسنده فضائل الخمسة در كتاب خود اين حديث را از گروه ديگرى نيز نقل مى كند از جمله ابن اثير در اسد الغابه(3) و ابن حجر در الصّواعق المحرقه(4) و واحدى در اسباب النّزول.(5)

اين احاديث را با جمله اى از ابن ابى الحديد معتزلى پايان مى دهيم:

او به هنگام برشمردن صفات والاى على عليه السلام هنگامى كه به مسئله جود و سخاوت مى رسد، بعد از اشاره به آيات سورۀ «هَل آتى» مى گويد:

«وَ رَوَى الْمُفَسِّرونَ اَنَّهُ لَم يَمْلِكْ اِلّا اَرْبَعَةَ دَراهِمَ ، فَتَصَدَّقَ بِدِرْهَمٍ لَيْلاً، وَ بِدِرْهَم نَهاراً، وَ بِدِرْهَم سِرّاً، وَ بِدِرْهَم عَلانِيَةً ، فَأنْزِلَ فيهِ اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ ...:

«مفسّران نقل كرده اند كه على عليه السلام فقط چهار درهم داشت، درهمى را در شب و درهمى را در روز، درهمى پنهانى و درهمى آشكار انفاق كرد، و خداوند اين آيه را دربارۀ او نازل فرمود».(6)

اين تعبير نشان مى دهد كه مسئله در ميان مفسّران مورد اتفاق يا لااقل مشهور است.

ص: 377

ص: 378

24 - آيه محبّت

در آيۀ 54 سورۀ «مائده» مى خوانيم يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اَللّٰهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى اَلْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى اَلْكٰافِرِينَ يُجٰاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ لاٰ يَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ذٰلِكَ فَضْلُ اَللّٰهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِيمٌ :

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هركس از شما، از آيين خود بازگردد، (به خدا زيانى نمى رساند؛) خداوند گروهى را مى آورد كه آنها را دوست دارد و آنان (نيز) او را دوست دارند؛ در برابر مؤمنان متواضع، و در برابر كافران سرسخت و نيرومندند؛ در راه خدا جهاد مى كنند، و از سرزنش هيچ ملامتگرى هراسى ندارند. اين، فضل خداست كه آن را به هركس بخواهد (و شايسته ببيند) مى دهد؛ و فضل و احسان خداوند، گسترده و (او به همه چيز) داناست.».

اين آيه به روشنى مى گويد: پشت كردن گروهى از تازه مسلمانان به اسلام لطمه اى براساس آن وارد نمى كند. خداوند به گروهى از اهل ايمان كه داراى چند ويژگى هستند، مأموريّت دفاع از آيين مقدّس را سپرده است؛ كسانى كه هم خدا را دوست مى دارند و هم خدا آنها را دوست مى دارد.

كسانى كه در برابر مؤمنان متواضع و خاضع اند و در برابر دشمنان اسلام و كافران سرسخت و شجاع.

كسانى كه پيوسته در راه خدا پيكار و جهاد مى كنند و هرگز از ملامتِ ، ملامت كنندگان، ترس و واهمه اى به خود راه نمى دهند.

ص: 379

آرى جمع شدن اين صفات در فرد يا افرادى، يك فضل الهى است و هركسى شايسته آن نيست.

بدون شكّ مفهوم اين آيه مانند بسيارى از آيات گذشته وسيع و گسترده است، ولى از روايات اسلامى كه از طرق شيعه و اهل سنّت نقل شده است به خوبى استفاده مى شود كه على عليه السلام برترين و بالاترين مصداق اين آيه بود.

فخر رازى هنگامى كه به تفسير اين آيه مى رسد؛ و اقوالى از مفسّران در مورد تطبيق اين آيه نقل مى كند، در پايان بحث مى گويد:

جماعتى گفته اند اين آيه دربارۀ على عليه السلام نازل شد، سپس به دو دليل براى تقويت اين قول استدلال مى كند، نخست اينكه هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز خيبر پرچم را به دست على عليه السلام داد، فرمود: «لَاَدْفَعَنَّ الرّايَةَ غَداً اِلى رَجُلٍ يُحبُّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ »: «من پرچم را فردا به دست مردى مى دهم كه خدا و رسولش را دوست دارد؛ و خدا و رسولش نيز او را دوست دارند».

سپس مى گويد: اين همان صفتى است كه در آيه بالا به آن اشاره شد، و دليل ديگر اينكه آيه 6 بعد از آن، إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ ... كه در حقّ على عليه السلام نازل شده است. بنابراين سزاوارتر اين است كه بگوئيم آيه ما قبل نيز در حقّ او است» (پايان كلام فخر رازى).(1)

استدلال فخر رازى به كلام پيامبر صلى الله عليه و آله در روز فتح خيبر اشاره به حديث معروفى است كه در بسيارى از كتب مشهور دربارۀ على عليه السلام نقل شده و يكى از بزرگترين فضائل آن حضرت محسوب مى شود. زيرا مطابق اين حديث در آن روز بعد از ناكامى عدّه اى از فرماندهان لشكر اسلام براى فتح خيبر، شب هنگام پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در مركز سپاه اسلام رو به آنها كرد و فرمود: «لاُعْطِيَنَّ الرّايَةَ غَداً

ص: 380

رَجُلاً يُحِبُّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ كَرّاراً غَيْرَ فَرّار، لا يَرْجِعُ حَتّى يَفْتَحَ اللّٰهُ عَلَى يَدِهِ !»:

«به خدا سوگند فردا پرچم را به دست كسى مى سپارم كه خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله را دوست دارد و خدا و رسولش نيز او را دوست دارند؛ پى درپى حمله مى كند و هرگز نمى گريزد و از ميدان بازنخواهدگشت، مگر اينكه خدا به دست او پيروزى را نصيب (مسلمانان) مى كند».

سپس فرمود: «على عليه السلام كجاست ؟»، عرض كردند: بيمار است، و چشم او درد مى كند و - و قادر بر جنگ نيست - فرمود: «او را خبر كنيد على عليه السلام آمد و پيامبر صلى الله عليه و آله در چشم او دميد - يا از آب دهان خود برآن ماليد - چشم مباركش خوب شد، پرچم را به دست او سپرد و فردا در يك حملۀ برق آسا خيبر را فتح كرد». (و اين پيشگوئى عجيب پيامبر صلى الله عليه و آله در مورد او تحقّق يافت).

اين حديث را علاوه بر فخر رازى بسيارى از محدّثان و مورّخان (با تفاوت مختصرى در تعبيرات) در كتاب هاى خود آورده اند از جمله حاكم نيشابورى در كتاب المستدرك الصحيحين در سه مورد به آن اشاره مى كند: نخست در حديثى از ابن عباس نقل مى كند كه گروهى نزد او تعبيرهاى نامناسبى دربارۀ على عليه السلام كردند، او سخت عصبانى شد و گفت: «اف برآن مردمى كه دربارۀ مردى اين گونه سخن مى گويند كه بيش از دوازده فضيلت دارد كه براى هيچ كس مانند آن نيست، سپس فضائل على عليه السلام را يك يك برشمرد و نخستين آن همين داستان جنگ خيبر بود.(1)

در حديث ديگرى از عامر فرزند سعد ابى وقّاص نقل مى كند كه روزى معاويه به پدرم سعد گفت: «چرا سبّ على بن ابى طالب نمى كنى ؟!» او در جواب گفت: من هرگاه سه چيز را كه رسول خدا صلى الله عليه و آله دربارۀ او فرمود به خاطر مى آورم و از سبّ و دشنام او خوددارى مى كنم، همان سه چيزى كه اگر يكى از آنها

ص: 381

براى من بود نزد من محبوب تر از شتران گران قيمت سرخ موى بود!

معاويه از آن سه چيز سؤال كرد.

سعد بن ابى وقّاص نخست اشاره به جريان حديث كساء كرد، سپس اشاره به حديث منزلت در داستان جنگ تبوك كه پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود: «اَنْتَ مِنّى بِمَنْزِلَةِ هارونَ مِنْ مُوْسى» و سرانجام اشاره به داستان جنگ خيبر نمود، كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «لاُعْطِيَنَّ الرّايَةَ رَجُلاً يُحِبُّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَفْتَحُ اللّٰهُ عَلى يَدَيْهِ »: «پرچم را به دست كسى مى سپارم كه خدا و رسولش را دوست دارد، و خداوند با دست او، قلعه هاى خيبر را خواهد گشود»، سپس سراغ على عليه السلام را گرفت و با آب دهان مباركش چشم او را شفا داد، و پرچم را به او سپرد؛ من هرگاه يكى از اين سه حديث را به خاطر مى آورم نمى توانم او را سبّ و دشنام دهم؛ به خدا سوگند معاويه سكوت كرد و يك كلمه به او نگفت تا از مدينه خارج شد.(1)

در حديث سوّم از عبد اللّٰه بن بريده اسلمى نقل مى كند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در خيبر اين جمله را فرمود:... سپس داستان را با اضافاتى علاوه بر آنچه گذشت بيان مى كند.(2)

از جمله كسانى كه تصريح كرده اند كه آيۀ فوق در حقّ على عليه السلام نازل شده است، «ثعلبى» در تفسيرش (بنا بر آنچه در مناقب عبد اللّٰه الشّافعى وارد شده است) در ذيل آيه فوق مى گويد: اِنَّها نَزَلَتْ فى عَلِىٍّ عليه السلام: «اين آيه دربارۀ نقل شده».(3)

همچنين علامه «ثعلبى» (بنا به نقل ابن بطريق در كتاب العمدة) نيز در ذيل اين

ص: 382

آيه تصريح مى كند كه دربارۀ على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده است.(1)

نويسندۀ كنز العمال نيز آن را در كتاب خود از سعد (بن ابى وقّاص) نقل مى كند، و در حديث ديگرى از «عامر بن سعد» همين معنى را با اضافاتى آورده است.(2)

اين احاديث و آنچه شبيه آن در كتب معروف اهل سنّت و پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام آمده است، خبر از فضيلتى مى دهد كه به گفتۀ سعد بن ابى وقّاص شبيه و مانندى ندارد، و اگر تنها اين فضيلت در كسى بوده باشد همين افتخار براى او بس است.

آيا سزاوار است كه با بودن چنين كسى در ميان امت، ما تصوّر كنيم امكان دارد جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله به غير او سپرده شود؟!

***

اين نكته نيز در تأكيد مفهوم آيه مودّت قابل توجّه است كه از رواياتى كه در كتب معروف و مشهور آمده است استفاده مى شود كه على عليه السلام نه تنها مورد علاقۀ پيامبر صلى الله عليه و آله و لطف پروردگار بود؛ بلكه محبوب ترين مخلوقات نزد آنها بود.

شاهد اين سخن، حديث معروف طير است.

در كتاب المستدرك على الصّحيحين چنين مى خوانيم كه انس خادم معروف پيامبر صلى الله عليه و آله كه بعد از آن حضرت عمرى طولانى داشت بيمار شده بود، محمّد بن حجّاج به اتفاق گروهى به عيادت او رفتند، سخن از هر درى به ميان آمد، تا به نام مبارك على عليه السلام رسيد، فرزند حجّاج نسبت به آن حضرت اهانت كرد، انس برآشفت، گفت اين مرد كيست ؟ مرا بنشانيد، او را نشاندند،

ص: 383

گفت: اى فرزند حجّاج! چرا عيبجويى و اهانت نسبت على بن ابى طالب مى كنى، قسم به كسى كه محمّد صلى الله عليه و آله را به حقّ مبعوث كرد، من خادم آن حضرت صلى الله عليه و آله بودم - و هر روز يكى از جوانان انصار آن حضرت را خدمت مى كردند - در آن روز نوبت من بود، ام ايمن مرغ (بريانى) براى آن حضرت آورد و در برابر او گذاشت فرمود: «اى ام ايمن، اين پرنده را از كجا آورده اى ؟» گفت: من خودم اين پرونده را صيد كردم و براى شما درست نمودم، در اينجا پيامبر صلى الله عليه و آله عرضه داشت: «اللّهُمَّ جِئْنى بِاَحَبِّ خَلْقِكَ اِلَيْكَ وَ اِلَىَّ ، يَأْكُلُ مَعِى مِنْ هذا الطَّيْرِ» : «خداوندا! محبوب ترين خلقت، نزد تو و نزد مرا بياور تا با من از اين پرنده بخورد»!

در اين هنگام در خانه به صدا درآمد، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «اى انس ببين چه كسى پشت در است»، من پيش خود گفتم: خدايا او را يكى از انصار قرار بده - تا افتخارى براى ما طايفۀ انصار بوده باشد - ولى هنگامى كه در را گشودم ديدم على عليه السلام بر در است. به او عرض كردم: رسول خدا صلى الله عليه و آله فعلاً مشغول انجام كارى است؛ برگشتم و بر سر جاى خود ايستادم، چيزى نگذشت كه باز صداى درآمد، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «اى انس برو و هركسى هست بگو وارد شود تو اوّلين كسى نيستى كه علاقه به قوم خود دارد، آن شخص از انصار نيست!» من رفتم و او را وارد كردم، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى انس پس مرغ رابه او نزديك كن»، من آن را نزد پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام گذاشتم و هر دو از آن خوردند.

پسر حجّاج گفت: اى انس! خودت حاضر بودى و اين جريان را ديدى ؟

انس گفت: آرى، فرزند حجّاج گفت: «من با خدا عهد مى كنم كه بعد از اين به على عليه السلام خرده نگيرم، و هرگاه بدانم كسى به او خرده مى گيرد، صورت او را

ص: 384

زشت مى كنم» (آبروى او را خواهم برد).(1)

همين حديث را ذهبى نيز در تلخيص المستدرك كه در حاشيۀ المستدرك چاپ شده آورده است.

علاوه بر آنچه گفته شد، حديث فوق كه به عنوان حديث طير در منابع مختلف اسلامى معروف شده، در كتب زيادى آمده است. به طورى كه مرحوم علامۀ امينى مى گويد: حديث طير حديثى است متواتر و صحيح كه در برابر تواتر و صحّتش ائمّۀ حديث خاضع اند.

موفق بن احمد كه مردى فقيه و محدّثى بزرگ و خطيبى توانا و اديبى شاعر بود در كتاب مناقب، اين حديث را آورده است.(2)

و از او مهم تر ترمذى محدّث معروف در كتابش كه به عنوان صحيح ترمذى مشهور است، از انس بن مالك نقل مى كند كه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله طيرى بود، عرضه داشت: «اللّهُمَّ ائْتِنى بِاَحَبِّ خَلْقكَ اِلَيْكَ يَأكُلُ مَعى هذَا الطَّيْرَ فَجاءَ عَلِىٌّ فَاَكَلَ مَعَهُ »:

«خداوندا! محبوب ترين خلقت را بفرست تا با من از اين طير بخورد؛ پس على عليه السلام آمد و با او تناول كرد».(3)

علامه گنجى شافعى در كفاية الطّالب بعد از نقل اين حديث مى گويد: در اين حديث دلالت واضحى است كه على عليه السلام محبوب ترين خلق خدا (بعد از پيامبر اسلام) بود؛ و بهترين دليل بر اين مطلب اين است كه خداوند دعاى پيامبر صلى الله عليه و آله را مستجاب كرد... بنابراين از بهترين وسائل تقرّب در درگاه الهى، محبّت على بن ابى طالب، و محبّت كسانى است كه او را دوست دارند.(4)

ص: 385

علّامه نسايى از علماى قرن سوّم هجرى، در كتاب معروفش خصائص نيز اين حديث را با اضافاتى نقل مى كند.(1)

از جمله دانشمندان ديگرى كه اين حديث را در كتب خود نقل كرده اند سبط بن جوزى در تذكره در اسد الغابه و ابن مسعود شافعى در مصابيح السّنه و محبّ الدين طبرى در ذخائر العقبى و شيخ سليمان بلخى قندوزى در ينابيع المودّه، و گروه ديگرى كه ذكر نام و شرح كلمات آنها به طول مى انجامد، هستند.

از نكاتى كه شايد براى بعضى موجب تعجّب شود اين است كه ابن اثير در اسد الغابه هنگامى كه حديث طير را از چند طريق نقل مى كند در يكى از طرق حديث كه از انس بن مالك نقل شده، مى گويد: نخست ابو بكر آمد، و انس او را بازگرداند سپس عثمان آمد و انس او را بازگرداند - در روايت ديگرى كه در خصائص نسائى نقل شده به جاى عثمان نام عمر آمده است - بعد على عليه السلام آمد، و به او اجازه داد.

ابن اثير در پايان اين حديث مى گويد: ذكر نام ابو بكر و عثمان در اين حديث جدّاً عجيب است.(2)

و عجب تر اين كه بعضى از محدّثان اهل سنّت كه خواسته اند از كنار چنين فضيلت بى مانندى ساده بگذرند و چشم را به روى حقايق ببندند، در سند اين حديث ترديد كرده اند، مانند ابن كثير دمشقى نويسندۀ البداية و النّهايه كه بعد از ذكر اين حديث مى گويد: «وَ فِي الْقَلْبِ مِنْ صِحَّةِ هذَا الْحَديثِ نَظَرُ وَ إِنْ كَثُرَتْ طُرُقُهُ !»:

«در دل من نسبت به صحيح بودن اين حديث شكّى است هرچند طرق اين

ص: 386

حديث، كثير و فراوان است!»(1)

در حالى كه اين حديث متواتر كه در منابع بسيار معروف به طور گسترده آمده است هيچ مشكلى از نظر سند و دلالت ندارد جز اينكه با پيش داورى هاى بعضى هماهنگ نيست، و مرحوم علاّمه امينى بعد از ذكر اين عبارت جمله جالبى دارد؛ مى گويد: «با وجود اجتماع تمام شرائط صحت در اين حديث اگر باز هم در قلب كسى شك و ترديدى نسبت به آن باشد، اشكال در قلب او است نه در اين حديث!»

ص: 387

ص: 388

25 - آيۀ مسئولون

در آيه 24 سورۀ «صافات» دربارۀ ظالمان مى خوانيم: كه در قيامت به فرشتگان عذاب، خطاب مى شود: (وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ) «آنها را (در كنار دوزخ) نگهداريد كه بايد مورد بازپرسى قرار گيرند.»

در اينكه آنها از چند چيز سؤال مى شوند، در ميان مفسّران گفتگو است؛ بعضى گفته اند از بدعت هايى كه گذارده اند؛ بعضى ديگر گفته اند: از اعمال زشت و خطاهايشان، و بعضى افزوده اند از توحيد و لا اِلهَ اِلّا اللّٰهُ .(1)

مانعى ندارد كه همۀ اينها در مفهوم آيه جمع باشد. ولى در روايات متعدّدى وارد شده است كه: منظور سؤال از ولايت على بن ابى طالب عليه السلام است؛ اين روايات در منابع معروف اسلامى آمده است.

از جمله در شواهد التّنزيل، به دو طريق از ابو سعيد خدرى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه در تفسير اين آيه فرمود: «عَنْ وَلايَةِ عَلِىَّ بْنِ اَبى طالِبٍ عليه السلام»: «از ولايت على بن ابى طالب عليه السلام سؤال مى كنند».(2)

و در حديث ديگرى از سعيد بن جبير از ابن عبّاس نقل مى كند كه

ص: 389

پيامبر صلى الله عليه و آله «اِذا كانَ يَوْمُ القيامَةِ اُوقَفُ اَنَا و عَلِىٌّ على الصِّراطِ فَما يَمُرُّ بِنا اَحَدُ اِلّا سَألْناهُ عَنْ وَلايَةٍ عَلِىٍّ ، فَمَنْ كانَت مَعَهُ ، وَ اِلّا اَلْقَيْناهُ فى النّارِ! وَ ذلِكَ قُولُهُ وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ »:

«هنگامى كه روز قيامت مى شود؛ من و على عليه السلام بر ضراط متوقف مى شويم هركس از كنار ما مى گذرد؛ از ولايت على عليه السلام از او سؤال مى كنيم، هركس داشته باشد - از صراط مى گذرد - و إلاّ او را در آتش مى افكنيم! و اين است معنى آيه وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ .(1)

حاكم حسكانى در كتاب مذكور، اين حديث را از طرق ديگرى نيز نقل كرده است.

ابن حجر نيز در كتاب صواعق، اين حديث را از ابو سعيد خدرى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده است.(2)

از ديگر كسانى كه حديث فوق را نقل كرده اند احمد حنبل (يكى از ائمّه چهارگانه اهل سنّت) در كتاب مسند است؛ او نيز از ابو سعيد خدرى نقل كرده كه: در روز قيامت از ولايت على بن ابى طالب عليه السلام سؤال مى شود.

عزّ الدين حنبلى در كشف الغمّه(3) و آلوسى در تفسير خود(4) و سبط بن جوزى در تذكره(5) و ابو نعيم اصفهانى در كفاية الخصام(6) و شيخ سليمان قندوزى در ينابيع المودّه(7) و گروهى ديگر كه ذكر نام آنها و

ص: 390

كتبشان به طول مى انجامد، نيز اين حديث را نقل كرده اند.

جالب اينكه: در بعضى از اين روايات، علاوه بر ولايت على عليه السلام ولايت اهل بيت عليهم السلام نيز آمده است(1).

اين نكته نيز جالب است كه تمام روايات بالا از منابع معروف و كتب مشهور اهل سنّت و راويان مورد قبول آنها نقل شده است، امّا با اين حال آلوسى هنگامى كه اين روايت را نقل مى كند؛ مى گويد: «رَوى بَعْضُ الاِماميّةِ عَنْ ابْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبّاس يُسْألُونَ عَنْ وَلايَةِ عَلِىٍّ »: «بعضى از اماميّه از ابن جبير از ابن عباس نقل كرده اند: كه سؤال از ولايت على عليه السلام مى شود.»، و همچنين اين روايت را (اماميه) از ابو سعيد خدرى نقل كرده اند.(2)

با كمال تعجّب ولايت ساير خلفاء را از پيش خود به آن اضافه مى كند!

اين مفسّر متعصّب فكر مى كند هر حديثى كه دربارۀ فضائل على عليه السلام است بايد راويانش به طور حتم از اماميّه و شيعه باشند؛ گويى پيش داورى هاى مذهبيش اجازه نمى دهد باور كند كه در منابع معروف اهل سنّت اين احاديث اين چنين گسترده نقل شده است، و نيز گويى باور نمى كند كه آيندگان كلمات او را مى خوانند و بر او خرده مى گيرند كه راويان اين حديث اماميّه نيستند بلكه غالباً بزرگان اهل سنّت اند.

به هر حال مفهوم اين احاديث و همچنين آيۀ مزبور اين نيست كه در روز قيامت تنها از ولايت على بن ابى طالب عليه السلام سؤال مى شود چرا كه روز قيامت روز سؤال از همۀ كارها، و همۀ نعمت ها، و همۀ مسئوليت ها است. منظور اين است يكى از مهم ترين امورى كه از آن سؤال مى شود ولايت اين بزرگوار است؛ و بى شك ولايت در اينجا به معنى يك دوستى ساده و معمولى كه هر فرد با ايمان بايد نسبت

ص: 391

به ديگران داشته باشد نيست؛ چرا كه اين امر (ولايت) يكى از فروع عادى دين، بلكه منظور فراتر از اين مسئله چيزى كه در رديف مهم ترين اركان اسلام و پايه هاى دين است.

آيا اين موضوع چيزى غير از مقام رهبرى و خلافت الهيّه بعد از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى تواند بوده باشد؟!

آرى على بن ابى طالب عليه السلام كسى است كه ولايتش از مهم ترين اركان اسلام و از مهم ترين شرايط ايمان است؛ و در رديف اول امورى است كه در قيامت از آن سؤال مى شود.

چگونه چنين نباشد در حالى كه با تمام عداوتى كه دشمنان در حق او داشتند و فضائلش را كتمام مى كردند - و الآن هم كتمان مى كنند - و دوستانش نيز از ترس شكنجه هاى دشمن، فضائلش را مخفى مى كردند با اين حال فضائل و افتخارات او تمام كتب حديث را پر كرده؛ و شخصيّت والايش در آيات قرآن مجيد مى درخشد!

اين سخن را با حديث معروفى از ابن عباس كه در بسيارى از منابع اسلامى نقل شده پايان مى بريم؛ مى گويد: «ما نَزَلَ الْقُرآنُ يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِلّا عَلِىٌّ سَيِّدُها وَ شَرِيفُها وَ اَميرُها، وَ ما اَحَدٌ مِنْ اَصحابِ رَسُولِ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله اِلّا قَدْ عاتَبَهُ اللّٰهُ فى الْقُرآنِ ، ما خَلا عَلِىّ بْنِ اَبي طالبٍ عليه السلام فَاِنَّهُ لَمْ يُعاتِبْهُ بِشَيء وَ ما نَزَلَ فى اَحَدٍ مِنْ كِتابِ اللّٰهِ ما نَزَلَ فى عَلِىٍّ عليه السلام... نَزَلَتْ فى عَلِىٍّ عليه السلام ثَلاثَمِائةُ آيَةٍ !»: «در قرآن مجيد خطاب يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا در هيچ آيه اى نازل نشده مگر اينكه على عليه السلام سيد و شريف و امير (و مصداق اتم و اكمل) است؛ احدى از اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله نبود مگر اينكه خداوند او را در قرآن عتابى كرده؛ جز على بن ابى طالب عليه السلام كه خدا هرگز او را در چيزى عتاب نكرد!...

در كتاب خدا (قرآن مجيد) آنچه درباره على عليه السلام نازل شده (از فضائل و مدائح) دربارۀ هيچ كس نازل نشده است... سيصد آيه قرآن مجيد دربارۀ على عليه السلام نازل

ص: 392

شده است»!(1)

اين حديث - يا بخش اوّل آن - از گروه زياد ديگرى نيز نقل شده است؛ مانند حافظ ابو نعيم اصفهانى در حلية الاولياء، محبّ الدين طبرى در ذخائر العقبى، علاّمه گنجى شافعى در كفاية الطالب، سبط بن جوزى در تذكره»، شبلنجى در نور الابصار، هيثمى در صواعق، سيوطى در تاريخ الخلفاء و قندوزى در ينابيع المودّه.(2)

اين بود بخشى از آياتى كه درباره على عليه السلام در قرآن مجيد نازل شده است، كه ما از ميان آنها تعدادى را گلچين كرديم.

ص: 393

ص: 394

امامان دوازده گانه

كردند؛ و چگونه تصانيف بسيار گرانبهايى در همۀ فنون اسلامى و علوم بشرى از خود به يادگار گذاردند.

خوب است كسانى كه اين حقايق را باور ندارند از مراكز علمى تشيّع در مناطق مختلف جهان ديدن كنند؛ طلّاب و فضلاء و علماى آنها را كه در علوم مختلف اسلامى مهارت بسيار دارند از نزديك ببينند؛ و كتابخانه هاى آنها را كه مملوّ از كتب علمى اين دانشمندان، و همچنين كتب علمى دانشمندان اهل سنّت است، مورد بررسى قرار دهند.

فقها و متكلّمان و مفسّران قرآن و نويسندگان زبردست و گويندگان و حافظان قرآن را كه بسيار فراوان اند از نزديك ملاحظه كنند.

متأسفانه سانسور شديدى كه بر بسيارى از محافل خبرى اسلامى و همچنين غالب كتابخانه هاى معروف كشورهاى اسلامى حاكم است؛ تاكنون اجازه نداده است كه محقّقان بى طرف اهل سنّت پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام و علماء و آثار علمى آنها را به روشنى بشناسند.

در اينجا كتابخانه ها مملوّ از كتاب هاى علماى اهل سنّت در كنار كتاب هاى علماى شيعه است و هيچ تفاوتى ميان آنها از نظر حضور در كتابخانه ها ديده نمى شود و هيچ كس هم خطرى از اين نظر بر مذهب خود احساس نمى كند، ولى كتابخانه هاى برادران اهل سنّت غالباً شكل ديگرى دارد و از ده ها هزار اثر معروف علمى شيعه در آنجا چيزى ديده نمى شود؛ يا فقط مقدار كمى وجود دارد!

به هر حال اميدواريم روزى فرابرسد كه محققان با بى نظرى كامل آنچه را كه در بالا گفته شد مورد دقّت و بررسى قرار دهند و جمعيّت شيعه اماميّه را آن چنان كه هستند - نه آن چنان كه دشمنانشان مى گويند يا از بلندگوهاى استعمار به گوش مى رسد - بشناسند، و به يقين آن روز شاهد برخوردهاى تازه اى در جهان اسلام با پيروان اين مكتب خواهيم بود؛ و دنياى اسلام از تفاهم و انسجام بهترى برخوردار

ص: 396

خواهد شد.

از اصل سخن دور نشويم، در آيات قرآن، اشاراتى به ائمّۀ معصومين اهل بيت عليهم السلام ديده مى شود و با كمك رواياتى كه در منابع معروف اسلامى در تفسير اين آيات وارد شده، اين اشارات روشن تر و آشكارتر مى گردد.

اين آيات متعدّد است و در ذيل، تنها به قسمتى از آن اشاره مى كنيم: بخشى از اين آيات در آغاز بحث از ولايت و امامت على عليه السلام گذشت، از جمله:

1 - آيه إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَيْتِ (1) به شهادت محتوايش، و همچنين رواياتى كه در شرح و تفسير آن از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در منابع معروف اسلامى آمده است، مفهومش عامّ است يعنى علاوه بر على عليه السلام ساير ائمّه معصومين عليهم السلام، مخصوصاً امام حسن و امام حسين عليهما السلام را كه به نام آنها اين روايات تصريح شده است شامل مى شود.

2 - آيه قُلْ لاٰ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِي اَلْقُرْبىٰ (2) نيز اشاره اجمالى به همۀ امامان معصوم دارد و در روايات متعدّدى كه از سعيد بن جبير و ابن عبّاس از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است تصريح شده كه منظور از «قربى» در اين آيه، على عليه السلام و فاطمه عليها السلام و فرزندان آنها است، و در بعضى تصريح به نام امام حسن عليه السلام و امام حسين عليه السلام نيز شده است.

براى توضيح بيشتر به شواهد التنزيل و ساير منابعى كه هنگام شرح اين آيه ذكر كرديم، مراجعه فرمائيد.(3)

3 - آيه أَطِيعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ (4) نيز همين گونه است؛ زيرا اين آيه مفهوم عامى دارد كه هر زمانى را شامل مى شود، بنابراين در هر عصر و زمانى بايد مصداقى از «اولوالأمر» باشد، فردى معصوم و پاك از

ص: 397

گناه (چرا كه اطاعت مطلق و بى قيدوشرط جز در مورد معصومان مشروع نيست).

اضافه بر اين در بعضى از روايات معروفى كه در منابع اهل سنّت آمده تصريح به نام امام حسن و امام حسين عليهما السلام شده است.

4 - آيه كُونُوا مَعَ اَلصّٰادِقِينَ (1) نيز چنانكه قبلاً شرح داديم، مفهوم عامى دارد كه هر عصر و زمان را شامل مى شود؛ و دليل بر اين است كه در هر عصر و زمانى صادق معصومى وجود دارد - زيرا دستور به همراهى و تبعيّت مطلق و بى قيدوشرط، جز در مورد معصومين مفهومى ندارد - به علاوه بعضى از روايات كه در شرح اين آيه وارد شده است، صادقين را به محمّد و اهل بيت محمد صلى الله عليه و آله تفسير كرده است.(2)

و از آنجا كه اين آيات و روايات مربوط به آن، در آغاز اين مباحث به طور مشروح آمده است از تكرار آن خوددارى مى كنيم و به سراغ آيات فضيلت مى رويم.

بار ديگر تأكيد مى كنيم كه آيات فضيلت به عنوان آياتى كه دلالت مستقيم بر امامت و ولايت امامان اهل بيت عليهم السلام داشته باشد، مطرح نمى شود. بلكه هدف آن است كه روشن شود هريك از آنها برترين افراد عصر خود بوده اند، و چون در هر عصر و زمانى طبق آيات گذشته بايد «اولوالأمر» و امام معصوم عليهم السلام باشد، آنها مصداق اين معنى بوده اند:

***

ص: 398

1 - آيه صلوات و درود

در آيه 56 سوره «احزاب» مى خوانيم: إِنَّ اَللّٰهَ وَ مَلاٰئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى اَلنَّبِيِّ يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً: «خدا و فرشتگانش بر پيامبر درود مى فرستند ؛ اى كسانى كه ايمان آورده ايد، بر او درود فرستيد و (در برابر اوامر او) كاملاً تسليم باشيد.».

در اين آيه مقام پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به عالى ترين وجه ترسيم شده است؛ چرا كه هم خداوند متعال و هم تمام فرشتگان مقرّب او بر پيامبر صلى الله عليه و آله درود مى فرستند و هم دستور داده شده است همۀ مؤمنان بدون استثناء بر او رحمت و درود و سلام بفرستند. چه مقامى از اين بالاتر؟ و چه عظمتى از اين بيشتر؟

درست است كه در اين آيه، سخنى از آل پيامبر صلى الله عليه و آله به ميان نيامده است، ولى در روايات بسيارى مى خوانيم كه وقتى اصحاب و يارانش از حضرتش سؤال كردند:

چگونه درود و صلوات و سلام بر شما بفرستيم، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله «آل» را در كنار خود قرار داد و تمام رحمت و درودى كه از خداوند براى او تقاضا مى شد، براى «آلش» نيز تقاضا مى شد. اين قرينه است بر اينكه صلوات و درود خداوند و ملائكه نيز تعميم دارد، هم شامل پيامبر صلى الله عليه و آله و هم شامل «آل» او مى شود؛ و اين يك مسئله ساده نيست، بلكه نشان مى دهد كه آنها مقاماتى دارند تالى پيامبر صلى الله عليه و آله و مأموريتى دارند در جهاتى شبيه مأموريت او، و گرنه اين همه مقام تنها به خاطر خويشاوندى، غيرممكن است.

اكنون به سراغ بخشى از اين روايات كه در معروفترين منابع اهل سنّت آمده است، مى رويم.

1 - در صحيح بخارى از ابو سعيد خدرى نقل شده است كه ما عرض كرديم:

ص: 399

اى رسول خدا! سلام بر تو معلوم است، چگونه صلوات بر تو بفرستيم ؟ فرمود: «قُولُوا اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ كَما صَلَّيْتَ على اِبْراهيمَ ، و آلِ اِبْراهيمَ وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كما بارَكْتَ على اِبْراهيمَ »: «بگوييد خداوندا! درود بفرست بر محمّد صلى الله عليه و آله بنده ات و رسولت؛ همان گونه كه درود بر ابراهيم و آل ابراهيم فرستادى و بركت بفرست بر محمّد صلى الله عليه و آله و بر آل محمّد صلى الله عليه و آله، آن گونه كه بركت فرستادى بر ابراهيم».(1)

در همان كتاب و همان صفحه اين حديث به طور كاملترى از كعب بن عجزه (يكى از صحابه معروف) نقل مى كند كه به رسول خدا صلى الله عليه و آله عرض كردند: چگونگى سلام بر تو را دانسته ايم، امّا صلوات بر تو چگونه بايد باشد؟ فرمود: بگوييد «اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى آلِ اِبْراهيمَ اِنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ، اَللَّهُمَّ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى آلِ اِبْراهيمَ اِنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ».(2)

توجّه داشته باشيد كه بخارى اين احاديث را ذيل آيۀ شريفه إِنَّ اَللّٰهَ وَ مَلاٰئِكَتَهُ ... ذكر مى كند.

2 - در صحيح مسلم كه دوّمين منبع حديث معروف برادران اهل سنّت است از ابى مسعود انصارى نقل شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله نزد ما آمد و ما در مجلس سعد بن عباده بوديم، بشير فرزند سعد عرض كرد: اى رسول خدا! خداوند به ما دستور داده بر تو صلوات بفرستيم، چگونه بر تو صلوات بفرستيم ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله نخست سكوت كرد، سپس فرمود: در بگوييد: «اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى آلِ اِبْراهيمَ ، بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كما بارَكْتَ عَلى آلِ

ص: 400

اِبْراهيمَ فى الْعالَمينَ اِنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ».(1)

3 - در تفسير الدّرّ المنثور كه معروفترين تفسير روائى است همان روايت ابو سعيد خدرى را از بخارى و نسائى و ابن ماجة و ابن مردويه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كند.(2)

و در همان كتاب عبارت ابو مسعود انصارى را از ترمذى و نسائى و ابن مردويه نقل كرده است.(3)

و عين اين مضمون را نيز با مختصر تفاوتى از مالك، و احمد و بخارى، و مسلم و ابو داود، و نسائى، و ابن ماجة و ابن مردويه از ابو احمد ساعدى نيز نقل مى كند.(4)

حاكم نيشابورى در المستدرك على الصّحيحين از ابن ابى ليلى نقل مى كند كه كعب بن عجزه مرا ملاقات كرد و گفت: آيا هديه اى به تو بدهم كه از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم ؟!

گفتم: آرى هديه كن!، گفت: از رسول خدا صلى الله عليه و آله سؤال كرديم: چگونه بر شما اهل بيت عليهم السلام صلوات بفرستيم ؟ فرمود: «بگوييد: اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى اِبْراهيمَ وَ عَلى آلِ اِبْراهيمَ اِنَّكَ حَميد مَجيدُ، اَللَّهُمَّ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى اِبْراهيمَ وَ عَلى آلِ اِبْراهيمَ اِنَّكَ حَميد مَجيد».

سپس حاكم نيشابورى كه بناى او بر اين است احاديثى را ذكر كند كه در صحيح بخارى و مسلم نيست. مى گويد: اين حديث را با همين سند و الفاظ،

ص: 401

بخارى از موسى بن اسماعيل در كتاب خود نقل كرده، و اگر من آن را در اينجا تكرار كردم، به خاطر آن است كه معلوم شود اهل بيت عليهم السلام و آل، همه يكى هستند (بايد توجّه داشت كه حاكم اين حديث را بعد از حديث كساء كه در آن تصريح شده اهل بيت من على و فاطمه و حسن و حسين عليها السلام هستند نقل كرده است(1)، و اين يك تعبير پرمعنى است).

سپس حاكم به دنبال آن، حديث ثقلين، و به دنبال آن، حديث ابو هريره را نقل مى كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله نگاه به على عليه السلام و حسن و حسين عليهما السلام كرد و فرمود: «اَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَكُمْ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَكُمْ »: «من با هركس كه با شما از در جنگ درآيد، اعلان جنگ مى دهم، و با هركسى كه با شما در صلح باشد در صلحم».(2)

محمد بن جرير طبرى نيز در تفسير خود در ذيل همين آيه، روايت فوق را با كمى تفاوت از موسى بن طلحه از پدرش نقل كرده است و در روايت ديگرى همان را از ابن عباس روايت كرده، و در روايت سوّمى از زياد، از ابراهيم، و در روايت چهارمى از عبد الرحمن بن بشر بن مسعود انصارى(3)

بيهقى نيز در كتاب معروف سنن روايات متعدّدى در اين زمينه نقل كرده كه بعضى از آنها وظيفه مسلمانان را در موقع نماز، و هنگام تشهّد روشن مى سازد.

از جمله در حديثى از ابى مسعود، عقبة بن عمرو نقل مى كند كه مردى آمد و خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله نشست، و ما نيز نزد او بوديم، عرض كرد: اى رسول خدا! كيفيّت سلام بر تو را مى دانيم، ولى هنگامى كه نماز مى خوانيم چگونه بر تو صلوات بفرستيم ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله سكوت كرد، تا آنجا كه ما فكر كرديم اى كاش اين مرد چنين سؤالى را نمى كرد، سپس فرمود: «اِذا اَنْتُمْ صَلَّيْتُمْ عَلَىَّ فَقُولُوا اللّهُمَّ

ص: 402

صَلَّ عَلى مُحَمَّدٍ النَّبِىِّ الأُمِّيِّ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ، كَما صَلَّيْتَ عَلى اِبْراهيمَ وَ عَلى آلِ اِبْراهيمَ ، وَ بارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ النَّبىِّ الأُمِّيِّ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى اِبْراهيمَ وَ عَلى آلِ اِبْراهيمَ ، اِنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ».

سپس از ابو عبد اللّٰه شافعى نقل مى كند كه اين حديث صحيحى است كه دربارۀ صلوات فرستادن بر پيامبر صلى الله عليه و آله در نمازها سخن مى گويد.(1) بيهقى احاديث متعدّد ديگرى نيز درزمينۀ چگونگى صلوات بر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به طور مطلق، يا در نماز، آورده؛ مخصوصاً در حديثى از كعب بن عجره از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه: «اِنَّه كانَ يَقُولُ فى الصَّلاةِ : اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى اِبْراهيمَ و آلِ اِبْراهيمَ وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى اِبْراهيمَ اِنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ»:

«پيامبر صلى الله عليه و آله در نماز خود چنين مى فرمود: «اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ ...»(2)

از اين حديث روشن مى شود كه حتّى خود پيامبر صلى الله عليه و آله در نمازهايش اين صلوات را مى فرستاد.

بيهقى در ذيل يكى از رواياتى كه در آن سخن از نماز به ميان نيامده مى گويد:

اين روايات نيز ناظر به حال نماز است؛ زيرا جمله «قَدْ عَلِمْنا كَيْفَ نُسَلِّمُ »: «ما مى دانيم چگونه سلام بر تو بفرستيم»، اشاره به سلام در تشهّد است (السَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبىُّ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكاتُه) بنابراين مراد از «صلوات» نيز همان فرستادن «صلوات در تشهّد» است.(3)

و به اين ترتيب مسلمانان مأموراند همان گونه كه به عقيدۀ تمام فرق مسلمين، سلام بر پيامبر صلى الله عليه و آله را به صورت «السَّلامَ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبىُّ وَ رَحْمَةُ اللّٰه» در تشهد

ص: 403

نماز بگويند مأمورند كه صلوات بر پيغمبر صلى الله عليه و آله را نيز در تشهّد بگويند.

هرچند در ميان مذاهب چهارگانه اهل سنت در اينجا مختصر اختلافى ديده مى شود؛ شافعى و حنبلى ها مى گويند: صلوات بر پيامبر صلى الله عليه و آله در تشهّد دوّم واجب است؛ در حالى كه مالكى ها و حنفى ها آن را سنّت مى دانند.(1) ولى طبق روايات فوق بر همه واجب است.

به هر حال كتاب هايى كه روايات مربوط به صلوات بر محمّد و آل محمّد صلى الله عليه و آله (به طور مطلق يا در خصوص تشهّد نماز) در آن نقل شده بيش از آن است كه در اين مختصر بيان شد. آنچه در بالا آمد؛ نمونه اى از اين روايات و اين كتب است. اين روايات را گروهى از صحابه مانند ابن عباس، طلحه، ابو سعيد خدرى، و ابو هريره، ابو مسعود انصارى، بريده، ابن مسعود، كعب بن عجره و شخص على عليه السلام نقل كرده اند.

نكته اى كه مايۀ شگفتى بسيار است اين است كه دانشمندان اهل سنّت - على رغم اين همه تأكيداتى كه در روايات پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت به اضافه كردن «آل محمّد صلى الله عليه و آله» وارد شده، هميشه (جز در موارد بسيار نادر) «آل محمّد صلى الله عليه و آله» را حذف مى كنند، و مى گويند: «صَلّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ »!.

و از آن عجيب تر اينكه: در كتب حديث، حتّى در ابوابى كه روايات فوق در مورد اضافه كردن «آل محمّد صلى الله عليه و آله» نقل مى شود، هنگامى كه نام پيامبر صلى الله عليه و آله را در لابلاى همين احاديث ذكر مى كنند؛ مى گويند: «صلّى اللّٰه عليه و سلّم»! (بدون اضافۀ آل) و ما نمى دانيم چه عذرى در پيشگاه پيامبر صلى الله عليه و آله در اين مخالفت صريح با دستور آن حضرت دارند؟

مثلاً بيهقى در عنوان همين باب مى نويسد «باب الصّلاةِ عَلَى النَّبىِّ صلى الله عليه و آله صلى اللّهُ

ص: 404

ص: 405

در عظمت مقام شما همين بس كه هركس بر شما صلوات نفرستد نمازش باطل است».(1)

آيا كسانى كه چنين مقامى را دارند كه نامشان در كنار نام پيامبر صلى الله عليه و آله در نمازها به عنوان يك فريضۀ الهى بايد ذكر شود مى توان همسنگ ديگران شمرد، و با وجود آنان جايى براى غير آنان در مسئله ولايت و امامت و جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله باقى مى ماند؟ كدام فرد منصف مى تواند ديگران را بر آنان - بااين همه مقام و فضيلت - ترجيح دهد؟ آيا اينها همه بطور مستقيم، مسئلۀ ولايت و خلافت را روشن نمى سازد؟ داورى با شما است.

***

تا خداوند آنان را به بهترين اعمالى كه انجام داده اند پاداش دهد، و از فضل خود بر (پاداش) آنها بيفزايد؛ و خداوند به هركس بخواهد بى حساب روزى مى دهد (و از مواهب بى انتهاى خويش بهره مند مى سازد)

بعد از آنكه خداوند در آيه 35 اين سوره، نور الهى را با بيان مثال دقيق و ظريف و زيبايى، شرح مى دهد؛ در آيات بعد از آن به جايگاه اين نور پرداخته مى فرمايد: «اين نور در خانه هايى است كه داراى ويژگى هاى زير است: ديوارهاى بلند و غير قابل نفوذ دارد تا از دسترس شياطين و هوسبازان دور باشد.

ديگر اينكه مردانى از آن پاسدارى مى كنند كه برنامۀ آنها ياد خدا و تسبيح او در هر صبح و شام است؛ مردانى كه زرق و برق دنياى مادّى آنها را از ياد خدا غافل نمى كند، مردانى كه پيوند مستمرّ آنها با خداوند از طريق نماز، و پيوند مستمرّشان با خلق خدا از طريق زكات برقرار است.

مردانى كه از روز رستاخيز و حساب و كتاب اعمال بيمناك اند، و اين بيم آميخته با اميد، پيوسته آنها را در مسير حقّ نگه مى دارد؛ و خداوند به چنين مردانى پاداشى بى حساب مرحمت مى كند.

درست در تعبيرات بالا دقّت كنيد و ببينيد چقدر عظمت اين خانه هاى الهى و پاسدارانش در اين آيات توصيف و ترسيم شده است. سپس به روايات زير دقّت فرماييد:

سيوطى در تفسير الدّر المنثور از انس بن مالك و بريده (دو نفر از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله) نقل مى كند هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله اين آيه را تلاوت فرمود، مردى برخاست و گفت: «اَىُّ بُيُوتٍ هذِهِ يا رَسُولَ اللّٰهِ »: «اين خانه هايى كه در اين آيه توصيف شده كدام است اى پيامبر خدا!».

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «بُيُوتُ الاَنْبياء!»: «خانه هاى پيامبران است».

ابو بكر برخاست و عرض كرد: «هذا البَيْتُ مِنْها لَبَيْتُ عَلىٍّ وَ فاطِمَةَ؟!» «اين خانه از آنها است، خانه على و فاطمه» عليهما السلام ؟

ص: 407

فرمود: «نَعَمْ مِنْ اَفاضِلِها»: «آرى اين از برترين آنها است».(1)

شبيه همين معنى را حاكم حسكانى در شواهد التّنزيل از ابو برزه (يكى ديگر از صحابه) از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده است، بى آنكه نام شخص خاصى را ببرد، بلكه چنين است «قيلَ يا رَسُولَ اللّٰهِ اَ بَيتُ عَلىٍّ وَ فاطِمَةَ مِنْها؟ قالَ مِنْ اَفْضَلِها»: «گفته شد آيا خانۀ على عليه السلام و فاطمه عليها السلام از آنها است»؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «از برترين آنها است»!(2)

و بعد از ذكر اين روايت، روايت سابق را نيز با دو طريق از انس بن مالك و بريده نقل كرده است.(3)

جالب اينكه آلوسى در روح المعانى بااينكه تمام فضائل اهل بيت عليهم السلام را با بى ميلى تعقيب مى كند در اينجا بعد از آنكه روايت اوّل را از انس بن مالك و بريده نقل مى كند؛ مى افزايد: «وَ هذا اِنْ صَحّ لا يَنْبَغى العُدُول عَنْهُ »: «اگر اين روايت صحيح باشد سزاوار نيست (در تفسير آيه) از آن عدول كنيم» (و به تعبير ديگر بهترين سخن در تفسير آيه است كه منظور از آن، بيوت انبياء مى باشد كه از بهترين آنها خانۀ على و فاطمه عليها السلام است).(4)

گروهى ديگر از بزرگان اهل سنّت نيز اين روايت را در كتب خود آورده اند.

به يقين اين روايات، شامل على عليه السلام و فاطمه عليها السلام و فرزندانش حسن و حسين عليهما السلام مى شود؛ همچنين فرزندان فاطمه عليها السلام از نسل حسين عليه السلام: «يعنى امامان معصوم» مشمول اين آيه اند، چرا كه همان راه و برنامه را ادامه مى دهند.

ص: 408

آرى خانۀ آنها هم طراز خانه هاى انبياء است؛ خانه اى است كه نور الهى هميشه در آن تابان است؛ و از دستبرد شياطين محفوظ است، بلكه از برترين آنها محسوب مى شود، و به يقين ساكنان اين خانه نيز از برترين انسان ها هستند و در فضيلت همانند انبياء الهى مى باشند.

اينها امورى است كه به آسانى از روايات فوق مى توان فهميد، آيا با اين حال مقدّم داشتن ديگران بر آنها جفا نيست ؟.

***

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه فرمود:

«اِنَّ اللّٰهَ جَعَلَ عَلِيّاً وَ زَوْجَتَهُ وَ اَبْناءَهُ حُجَجَ اللّٰهِ عَلى خَلْقِهِ وَ هُمْ اَبْوابُ الْعِلْمِ فى اُمَّتى، مَنْ اِهْتَدى بِهِم هُدِىَ اِلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ »:

«خداوند على عليه السلام و همسرش (فاطمه زهرا عليها السلام) و فرزندان او را حجّت هاى الهى بر خلقش قرار داده، و آنها درهاى علم در امّت من هستند؛ هركس به وسيله آنها هدايت شود، به صراط مستقيم هدايت شده است.(1)

و در حديث ديگرى از ابن عبّاس از رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين نقل مى كند كه به على بن ابى طالب عليه السلام فرمود: «اَنْتَ الطَّريقُ الْواضِحُ وَ اَنْتَ الصِّراطُ الْمُسْتَقيمُ وَ اَنْتَ يَعْسُوبُ الْمُؤمِنينَ !»: «تو راه روشن و صراط مستقيم و رهبر مؤمنان هستى».(2)

و نيز در حديث سوّمى از ابن عبّاس نقل مى كند كه در تفسير اِهْدِنَا اَلصِّرٰاطَ اَلْمُسْتَقِيمَ مى گفت: «قُولُوا - مَعاشِرَ الْعِبادِ - اِهْدِنا اِلى حُبِّ النَّبِىِّ وَ اَهْلَ بَيْتِهِ !»: «اى بندگان خدا بگوييد خدايا ما را هدايت به محبّت پيامبر و اهل بيتش كن».(3)

و در حديث چهارمى از ابو بريده در ذيل اين آيه نقل مى كند كه گفت: «منظور صراط محمّد صلى الله عليه و آله و آل او است».(4)

اين حديث را علامه ثعلبى در تفسيرش نيز آورده است.(5)

شيخ عبيد اللّٰه حنفى در كتاب ارجح المطالب نيز آن را از ابو هريره نقل كرده است.(6)

در حديث پنجمى كه در شواهد التّنزيل آمده از عبد الرّحمن بن زيد از

ص: 410

پدرش در تفسير آيه صِرٰاطَ اَلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ مى كند كه گفت: «هوَ النَّبِىُّ وَ مَنْ مَعَهُ وَ عَلِىُّ بْنُ اَبى طالِبٍ وَ شيعَتُهُ ».(1)

در منابع شيعه و پيروان مكتب اهل بيت نيز روايات متعدّدى در اين زمينه وارد شده از جمله در روايتى از امام صادق عليه السلام در تفسير صِرٰاطَ اَلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ آمده است كه فرمود: «يَعْنى مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله وَ ذُرِّيَّتَهُ عَلَيْهِمُ السَّلامُ »: «مقصود محمّد صلى الله عليه و آله و ذريه او است».(2)

به اين ترتيب بارزترين و روشنترين مصاديق «صراط مستقيم»، راه پيامبر و على عليه السلام و فرزندان معصوم او از نسل فاطمه زهرا عليها السلام است كه هركس دست به دامن ولاى آنها زند و در خطّ آنها حركت كند، قدم در راه مستقيمى گذارده است كه او را به خدا نزديك، و از گمراهى و انحراف دور مى سازد.

***

لَنَكُونَنَّ مِنَ اَلْخٰاسِرِينَ : «آن دو (آدم و حوّا عليها السلام) گفتند: پروردگارا! ما به خويشتن ستم كرديم؛ و اگر تو ما را نبخشى و بر ما رحم نكنى، به يقين. از زيانكاران خواهيم بود».

بعضى آن را اشاره به دعاها و نيايش هاى ديگر، و از جمله دعاى يونس هنگامى كه در شكم ماهى زندان بود يعنى جمله سُبْحٰانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ اَلظّٰالِمِينَ دانسته اند.

ولى در روايات متعدّدى كه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله يا صحابه نقل شده، آن كلمات سوگند دادن خداوند به حق محمّد و على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام بوده است.

سيوطى در الدّر المنثور در ذيل همين آيه از ابن عبّاس نقل مى كند كه من از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيدم: منظور از اين كلماتى كه آدم عليه السلام از خداوند دريافت داشت و با آن توبه كرد چه بود؟ فرمود: «سَألَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلىٍّ وَ فاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ عليهما السلام اِلّا تُبْتَ عَلَىَّ فَتابَ عَلَيْهِ »: «او خدا را به حق محمد و على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام خواند و تقاضا كرد كه مرا ببخش و خداوند توبه او را پذيرفت».(1)

و نيز در همان كتاب از على عليه السلام نقل مى كند كه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دربارۀ تفسير اين آيه سؤال كردم؛ فرمود: «... خدا به آدم عليه السلام دستور داد بگو: «اَللَّهُمَّ اِنّى اَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، سُبْحانَكَ لا اِلهَ اِلّا اَنْتَ عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسى فَاغْفِرْ لى اِنَّكَ اَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ ، اَللَّهُمَّ اِنّى اَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ سُبْحانَكَ لا اِلهَ اِلّا اَنْتَ عَمِلْتُ سُوءاً وَ ظَلَمْتُ نَفْسى فَتُبْ عَلَىَّ اِنَّكَ اَنْتَ التَّوّابُ الرَّحيمُ فَهؤلاءِ الْكَلِماتُ الَّتى تَلَقّى آدَمُ عليه السلام»:

«بگو خداوندا! من تو را به حق محمّد و آل محمّد صلى الله عليه و آله مى خوانم، منزّهى، معبودى جز تو نيست؛ من بد كردم به خويشتن ستم روا داشتم؛ مرا ببخش كه تو غفور و رحيمى. خداوندا! من تو را به حقّ محمّد و آل محمّد مى خوانم، تو منزّهى، معبودى

ص: 412

جز تو نيست، من بد كردم و به خويشتن ستم نمودم توبۀ مرا بپذير كه تو توّاب و رحيمى - اين است كلماتى كه آدم دريافت داشت».(1)

از اين روايت به خوبى معلوم مى شود كه منافاتى ميان تفسيرهاى سه گانه بالا نيست و همه اين كلمات در دعاى آدم عليه السلام جمع بوده است.

ابن مغازلى در كتاب مناقبش همين معنى را از سعيد بن جبير از ابن عباس نقل كرده است كه از پيامبر صلى الله عليه و آله دربارۀ كلماتى كه آدم عليه السلام از پروردگارش دريافت داشت و خداوند توبه او را پذيرفت، سؤال شد، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «سَألَهُ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ وَ فاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ عليها السلام اِلّا ما تُبْتَ عَلىَّ فَتابَ عَليْهِ »:

«از خدا به حقّ محمّد و على و فاطمه و حسن و حسين عليهما السلام درخواست كرد كه توبه مرا بپذير، و خداوند توبۀ او را پذيرفت».(2)

همچنين علامۀ قندوزى در ينابيع المودّه و بيهقى در دلائل النّبوّة، و بدخشى در مفتاح النّجاح، و عبد اللّٰه شافع در مناقب اين حديث را نقل كرده اند.(3)

گرچه بسيارى از كتب، اين سند اين حديث را به ابن عبّاس منتقى كرده اند ولى راوى آن منحصر به ابن عبّاس نيست، زيرا در الدّر المنثور از ديلمى در مسند الفردوس با سندى كه به على عليه السلام منتهى مى شود؛ همين معنى را نقل مى كند كه على عليه السلام مى فرمايد از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دربارۀ اين آيه سؤال كردم تا آنجا كه مى گويد:

«خداوند به آدم عليه السلام تعليم داد كه او را به حقّ محمّد و آل محمّد صلى الله عليه و آله بخواند تا توبه اش پذيرفته شود».(4)

ص: 413

اين معنى در منابع اهل بيت عليهم السلام و منابع اهل سنّت از امام صادق عليه السلام نيز نقل شده و روايات آن متعدّد و طرق آن متنوع است.(1)

اين حديث را نبايد فضيلت ساده اى پنداشت و به سادگى از كنار آن گذشت كه آدم عليه السلام هنگامى كه مى خواهد از ترك اولاى خود توبه كند - و اين نخستين ترك اولايى بود كه واقع شده - از سوى خداوند مأمور مى شود كه خدا را به حقّ محمّد و آل محمّد صلى الله عليه و آله يا به حقّ محمد و على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام بخواند، تا توبه او پذيرفته شود.

زيرا اين معنى دربارۀ هيچ كس جز آنها وارد نشده است و مقامى است والا مخصوص آنها؛ و اين نشان عظمت فوق العاده خمسه طيّبه و پيامبر و اهل بيت او و امامان معصوم عليهم السلام است.

با اين حال چگونه مى توان كسى را شايسته تر از آنها براى خلافت و ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله دانست و چگونه مى توان ديگران را بر آنها ترجيح داد.

آيا با وجود اين گونه مدارك، جاى تعجب است، كه امامت در دودمان پيامبر و آل محمّد صلى الله عليه و آله تا دامنۀ قيامت باقى باشد؟!

***

برمى گيرد؛ و بشارت مى دهد هركسى حسنه اى انجام دهد، خداوند پاداشى بهتر از آن به او مى دهد. و يكى از آثار مهم آن ايمنى از ترس و وحشت روز محشر است كه بزرگترين وحشتها است.

ولى در بعضى از روايات محبّت اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان يكى از بارزترين و مهم ترين مصداق حسنه در اين آيه معرفى شده است و نشان مى دهد كه اين محبّت از بهترين وسايل امنيّت در يوم المعاد است.

در شواهد التّنزيل چندين روايت در ذيل اين آيه به همين مضمون نقل شده كه منظور از «حسنة» در آيه فوق محبّت اهل بيت عليهم السلام است.

از جمله از ابو عبد اللّٰه جدلى از على عليه السلام نقل مى كند كه حضرت به او فرمود: «آيا مى خواهى تفسير آيه مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهٰا... را براى تو بگويم ؟» او مى گويد: عرض كردم: آرى، فدايت شوم، امام عليه السلام فرمود: «اَلْحَسَنَةُ حُبُّنا اَهْلَ الْبَيْتِ وَ السَّيِّئَةُ بُغْضُنا»: «حسنه محبّت ما اهل بيت عليهم السلام، و سيئه كينه و عداوت ما است» سپس آيه را تلاوت فرمود.(1)

همين معنى را در حديث 582 و 587 نقل كرده است با اين تفاوت كه در ذيل حديث سوّم آمده است: «اَ لا اُخْبِرُكَ بِالسَّيِّئَةِ الّتى مَنْ جاءَ بِها اَكَبَّهُ اللّٰهُ عَلى وَجْهِهِ فى نارِ جَهَنَّمَ ، بُغْضُنا اَهْلَ الْبَيْتِ !»: «آيا تو را خبر دهم از سيئه اى كه هركس آن را انجام دهد خداوند او را به رو در آتش جهنّم مى افكند؟، آن كينه و عداوت اهل بيت عليهم السلام است» سپس امير مؤمنان عليه السلام آيه دوّم را تلاوت فرمود: وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي اَلنّٰارِ.(2)

و در حديث ديگرى از ابو امامه باهلى(3) نقل مى كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله

ص: 415

فرمود:

«اِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ الاَنْبِياءَ مِنْ شَجَرٍ شَتّى وَ خَلَقَنى وَ عَليّاً مِنْ شَجَرَةٍ واحِدةٍ فَاَنَا اَصْلُها وَ عَلىٌّ عليه السلام فَرْعُها، وَ فاطِمةُ لِقٰاهُهٰا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ ثِمارها، وَ اَشياعُنا اَوْراقُها، فَمَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ اَغْصانِها نَجا، وَ مَنْ زاغَ هَوى، وَ لَوْ اَنَّ عابِداً عَبَدَ اللّٰهَ اَلْفَ عامٍ ، ثُمَّ اَلْفَ عامٍ ، ثُمَّ اَلْفَ عامٍ ، ثُمَّ لَمْ يُدْرِكْ مَحَبَّتَنا اَكَبَّهُ اللّٰهُ عَلى مِنْخَرَيْهِ فى النّار»:

«خداوند پيامبران را از درختان (ريشه هاى) متعدّدى آفريد، و من و على را شجره واحده، من ريشه آن هستم، و على عليه السلام شاخه آن، و حسن و حسين عليهم السلام ميوه هاى آن، و شيعيان ما برگ هاى آن هستند، پس هركس به شاخه اى از شاخه هاى آن درآويزد نجات مى يابد، و هركس منحرف گردد سقوط مى كند؛ و اگر عبادت كننده اى خدا را يك هزار سال، و سپس يك هزار سال ديگر، باز هم يك هزار سال ديگر، عبادت كند، و محبّت ما را نداشته باشد خداوند او را به صورت در آتش مى افكند»!(1)

علامه قندوزى نيز مضمون حديث اول را از على عليه السلام نقل مى كند، و حديث به اينجا ختم مى شود، كه فرمود: «اَلْحَسَنةُ حُبُّنا وَ السَّيّئَةُ بُغْضُنا»: «حسنه محبت ما است و سيئه كينه و عداوت ما».(2)

در همان كتاب از ابن كثير از امام صادق عليه السلام نقل مى كند كه فرمود (آيه): مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا: «كسى كه حسنه اى انجام دهد ده برابر براى او خواهد بود» دربارۀ همه مسلمين است، امّا آن حسنه اى كه اگر كسى آن را به جاآورد بهتر از آن به او داده مى شود و از وحشت روز قيامت در امان است آن ولايت و محبت ما (اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله) است».(3)

گروهى از مفسّران و ارباب حديث گرچه مسئله مودّت اهل بيت عليهم السلام را به عنوان

ص: 416

يك حسنه بزرگ در ذيل آيه مورد بحث نياورده اند، ولى در ذيل آيه 23 «شورى» وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهٰا حُسْناً: «هركس كار نيكى انجام دهد، بر نيكى اش مى افزاييم». مضمون احاديث فوق را نقل كرده اند.

از جمله سيوطى در الدّر المنثور از ابن ابى حاتم از ابن عبّاس نقل مى كند كه در تفسير اين آيه گفت: «اَلْمَوَدَّةُ لِآلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله»: «منظور از آن دوستى آل محمد صلى الله عليه و آله است».(1)

آلوسى در روح المعانى در ذيل اين آيه 23 سورۀ «شورى» بعد ازآن كه مى گويد بعضى از مفسّران گفته اند منظور از «حسنة» مودت ذوى القرباى رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله است مى گويد: اين معنى از ابن عباس و سدّى نقل شده، سپس مى افزايد: محبت آل رسول از اعظم حسنات است و تحت عنوان «حسنه» در اين آيه در رديف اوّل وارد مى شود.(2)

احاديث شبيه احاديث فوق در كتب ديگر نيز آمده است كه نقل همه آنها به طول مى انجامد.

اين بحث را با حديثى درباره محبّت اهل بيت - هرچند در ذيل آيه وارد نشده است - پايان مى دهيم:

شبلنجى در نور الابصار حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرده، و تصريح مى كند كه حديث صحيحى است و در ضمن آن آمده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «وَ اللّٰهِ لا يَدْخُلُ قَلْبَ رَجُلٍ ، اَلاِيمانَ حتّى يُحِبُّهُمْ (اَهْلَ بَيْتي) لِقَرابَتِهِمْ مِنّى»: «به خدا سوگند ايمان در دل كسى وارد نمى شود تا اهل بيت مرا به خاطر قرابتشان با من دوست بدارد».(3)

اين نكته نيز حائز اهميّت است كه يك محبت عادى و معمولى هرگز نمى تواند

ص: 417

وسيله نجات از وحشت روز قيامت گردد؛ و يا يكى از شرائط ايمان بوده باشد.

اين تعبيرات به خوبى نشان مى دهد كه محبت اهل بيت اشاره به مسئله مهم و بنيادين ولايت و امامت است كه سبب بقاء دين و ادامه خط نبوّت و حفظ ايمان است.

***

از مجموع آنچه به صورت اشاره در آيات فوق آمده و به طور صريح در رواياتى كه در تفسير آن وارده شده، آمده است؛ اين نكته روشن مى شود كه آل محمّد صلى الله عليه و آله و اهل بيت صلى الله عليه و آله مخصوصاً على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام مقام بسيار والاى دارند زيرا: كسانى هستند كه مودت آنها اجر و پاداش رسالت است؛ و نماز بدون درود و صلوات بر آنها باطل است، موقعيت آنها به عنوان صراط مستقيم شناخته شده است.

آدم براى رهايى از خشم الهى كه به خاطر ترك اولى دامن گيرش شده بود خدا را به نام هاى آنها سوگند داد و توبه كرد تا توبه اش پذيرفته شد!

و بالاخره مودت آنها حسنه اى است كه هر فرد با ايمانى را از ترس و وحشت قيامت رهايى مى بخشد.

آرى كسانى كه داراى اين اوصاف فوق العاده ممتاز هستند و عظمت مقام آنان در روايات معروف اهل سنّت و منابع مشهور اهل بيت عليهم السلام آمده است؛ هرگز با ديگران برابرى ندارند. در نتيجه با وجود آنها نمى توان به سراغ ديگران رفت، و به يقين اين محبّت و مودت مقدمه است براى مسئله ولايت و رهبرى كه تداوم خط رهبرى پيامبر صلى الله عليه و آله است.

و نيز كسانى كه در روايات متواتر ثقلين در كنار قرآن قرار گرفته اند، و اين دو به عنوان دو وسيله نجات بخش از گمراهى معرفى شده اند؛ دو وسيله اى كه تا دامنه

ص: 418

قيامت در ميان امت اسلامى باقى خواهندماند و مسلمانان بايد به آن دو پناه ببرند.

و كسانى كه به عنوان كشتى نجات، و ستارگان فروزان هدايت معرفى شده اند از همه برترند، اوصافى كه در غالب منابع معروف و مشهور فريقين آمده است.

آرى اعتقاد ما اين است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به دنبال اشاراتى كه در آيات قرآن مجيد در اين زمينه آمده است با سخنان خود حجّت را بر همۀ مسلمانان تمام كرد؛ و اين مسلمانانند كه بايد دور راز تعصّب ها و پيش داورى ها راه نجات خود را برگزينند.

يعنى دست به دامن آل محمد صلى الله عليه و آله زنند و با هدايت و رهبرى آنها به سرمنزل مقصود و سعادت برسند، و آنها كه اين همه اشارات و تصريحات را باآن همه مدارك مستند ناديده مى گيرند يا توجيه و تأويل و تفسير به رأى مى كنند خود بايد پاسخگوى آن باشند.

***

رسول خدا صلى الله عليه و آله نخستين وصى خويش را على بن ابى طالب عليه السلام و سپس فرزندانش حسن و حسين عليهم السلام و بعد ائمه نه گانه ديگر را هركدام را با اسم نام برد.

مرد يهودى ايمان آورد، و تصريح كرد كه من نيز در كتب انبياى پيشين، و در كتاب موسى عليه السلام ديده ام كه نخستين جانشين پيامبر خاتم صلى الله عليه و آله داماد او است و دومين و سوّمين آنها دو برادر از فرزندان او هستند و نه نفر ديگر از اولاد سوّمين پيشوا مى باشند.(1)

حديث دوّم در حديث ديگرى از مناقب از جابر بن عبد اللّٰه انصارى نيز داستانى مشابه همين داستان نقل مى كند كه نام «امامان دوازده گانه» اماميه يك يك با صراحت در آن آمده است؛ و چون اين دو حديث طولانى بود ما به طور خلاصه به آن اشاره كرديم.(2)

نبايد فراموش كرد روايات زيادى در سابق نقل كرديم كه دلالت بر «امامان دوازده گانه» به طور اجمال داشت، هرگاه بار ديگر به آن بحث مراجعه كنيد و آن روايات معتبر و مشهور را كه از طرق اهل سنّت و شيعه نقل شده در نظر بگيريد خواهد ديد كه هيچ تفسير صحيح و قابل ملاحظه اى براى ائمه اثنى عشر (يا خلفاء و امراء اثنى عشر) جز آن كه شيعه مى گويد ارائه نشده است؛ و همه در تفسير عدد دوازده گانه درباره خلفاى پيامبر صلى الله عليه و آله متحير مانده اند.

اين روايات كه در معتبرترين منابع حديث نقل شده به اندازه اى قوى است كه قابل انكار نيست، تنها تفسير صحيحى كه براى آن وجود دارد همان تفسيرى است كه اماميه ذكر كرده است.

به اميد آن روز كه پيش داورى ها را كنار بگذاريم و بررسى تازه و مستقلى روى روايات و آيات قرآنى در زمينه امامت و خلافت رسول خدا صلى الله عليه و آله انجام دهيم؛ شايد دريچه هاى تازه اى به روى همگان گشوده شود.

ص: 420

الامام المهدى (عج)

سؤالى كه از آنها درباره ظهور حضرت مهدى عليه السلام شده بود صادر گرديد.

اين بيانيه در پاسخ يكى از اهالى كنى» به نام ابو محمد و به امضاى دبير كل «رابطة العالم الاسلامى» محمد صالح القزار بود، در اين بيانيه آمده است كه:

ابن تيميه مؤسس مذهب وهابيان احاديث مربوط به مهدى عليه السلام را نيز پذيرفته است سپس به رساله اى كه پنج تن از علماى معروف حجاز در اين زمينه تهيه كرده اند مى پردازد:

در قسمتى از اين رساله مى خوانيم:

«به هنگام ظهور فساد در جهان و نشر كفر و ظلم، خداوند جهان را به وسيلۀ «مهدى» عليه السلام پر از عدل و داد مى كند آن گونه كه از ظلم و ستم پر شده است؛ او آخرين خليفۀ راشدين دوازده گانه است كه پيامبر صلى الله عليه و آله طبق كتب صحاح از آن خبر داده است....

احاديث مربوط به مهدى را بسيارى از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرده اند از جمله عثمان بن عفان، على بن ابى طالب عليه السلام، طلحة بن عبيد اللّٰه، عبد الرحمن بن عوف، عبد اللّٰه بن عبّاس، عمّار بن ياسر، عبد اللّٰه بن مسعود، أبو سعيد خدرى، ثوبان، قرة بن اياس مزنى، عبد اللّٰه بن حارث، ابو هريره، حذيفة بن يمان، جابر بن عبد اللّٰه، ابو امامه، جابر بن ماجد، عبد اللّٰه بن عمر، انس بن مالك، عمران بن حصين و امّ سلمه.

اينها بيست نفر از كسانى هستند كه روايات مهدى عليه السلام را نقل كرده اند، افراد زياد ديگرى غير آنها نيز وجود دارند.

سخنان فراوانى نيز از خود صحابه درباره ظهور مهدى عليه السلام نقل شده است كه آنها را نيز مى توان در رديف روايت پيامبر شمرد، زيرا اين مسئله از مسائلى نيست كه بتوان با اجتهاد، پيرامون آن سخن گفت (بنابراين صحابه اين مطالب را از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اند).

ص: 422

سپس مى افزايد: اين دو مطلب - روايات پيامبر صلى الله عليه و آله و روايت صحابه كه در اينجا در حكم حديث است - در بسيارى از متون معروف اسلامى و كتب اصلى حديث اعمّ از سنن و معاجم و مسانيد آمده است.

از جمله سنن ابى داود، سنن ترمذى، ابن ماجد، ابن عمرو، مسند احمد، و ابن ليلى، و بر. از، و صحيح حاكم، و معاجم طبرانى، و دارقطنى و ابو نعيم، و خطيب بغدادى، و ابن عساكر و غير آنان.

سپس مى افزايد: اين مطلب آن اندازه اهميّت دارد كه بعضى از دانشمندان اسلامى كتاب هاى مخصوص در زمينه اخبار مهدى عليه السلام تأليف كرده اند از جمله ابو نعيم اصفهانى در اخبار المهدى عليه السلام، ابن حجر هيثمى در القول المختصر فى علامات المهدى المنتظر عليه السلام، شوكانى در التوضيح فى تواتر، جاء فى المنتظر و الرجال و المسيح و ادريس عراقى مغربى در كتاب المهدى عليه السلام و ابو العباس ابن عبد المؤمن المغربى در كتاب الوهم المكنون فى الرد على بن خلدون.

بعد اضافه مى كند: گروهى از دانشمندان بزرگ اسلام از قديم و جديد در نوشته هاى خود تصريح كرده اند كه احاديث درباره مهدى عليه السلام در حدّ تواتر است (و به همين دليل قابل انكار نيست).

از جمله از سخاوى در كتاب فتح المغيث محمد بن احمد سفارينى در كتاب شرح العقيده و ابو الحسن الآبري، در مناقب الشافعى و ابن تيميه در كتاب فتاوايش، و سيوطى در الحاوى و ادريس عراقى در كتاب خود و شوكانى در التوضيح و محمد جعفر كنانى در نظم التناثر.

و در پايان اين بحث مى گويد: تنها ابن خلدون است كه خواسته، احاديث مهدى عليه السلام را مورد ايراد قرار دهد؛ ولى بزرگان دين و دانشمندان اسلام گرفتار او را در كرده اند؛ و بعضى مانند ابن عبد المؤمن كتاب ويژه اى در رد او نوشته اند.

كوتاه سخن اين: كه حافظان حديث و بزرگان دين تصريح كرده اند كه احاديث

ص: 423

مهدى عليه السلام مشتمل بر احاديث صحيح و حسن كه در مجموع متواتر است.

و در پايان چنين نتيجه مى گيرد: بنابراين اعتقاد به ظهور مهدى عليه السلام بر هر مسلمانى واجب است، و اين جزء عقائد اهل سنت و جماعت است، و هيچ كس جز افراد نادان و بى خبر يا بدعت گذار آن را انكار نمى كنند»!(1)

اشاره به اين نكته نيز لازم است كه به اعتقاد گروهى از محققين، اعتقاد به وجود مهدى عليه السلام منحصر به مسلمانان نيست، بلكه ساير پيروان مذاهب نيز همواره در انتظار مصلحى بزرگ براى جهان هستند. و در منابع مختلف آنها، اين معنى يادآورى شده است، و شرح بيشتر آن را بايد در كتبى كه درباره ظهور مهدى عليه السلام نوشته شده است مطالعه كرد.(2)

اكنون با توجه به روش مباحث كتاب كه بر محور تفسير موضوعى دور مى زند به سراغ آياتى مى رويم كه به اين ظهور بزرگ اشاره مى كند:

اين آيات، به دنبال آياتى كه پاداش اخروى صالحان را بيان مى كند قرار گرفته؛ و در واقع بيانگر پاداش دنيوى آنان است و پاداش بسيار مهمى كه زمينه ساز سعادت و اجراى احكام الهى و صالحان و نجات جامعه انسانى است.

با توجّه به اينكه «ارض» به طور مطلق تمام كرۀ زمين و سراسر جهان را شامل مى شود - مر اينكه قرينه خاص در ميان باشد - اين آيه بشارتى است درزمينۀ حكومت جهانى صالحان، و از آنجا كه اين معنى در گذشته تحقق نيافته است؛ بايد در آينده در انتظار آن بود؛ و اين همان چيزى است كه به عنوان «حكومت جهانى مهدى» از آن ياد مى كنيم.

اين نكته نيز قابل توجه است كه آيه مى گويد: «ما اين وعده را در كتب انبياء پيشين نيز نوشته ايم، اشاره به اينكه اين وعده تازه نيست بلكه امرى است ريشه دار كه در مذاهب ديگر نيز آمده است.

منظور از «زبور» به احتمال قوى همان «زبور داود» است كه مجموعه اى از مناجاتها و نيايشها و اندرزهاى داود پيامبر مى باشد كه در كتب عهد قديم (كتب وابسته به تورات) به عنوان «مزامير داود» از آن ياد شده است.

جالب اينكه در همين كتاب مزامير داود - با تمام تحريفاتى كه در كتب عهد قديم به مرور زمان صورت گرفته - باز اين بشارت بزرگ ديده مى شود.

در مزمور 37 جمله 9 مى خوانيم:

«... زيراكه شيران منقطع مى شوند و اما متوكلان به خداوند وارث زمين خواهند شد، و حال اندك است كه شرير نيست مى شود، هرچند مكانش را استفسار نمايى ناپيدا خواهد شد»!

و در جمله يازدهم همين «مزمور» آمده است: «امّا متواضعان وارث زمين شده و از كثرت سلامتى متلذّذ خواهند شد».

و نيز در همين «مزمور» در جمله 27 همين معنى با عبارت زير آمده است:

ص: 425

«زيرا متبركان خداوند وارث زمين خواهند شد امّا ملعونان وى منقطع خواهند شد»!

و در جمله 29 آمده است: صديقان وارث زمين شده، ابداً در آن ساكن خواهند شد».

روشن است تعبيراتى مانند «صديقان»، «متوكلان»، «متبركان» و «متواضعان» اشاره به همان «مؤمنان صالحان» است كه در قرآن آمده.

منظور از «ذكر» در آيه فوق نيز به اعتقاد بسيارى از مفسّران تورات است و آيه 48 سوره انبياء، به آن گواهى مى دهد: وَ لَقَدْ آتَيْنٰا مُوسىٰ وَ هٰارُونَ اَلْفُرْقٰانَ وَ ضِيٰاءً وَ ذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ : «ما به موسى و هارون چيزى كه وسيله جدايى حق از باطل و روشنايى و يادآورى پرهيزگاران بود بخشيديم».

بعضى نيز احتمال داده اند كه منظور از «ذكر»، «قرآن» است، و از «زبور» تمام كتب انبياى پيشين است (بنابراين معنى آيه چنين مى شود ما در تمام كتب انبياى پيشين علاوه بر «قرآن» اين بشارت را داده ايم...».

به هر حال اين بشارت در پاره اى از ملحقات تورات مانند كتاب «اشياء نبى» نيز آمده است چنانكه د فصل يازدهم اين كتاب مى خوانيم:

«ذليلان را به عدالت حكم، و براى مسكينان زمين به راستى تنبيه (و مايه بيدارى 9 خواهد بود.

كمربند كمرش عدالت و وفا نطاق ميانش خواهد بود و گرگ با بره سكونت داشته و طفل كوچك شبان ايشان خواهد بود...

زيراكه زمين از دانش خداوند مثل آبهايى كه دريا را فرومى گيرند پر خواهد شد!

ص: 426

و در خود تورات نيز اشاره هايى به اين معنى ديده مى شود از جمله در فصل 13 شماره 15 آمده است: «زمين را به يكى از اولاد ابراهيم مى دهيم اگر كسى غبار زمين را بشمارد ذريت او را خواهد شمرد»!

و در فصل 17 جمله 20 آمده است: او (اسماعيل) را بركت دادم و او را بارور گردانيده (فرزندانش را) به غايت زياد خواهم نمود و دوازده سرور به وجود خواهد آورد و او را امت عظيمى خواهد داد»!

از جمله دوازده سرور به وجود خواهد آورد كه نشان مى دهد امامان و پيشوايان دوازده گانه همه از فرزندان او هستند. (توجه كنيد).

و در فصل 18 جمله 18 آمده است: جميع اقوام دنيا در او متبرك خواهند بود.

و تعبيرات و اشارات ديگرى از اين قبيله كه ذِكر همۀ آنها به طول مى انجامد.

***

در روايات اسلامى - علاوه بر اشاره روشنى كه در آيه فوق نسبت به قيام مهدى عليه السلام شده - نيز اين مسئله به طور صريح آمده است، از جمله مرحوم طبرسى در مجمع البيان در ذيل همين آيه از امام باقر عليه السلام چنين نقل مى كند:

«هُمْ اَصْحابُ الْمَهْدىِّ فى آخِرِ الزَّمانِ »: «آنها - بندگان صالحى را كه خداوند در اين آيه بعنوان وارثان زمين ذكر فرموده است - ياران مهدى عليه السلام در آخر الزمان هستند».

در تفسير قمى نيز در ذيل اين آيه چنين آمده است:

«قالَ الْقائِمُ وَ اَصْحابُه» منظور از اين آيه «مهدى (قائم) عليه السلام و ياران او هستند».

شك نيست كه بندگان صالح خدا ممكن است بخشى از حكومت روى زمين را در اختيار بگيرند، همان گونه كه در عصر رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و بعضى از اعصار ديگر واقع شد، ولى قرار گرفتن حكومت تمام روى زمين در اختيار صالحان تنها

ص: 427

در عصر مهدى عليه السلام صورت مى گيرد، و روايات فراوانى كه از طرق اهل سنت و شيعه در اين زمينه رسيده است در سر حد تواتر است.

شيخ منصور على ناصف نويسنده كتاب التاج الجامع للاصول - كتابى كه اصول پنجگانه معروف اهل سنت در آن گردآورى شده و تقريظهاى مهمى از علماى الازهر برآن نوشته اند - در كتاب مزبور چنين آورده است:

«اِشْتَهَرَ بَيْنَ الْعُلَماءِ سَلَفاً وَ خَلَفاً اَنَّهُ فى آخِرِ الزَّمانِ لا بُدَّ مِنْ ظهورِ رَجُلٍ مِنْ اَهْلِ الْبَيْتِ مُسَّمَى الْمَهْدى يَسْتَوْلى عَلى الْممالِكِ الاِسْلاميَّةِ وَ يَتَّبِعُهُ الْمُسْلِمُونَ وَ يَعْدِلُ بَيْنَهُمْ وَ يُؤيِّدُ الدِّينَ »:

«در ميان همه دانشمندان امروز و گذشته مشهور است كه در آخر الزمان به طور يقين مردى از اهل بيت عليهم السلام ظاهر مى شود كه بر تمام كشورهاى اسلامى مسلط مى گردد؛ و همه مسلمانان از او پيروى مى كنند و در ميان آنها عدالت را اجرا مى نمايد و دين را تقويت مى كند».

سپس مى افزايد: «وَ قَدْ رَوى اَحاديثُ الْمَهدى جَماعَة مِنْ خيارِ الصَّحابَة، وَ اَخْرَجَها اَكابِرُ المُحَدّثين: كابى داود، و ترمذى، و ابن ماجة، و الطبرانى، و ابى يُعلى و البزار و الامام احمد الحاكم (رض)».

احاديث مهدى عليه السلام را گروهى از اصحاب خوب پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرده و بزرگان اهل بيت عليهم السلام مانند ابو داود و ترمذى و ابن ماجة و طبرانى و ابو يعلى و البزاز و امام احمد و حاكم (رض) در كتابهاى خود آورده اند.(1)

حتّى ابن خلدون كه معروف به مخالفت با احاديث مهدى عليه السلام است نيز شهرت اين احاديث را در ميان همه دانشمندان اسلام نتوانسته است انكار كند.(2)

از كسان ديگرى كه تواتر اين اخبار را در كتاب خود آورده اند

ص: 428

محمد شبلنجى دانشمند معروف مصرى در كتاب نور الابصار است مى گويد:

«تَواتُر الأخبار عَنِ النَّبِىّ صلى الله عليه و آله عَلى اَنَّ المَهدي مِنْ اَهْلِ بَيْتِهِ وَ اَنَّه يَمْلأ الاَرضَ عَدلاً»:

«اخبار متواترى از پيامبر صلى الله عليه و آله به ما رسيده است كه مهدى عليه السلام از خاندان او است و تمام روى زمين را پر از عدالت مى كند».

اين تعبير در بسيارى از كتب ديگر نيز آمده است تا آنجا كه شوكانى از علماى معروف اهل سنت در كتابى كه پيرامون تواتر احاديث مربوط به مهدى عليه السلام و خروج دجال و بازگشت مسيح نوشته بعد از بحث مشروحى در زمينه تواتر احاديث مربوط به مهدى عليه السلام مى نويسد: «هذا يَكْفى لِمَنْ كانَ عِنْدَهُ ذَرَّةٌ مِنَ الإيمانِ وَ قَلَيلٌ مِنْ اِنْصافٍ »:

«آنچه گفته شده براى كسانى كه يك ذره ايمان و يك جو انصاف دارند كافى است»!.(1)

خوب است در اينجا حد اقل چند روايت نخبه كه در معروفترين منابع اسلامى آمده است به عنوان مشت نمونه خروار بياوريم:

1 - احمد حنبل از ائمّه چهارگانه اهل سنّت در كتاب مسند خود از ابو سعيد خدرى نقل مى كند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «لا تَقُومُ السّاعَةُ حَتّى تَمْتلأ الاَرْضُ ظُلْماً وَ عُدْواناً، قال ثُمَّ يَخْرُجُ رَجُل مِنْ عِتْرَتى اَوْ مِنْ اَهلِ بَيْتى يَمْلؤها قِسْطاً وَ عَدْلاً كما مُلِئَتْ ظُلْماً وَ عُدواناً»: «قيامت برپانمى شود تا آن زمانى كه زمين پر از ظلم و ستم گردد؛ سپس مردى از عترت يا اهل بيت عليهم السلام من قيام مى كند و زمين را پر از قسط و عدل مى سازد آن گونه كه ظلم و ستم آن را پركرده بود».(2)

2 - همين معنى را حافظ ابو داود سجستانى در كتاب سنن خود با مختصر تفاوتى نقل كرده است.(3)

ص: 429

3 - ترمذى محدّث معروف به سند صحيح (طبق تصريح منصور على ناصف در التّاج) از عبد اللّٰه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه فرمود: «لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيا اِلّا

يومٌ لَطَوَّلَ اللّٰهُ ذلِكَ الْيَوْمَ حَتّى يَبْعَثَ رَجُلاً مِنّى اَوْ مِنْ اَهْلِ بَيْتى يَواطِئُ اِسْمُهُ اِسْمى وَ اِسْمُ اَبيهِ اِسْمَ اَبى يَمْلأ الاَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلاً كَما مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً»: «اگر باقى نماند از عمر دنيا مگر يك، خداوند آن يك روز را چنان طولانى مى كند كه مبعوث كند مردى را از من يا از اهل بيت من - ترديد از راوى روايت است و مفهوم و محتوا يكى است - كه اسم او اسم من، و اسم پدرش، اسم پدر من است(1) زمين را پر از عدل و داد مى كند آن گونه كه از ظلم و ستم پر شده است.(2)

شبيه همين حديث را با مختصر تفاوتى حاكم نيشابورى در مستدرك آورده و در پايان آن مى گويد: اين حديث صحيحى است هرچند بخارى و مسلم آن را ذكر نكرده اند.(3)

4 - و نيز در صحيح «ابى داود» از امّ سلمه نقل شده است كه مى گويد: من از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم چنين مى فرمود: «اَلْمَهْدىُّ مِنْ عِتْرَتى مِنْ وُلْدِ فاطِمَةَ »:

«مهدى عليه السلام از خاندان من است از فرزندان فاطمه عليه السلام».(4)

5 - حاكم نيشابورى در مستدرك، حديث مشروح ترى در اين زمينه از ابو سعيد خدرى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى كند كه فرمود: «يَنْزِلُ بِاُمَّتى فى آخِرِ الزَّمانِ بَلاءٌ شَديد مِنْ سُلْطانِهِمْ ، لَمْ يُسْمَعْ بَلاءٌ اَشَدُّ مِنْهُ ، حَتّى تَضيقَ عَنْهُمُ الاَرْضُ الرَّحْبَةُ ، وَ حَتّى يَمْلأ الاَرْضَ جَوْراً وَ ظُلْماً، لا يَجِدُ الْمُؤْمِنُ مَلْجَأً يَلْتَجِئ الَيْهِ مِنَ الظُّلْمِ فَيَبْعَثُ اللّٰهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَجُلاً مِنْ عِتْرَتى، فَيَمْلَأُ الاَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلاً كَما مُلِئَتْ

ص: 430

ظلْماً وَ جَوْراً، يَرْضى عَنْهُ ساكِنُ السَّماءِ وَ ساكِنُ الاَرْضِ ، لا تَدَّخِرُ الاَرْضُ مِنْ بَذْرِها شَيْئاً اِلّا اَخْرَجَتْهُ ، وَ لاَ السَّماءُ مِنْ قَطْرِها شَيْئاً اِلّا صَبَّهُ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِدْراراً»:

«در آخر زمان بلاى شديدى بر امّت من از سوى سلطان آنها وارد مى شود؛ بلايى كه شديدتر از آن شنيده نشده! تا آنجا كه زمين وسيع و گسترده، بر آنها تنگ مى شود، و تا آنجا كه زمين پر از جور و ظلم مى گردد؛ و مؤمن پناه گاهى براى پناه جستن به آن از ظلم نمى يابد در اين هنگام خداوند متعال مردى از عترتم را مبعوث مى كند كه زمين را پر از عدل و داد كند؛ آن گونه كه از ظلم و ستم پر شده بود.

ساكنان آسمان (فرشتگان) از او خشنود مى شوند؛ و همچنين ساكنان زمين، زمين تمام بذرهاى خود را بيرون مى فرستد و بارور مى شود؛ و آسمان تمام دانه هاى باران را بر آنها فرومى بارد (و همه جا را سيراب و پربركت مى كند)».(1)

حاكم بعد از ذكر حديث مى گويد: اين حديث صحيح است هرچند بخارى و مسلم آن را در كتاب خود نياورده اند.

و اين گونه احاديث از راويان مختلف، در منابع مشهور، فراوان است و نشان مى دهد كه سرانجام حكومت جهانى به دست با كفايت مهدى عليه السلام برپامى شود؛ و همه جا پر از عدل و داد مى گردد؛ و مضمون آيۀ فوق، أَنَّ اَلْأَرْضَ يَرِثُهٰا عِبٰادِيَ اَلصّٰالِحُونَ تحقّق مى يابد.

«خداوند به كسانى از شما كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام داده اند وعده داده است كه به يقين، خلافت روى زمين را به آنان خواهد داد، همان گونه كه به پيشينيان آنها خلافت بخشيد؛ و دين و آيينى را كه براى آنان پسنديده، بر ايشان پابرجا و ريشه دار خواهد ساخت؛ و ترسشان را به امنيت و آرامش مبدّل مى كند، (به گونه اى) كه فقط مرا مى پرستند و چيزى را همتاى من قرار نخواهند داد. و كسانى كه پس از آن كافر شوند، آنها همان فاسقانند.»

در اين آيه با صراحت به مؤمنان صالح بشارت داده شده است كه سرانجام حكومت روى زمين را در دست خواهند گرفت؛ و دين اسلام فراگير خواهد شد، و ناامنى ها و وحشت ها به آرامش و امنيّت مبدّل مى گردد؛ شرك از سراسر جهان برچيده مى شود؛ و بندگان خدا با آزادى به پرستش خداى يگانه ادامه مى دهند؛ و نسبت به همگان اتمام حجت مى شود؛ به گونه اى كه اگر كسى بعد از آن بخواهد راه كفر را بپويد مقصر و فاسق خواهد بود. (مخصوصاً در بخش آخر آيه دقت كنيد).

گرچه اين امور مهم كه مورد وعده الهى بوده است در عصر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و زمان هاى بعد از آن در مقياس نسبتاً وسيعى براى مسلمين جهان تحقق يافت و اسلام كه روزى در چنگال دشمنان چنان گرفتار بود كه مجال كمترين ظهور و به روزى به آن نمى دادند؛ و مسلمانان دائماً در ترس و وحشت به سر مى بردند؛ سرانجام نه فقط شبه جزيره عرب بلكه بخش هاى عظيمى از جهان را فراگرفت و دشمنان در تمام جبهه ها شكست خوردند؛ ولى با اين حال حكومت جهانى اسلام، كه سراسر دنيا را فراگيرد و شرك و بت پرستى را بكلى ريشه كن سازد، و امنيت و آرامش و آزادى و توحيد خالص را همه جا گسترش دهد هنوز تحقق نيافته پس بايد در انتظار تحقق آن بود.

اين امر مطابق روايت متواتره كه قبلاً به آن اشاره شد در عصر قيام مهدى عليه السلام تحقق خواهد يافت؛ بنابراين يكى از مصاديق اين آيه در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله و اعصار مقارن آن حاصل شد و شكل وسيع ترش در عصر قيام مهدى عليه السلام خواهد بود؛ و اين

ص: 432

دو با هم منافاتى ندارد، و اين وعدۀ الهى در هر دو مرحله بايد تحقق يابد.

منظور از استخلاف و جانشين شدن در اينجا همان جانشينى از اقوام كافر پيشين است كه حكومت آنها زائل مى شود و حكومت حق بجاى آن مى نشيند نظير آنچه در آيۀ 14 سورۀ «يونس» آمده است: ثُمَّ جَعَلْنٰاكُمْ خَلاٰئِفَ فِي اَلْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ : «سپس شما را پس از ايشان جانشينان آنها در روى زمين قرار داديم؛ تا ببينيم شما چگونه عمل مى كنيد».

شبيه همين معنى در آيه 69 و 74 سورۀ «اعراف» آمده است.

بنابراين، كسانى - مانند فخر رازى - كه پنداشته اند آيه دليل روشنى بر صحت خلافت خلفاى چهارگانه نخستين است چرا كه آنها بودند كه جانشين و خليفه پيامبر شدند؛ و وعدۀ الهى در عصر آنان تحقق پيدا كرد؛ گرفتار اشتباهى شده اند.

زيرا آيه فوق ناظر به خلافت پيامبر نيست بلكه خلافت و جانشينى اقوام پيشين است آن گونه كه در آيات سه گانه بالا آمد و آن گونه كه در آيه 137 سوره «اعراف» آمده است: وَ أَوْرَثْنَا اَلْقَوْمَ اَلَّذِينَ كٰانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ اَلْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا اَلَّتِي بٰارَكْنٰا فِيهٰا وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ اَلْحُسْنىٰ عَلىٰ بَنِي إِسْرٰائِيلَ بِمٰا صَبَرُوا:

«و مشرقها و مغربهاى پربركت زمين را به آن قوم كه (زير زنجير ظلم و ستم) به ضعف كشانده شده بودند، واگذار كرديم؛ و وعده نيك پروردگارت بر بنى اسرائيل، بخاطر صبر و استقامتى كه به خرج دادند، تحقّق يافت».

بديهى است بنى اسرائيل وارث فرعونيان شدند و بر سراسر آن كشور وسيع پربركت (مصر و اطراف آن) حاكم گشتند.

به هر حال آيه، بشارت و نويد حكومت مؤمنان صالح را بر سراسر جهان مى دهد كه در مقياس وسيعى در عصر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و بعد از آن تحقق يافت. هرچند همه جهان را فرانگرفت؛ ولى نمونه اى از تحقق اين وعدۀ الهى بود. امّا به صورت حكومت جهانى بر تمام روى زمين، هنوز تحقق نيافته و مصداق نهايى

ص: 433

آن با فراهم شدن زمينه ها به مشيت الهى با حكومت حضرت مهدى عليه السلام تحقق خواهد يافت كه طبق روايات پيامبر صلى الله عليه و آله و ساير معصومين عليهم السلام تمام دنيا را پر از عدل و داد مى كند بعد از آنكه از ظلم و جور پر شده باشد و ما در انتظار اين وعده قرآنى هستيم.

رواياتى كه در تفسير اين آيه در منابع مختلف نقل شده نيز اين واقعيّت را تأييد مى كند.

از جمله مفسّر معروف قرطبى در تفسير الجامع لاحكام القرآن ذيل اين آيه از سليم بن عامر از مقداد بن اسود نقل مى كند كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود: «ما عَلى ظَهْرِ الاَرْضِ بَيْتُ حَجَرٍ وَ لا مَدَرٍ اِلّا اَدْخَلَهُ اللّٰهُ كَلِمَةَ الاِسْلامِ »: «هيچ خانه اى از سنگ يا گل بر صفحه زمين باقى نمى ماند مگر اينكه خداوند اسلام را در آن وارد مى كند».(1)

و در تفسير روح المعانى از امام على بن الحسين عليه السلام چنين نقل شده است كه در تفسير اين آيه فرمود: «هُمْ وَ اللّٰهِ شِيعَتُنا اَهْلَ الْبَيْتِ يُفْعَلُ ذلِكَ بِهِمْ عَلى يَدِ رَجُلٍ مِنّا وَ هُوَ مَهْدِىُّ هذِهِ الاُمَّةِ وَ هُوَ الَّذى قالَ رَسُولُ اللّٰهِ صلى الله عليه و آله فيه لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيا اِلّا يَوْمٌ واحِدٌ لَطَوَّلَ اللّٰهُ تَعالى ذلِكَ الْيَوْمَ حَتّى يَلِىَ رَجُلٌ مِنْ عِتْرَتى اِسْمُهُ اِسْمى يَمْلَأُ الاَرْضَ عَدْلاً وَ قِسْطاً كَما مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً»:

«آنها به خدا سوگند شيعيان ما هستند؛ خداوند اين كار را بر دست مردى از ما انجام مى دهد؛ و او مهدى عليه السلام اين امّت است. و او همان كسى است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره اش فرمود: "اگر از عمر دنيا جز يك روز باقى نمانده باشد خداوند آن روز را طولانى مى كند تا مردى از عترت من كه نام او نام من است حاكم زمين شود و آن را پر از عدل و داد مى كند؛ آن گونه كه از ظلم و جور پر شده باشد».

اين حديث را با مختصر تفاوتى در بسيارى از منابع اهل بيت عليهم السلام مى توان

ص: 434

يافت.

گرچه آلوسى در روح المعانى اين حديث را با نظر موافق ارزيابى نكرده؛ ولى در ذيل آن مى گويد: از طرق ما، پاره اى از روايات وارد شده كه مؤيّد اين معنى است - هرچند ما برآن تكيه نمى كنيم - مانند چيزى كه عطيّه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده است كه پس از تلاوت اين آيه فرمود: «اهل البيت هاهنا»: «اهل بيت عليهم السلام در اينجا هستند.» و اشاره به سوى قبله فرمود.(1)

قرطبى حديث ديگرى نيز در اين زمينه نقل مى كند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«زُوِيَتْ لِىَ الاَرْضُ فَرَأَيْتُ مَشارِقَها وَ مَغرِبَها وَ سَيَبْلُغُ مِلْكُ اُمَّتى ما زُوِىَ لى مِنْها»:

«زمين براى من گردآورى شد؛ و تمام مشارق و مغارب آن را ديدم و به زودى حكومت امّت من بر تمام آنچه در نظر من جمع و پيچيده شد (بر تمام روى زمين) استقرار خواهد يافت».(2)

از آنچه گفتيم پاسخ بسيارى از ايرادات مخالفان بر منطق پيروان اهل بيت عليهم السلام در تفسير اين آيه روشن مى شود.

توضيح اين كه: همان گونه كه گفتيم تحقق اين وعده الهى مراحلى دارد: يك مرحله از آن در مورد مؤمنان صالح در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله واقع شد؛ و بعد از فتح مكّه و سيطرۀ اسلام بر جزيرة العرب، مسلمانان در سايه اسلام و پيامبر صلى الله عليه و آله امنيت نسبى پيدا كردند و حاكم بر بخش عظيمى از منطقه شدند و آنچه در شأن نزول اين آيه آمده است تحقق يافت.

(در شأن نزول اين آيه در بسيارى از تفاسير، از جمله اسباب النزول، مجمع البيان، فى ظلال، و قرطبى (با تفاوت مختصرى) آمده است هنگامى كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و مسلمانان به مدينه هجرت كردند و انصار با آغوش باز از آنها

ص: 435

استقبال نمودند، تمامى عرب بر ضدّ آنان قيام نمودند آن چنان كه ناچار بودند اسلحه را از خود دور نكنند؛ شب را با سلاح بخوابند و صبح با سلاح برخيزند؛ ادامۀ اين حالت بر مسلمانان سخت آمد، بعضى مى پرسيدند تا كى اين حالت ادامه خواهد يافت ؟ آيا زمانى خواهد رسيد كه شب را با خيال راحت استراحت كنيم و از هيچ كس جز خدا نترسيم ؟! آيۀ فوق نازل شد و بشارت داد كه چنين زمانى فرا خواهد رسيد).

مرحلۀ ديگر آن، در زمان خلفا واقع شد كه اسلام بخش هاى عظيمى از جهان را زير بال وپر خود گرفت و امنيت و آرامش بيشتر براى مسلمين فراهم گشت.

ولى مرحلۀ سوّم و نهايى يعنى: عالمگير شدن اسلام و حاكميّت بر كلّ جهان توأم با امنيّت و آرامش و پيروزى سپاه توحيد بر لشكر شرك هنوز تحقق نيافته؛ و تنها در عصر قيام مهدى عليه السلام صورت خواهد پذيرفت. و اين معانى سه گانه كه سلسله مراتب يك واقعيت است هيچ منافاتى با هم ندارد.

ضمناً از اين آيه استفاده مى شود كه اين وعدۀ الهى مخصوص افرادى است كه داراى ايمان و عمل صالح باشند و به يقين در هر عصر و زمانى اين دو شرط تحقق يابد مرحله اى از اين حاكميّت الهى براى مسلمين فراهم خواهد شد و در نقطه مقابل هرگاه شكستى رخ دهد و مسلمين در چنگال دشمنان ناتوان و خوار گردند بايد دانست كه آن دو اصل كه دو شرط وعده الهى است به فراموشى سپرده شده:

ايمان ها ضعيف گشته، و عمل ها آلوده گرديده است!

***

آيين حق فرستاد، تا آن را بر همه آيين ها پيروز گرداند، هرچند مشركان ناخشنود باشند.».

قابل توجّه اينكه اين آيه، بعد از آيه يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اَللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ يَأْبَى اَللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ اَلْكٰافِرُونَ : «آنها مى خواهند نورِ خدا را با دهان خود خاموش كنند؛ ولى خدا جز اين نمى خواهد كه نور خود را كامل كند، هرچند كافران ناخشنود باشند.»

در اين آيات نيز همانند آيه سابق، خداوند وعدۀ غلبه و پيروزى اسلام را بر تمام اديان جهان داده است. در اينكه منظور از پيروزى اسلام بر تمام اديان چيست ؟ مفسّران احتمالات زيادى داده اند.

فخر رازى پنج تفسير در اينجا ذكر مى كند كه پاسخى است بر سؤالات مربوط به چگونگى اين غلبه:

1 - منظور، غلبه نسبى و موضعى است چرا كه اسلام در هر منطقه اى بر هر دين و آيينى پيروز شده است.

2 - منظور پيروزى بر اديان در جزيرة العرب است.

3 - منظور، آگاه ساختن پيامبر صلى الله عليه و آله از جميع اديان الهى است (در اينجا جمله «ليظهر» به معنى آگاه ساختن تفسير شده).

4 - منظور، پيروزى و غلبه منطقى است؛ يعنى خداوند منطق اسلام را بر ساير اديان پيروز مى گرداند.

5 - منظور، پيروزى نهايى بر تمام اديان و مذاهب به هنگام نزول عيسى عليه السلام و قيام مهدى عليه السلام است كه اسلام جهان گير خواهد شد.

بى شك تفسير آيه به پيروزى منطقى آن هم به صورت وعده اى بر آينده مفهوم درستى ندارد؛ زيرا پيروزى منطقى اسلام از همان آغاز آشكار بود؛ به علاوه ماده ظهور و اظهار لِيُظْهِرَهُ عَلَى اَلدِّينِ كُلِّهِ به طورى كه از موارد

ص: 437

استعمال آن در قرآن مجيد استفاده مى شود؛ به معنى غلبۀ خارجى و عينى است چنانكه در داستان اصحاب كهف مى خوانيم: إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ : «اگر آنان به شما دسترسى پيدا كنند سنگسارتان مى كنند».(1)

و در آيه 8 سوره «توبه» مى خوانيم: كَيْفَ وَ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لاٰ يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً «چگونه (پيمان مشركان ارزش دارد)، در حالى كه اگر بر شما غالب شوند، نه رعايت خويشاوندى با شما را مى كنند، و نه پيمان را؟!»

بديهى است نه بت پرستان قوم اصحاب كهف، و نه بت پرستان مكّه هرگز پيروزى منطقى بر خداپرستان نداشتند؛ غلبه آنها تنها غلبه خارجى بود. بنابراين منظور از غلبۀ اسلام بر تمام اديان، غلبۀ خارجى و عينى است نه غلبه منطقى و ذهنى.

اين غلبه - همان گونه كه نظير آن در بحث گذشته آمد - مراحل مختلفى دارد:

يك مرحله آن در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله واقع شد؛ و مرحله وسيع تر آن در قرون بعد، و مرحله نهايى به هنگام قيام مهدى عليه السلام حاصل مى شود چرا كه آيۀ شريفه سخن از غلبه اسلام بر تمام اديان بدون هيچ قيد و شرط مى گويد. و غلبه مطلق و بى قيدوشرط در صورتى به طور كامل تحقق مى بايد كه سراسر روى زمين را فراگيرد. همان گونه كه در روايت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله آمده است كه فرمود: «لا يَبْقى عَلى ظَهْرِ الاَرْضِ بَيْتُ مَدَرٍ وَ لا وَبَرٍ اِلّا اَدخَلَهُ اللّهُ كَلِمَة الاِسْلامِ »: «هيچ خانه اى بر صفحه روى زمين باقى نمى ماند - نه خانه هايى كه از سنگ و گل ساخته شده و نه خيمه هايى كه از كرك و مو بافته اند - مگر اينكه خداوند كلمۀ اسلام را در آن وارد مى كند».(2)

شبيه همين معنى در تفسير الدّر المنثور از سعيد بن منصور و ابن منذر و بيهقى در سننش از جابر بن عبد اللّٰه نقل شده است كه در تفسير اين آيه گفت:

ص: 438

ص: 439

اين تكرار نشان مى دهد كه قرآن مجيد با تأكيد هرچه بيشتر اين مسئله را پى گيرى كرده است.

در حديث ديگرى كه در منابع اهل سنّت از ابو هريره نقل شده است مى خوانيم:

منظور از جمله لِيُظْهِرَهُ عَلَى اَلدِّينِ كُلِّهِ ، خروج عيسى بن مريم عليه السلام است (و مى دانيم خروج عيسى بن مريم عليه السلام طبق روايات اسلامى به هنگام قيام مهدى عليه السلام است).(1)

اين بحث را با حديث ديگرى از قتاده مفسّر معروف نقل شده است به پايان مى بريم؛ او در تفسير اين آيه مى گويد: «اَلاَديانُ سِتَّةٌ : اَلَّذينَ آمَنُوا، وَ الَّذينَ هادُوا، وَ الصّابِئِينَ ، و النَّصارى، وَ المَجُوسُ ، وَ الَّذينَ اَشْرَكُوا، فَالادْيانُ كُلُّها تَدْخُلُ فى دِينِ الاِسْلامِ »: «در عالم شش دين وجود دارد: الذين آمنوا (مسلمانان)، يهود، ستاره پرستان، نصارى، مجوس و مشركان، همۀ اين اديان داخل در اسلام مى شوند».(2)

روشن است كه اين معنى به طور نهايى هنوز تحقق نيافته، و جز در عصر قيام مهدى عليه السلام حاصل نمى شود.

اين نكته نيز قابل ملاحظه است كه منظور از ميان رفتن آيين يهود و مسيحيّت به طور كامل نيست؛ بلكه منظور حاكميّت اسلام بر همۀ جهان است (دقت كنيد).

***

ص: 440

آثار انتظار ظهور مهدى عليه السلام

بعضى از ناآگاهان چنين پنداشته اند كه انتظار ظهور مهدى عليه السلام براساس آيات و روايات فوق، ممكن است سبب ركود و عقب ماندگى، يا فرار از زير بار مسئوليّت ها، و تسليم در برابر ظلم و ستم گردد. چرا كه اعتقاد به اين ظهور بزرگ مفهومش قطع اميد از اصلاح جهان قبل از او و حتّى كمك كردن به گسترش ظلم و فساد است تا زمينه ظهور آن حضرت فراهم گردد!

اين سخنى است كه سالها است بر سر زبان مخالفان و منكران قيام مهدى عليه السلام است و ابن خلدون به آن اشاره كرده است، در حالى كه مطلب كاملاً برعكس است و انتظار اين ظهور بزرگ آثار بسيار سازنده اى دارد، كه در ذيل به طور فشرده مى آوريم تا معلوم شود آنها كه چنين قضاوت كرده اند قضاوت عجولانه و حساب نشده اى است در برابر مسأله اى كه هم در قرآن مجيد به آن اشاره شده و هم در احاديث متواتره كه در كتب معروف اهل سنّت و منابع مشهور شيعه آمده و با صراحت مطرح شده است.

***

اجتماع است ؟

آيا ايجاد تحرك مى كند يا ركود؟

آيا مسئوليت آفرين است يا مايۀ فرار از زير بار مسئوليت ها؟!

و بالاخره آيا مخدر است يا بيدار كنند؟

ولى قبل از توضيح و بررسى اين سؤالات توجه به يك نكته كاملاً ضرورى است و آن اين كه سازنده ترين دستورات و عالى ترين مفاهيم هرگاه بدست افراد ناوارد يا نالايق يا سوءاستفاده چى بيفتد ممكن است چنان مسخ شود كه درست نتيجه اى برخلاف هدف اصلى بدهد و در مسيرى بر ضد آن حركت كند و اين نمونه هاى بسيار دارد و مسئلۀ «انتظار» به طورى كه خواهيم ديد در رديف همين مسائل است.

بهر حال براى رهايى از هرگونه اشتباه در محاسبه در اين گونه مباحث بايد به اصطلاح آب را از سرچشمه گرفت تا آلودگى هاى احتمالى نهرها و كانال هاى ميان راه در آن اثر نگذارد.

يعنى ما در بحث «انتظار» مستقيماً به سراغ اصلى اسلامى رفته و لحن گوناگون رواياتى را كه روى مسئلۀ «انتظار» تأكيد مى كند مورد بررسى قرار مى دهيم تا از هدف اصلى آگاه شويم.

اكنون با دقت به اين چند روايت توجه كنيد:

1 - كسى از امام صادق عليه السلام پرسيد: چه مى گوئيد درباره كسى كه داراى ولايت پيشوايان است و «انتظار ظهور» حكومت حق را مى كشد و در اين حال از دنيا مى رود؟

امام عليه السلام در پاسخ فرمود: «هُوَ بِمَنْزِلَةِ مِنْ كانَ مَعَ الْقائِمَ فى فُسْطاطِهِ - ثُمَّ سَكَتَ هُنَيْئَةً - ثُمَّ قالَ هُوَ كَمَنْ كانَ مَعَ رَسُولِ اللّٰه»: «او همانند كسى است كه با رهبر اين انقلاب در خيمۀ او (ستاد ارتش او) بوده باشد - سپس كمى سكوت كرد - و فرمود:

ص: 442

مانند كسى است كه با پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله در مبارزاتش همراه بوده است».(1)

عين اين مضمون در روايات زيادى با تعبيرات مختلفى نقل شده است.

2 - در بعضى «بِمَنْزِلَةِ الضّارِبِ بِسَيْفِهِ فى سَبيل اللّٰهِ »: «همانند شمشير زنى در راه خدا».

3 - و در بعضى ديگر «كَمَنْ قارَعَ مَعَ رَسُولِ اللّٰهِ بِسيْفِهِ »: «همانند كسى است كه در خدمت پيامبرش با شمشير بر مغز دشمن بكوبد»!.

4 - در بعضى ديگر «بِمَنزِلَةِ مِنْ كَانَ قاعِداً تحتَ لِواءِ القائِمِ » «همانند كسى كه زير پرچم قائم عليه السلام بوده باشد».

5 - و در بعضى ديگر «بِمَنْزِلَةِ الْمُجاهِدِ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللّٰه صلى الله عليه و آله»: «همانند كسى است كه پيش روى پيامبر جهاد كند».

6 - و بعضى ديگر «بِمَنْزِلَةِ مَنِ اسْتُشْهِدَ مَعَ رَسُولِ اللّٰهِ »: «همانند كسى است كه با پيامبر صلى الله عليه و آله شهيد شود».

اين تشبيهات هفت گانه كه در مورد انتظار ظهور مهدى عليه السلام در اين شش روايت وارد شده روشنگر اين واقعيت است كه يك نوع رابطه و تشابه ميان مسئلۀ «انتظار» از يك سو، و «جهاد»، و مبارزۀ با دشمن در آخرين شكل خود ازسوى ديگر وجود دارد (دقت كنيد).

7 - در روايت متعددى نيز انتظار چنين حكومتى را داشتن، به عنوان بالاترين عبادت معرفى شده است.

اين مضمون در بعضى از احاديث از پيامبر صلى الله عليه و آله و در بعضى از امير مؤمنان على عليه السلام نقل شده است، در حديثى مى خوانيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «اَفْضَلُ اَعْمالِ اُمَّتى اِنْتِظارُ الْفَرَجِ مِنَ اللّٰهِ عَزَّ وَ جَلّ »: «بالاترين اعمال امت من انتظار فرج از

ص: 443

ناحيه خدا كشيدن است».(1)

و در حديث ديگرى از پيامبر صلى الله عليه و آله مى خوانيم «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ اِنْتِظارُ الْفَرَج».(2)

اين حديث اعم از اينكه «انتظار فرج» را به معنى وسيع كلمه بدانيم يا به مفهوم خاص يعنى انتظار ظهور مسلح بزرگ جهانى باشد، اهميت انتظار را در مورد بحث ما روشن مى سازد.

اين تعبيرات همگى حاكى از اين است كه انتظار چنان انقلابى داشتن هميشه توأم با يك جهاد وسيع و دامنه دار است اين را در نظر داشته باشيد تا به سراغ مفهوم انتظار رفته سپس از مجموع آنها نتيجه گيرى كنيم.

بيگانگى با وضع موجود و عنصر اثبات خواهان وضع بهترين بودن است.

و اگر اين دو جنبه در روح انسان به صورت ريشه دار حلول كند سرچشمه دو رشته اعمال دامنه دار خواهد شد.

اين دو رشته اعمال عبارتند از: ترك هرگونه همكارى و هماهنگى با عوامل ظلم و فساد و حتى مبارزه و درگيرى با آنها از يك سو، و خودسازى و خوديارى و جلب آمادگى هاى جسمى و روحى و مادى و معنوى براى شكل گرفتن آن حكومت واحد جهانى و مردمى ازسوى ديگر.

و خوب كه دقت كنيم مى بينيم هر دو قسمت آن سازنده و عامل تحرّك و آگاهى و بيدارى است.

با توجّه به مفهوم اصلى «انتظار» به معنى روايات متعددى كه در بالا درباره پاداش و نتيجه كار منتظران نقل كرديم به خوبى درك مى شود. اكنون مى فهميم چرا منتظران واقعى گاهى همانند كسانى شمرده شده اند كه در خيمه حضرت مهدى عليه السلام يا زير پرچم او هستند يا كسى كه در راه خدا شمشير مى زند، يا به خون خود آغشته شده، يا شهيد گشته است.

آيا اينها اشاره به مراحل مختلف و درجات مجاهده در راه حق و عدالت نيست كه متناسب با مقدار آمادگى و درجه انتظار افراد است ؟

يعنى همان طور كه ميزان فداكارى مجاهدان راه خدا و نقش آنها با هم متفاوت است؛ انتظار و خودسازى و آمادگى نيز درجات كاملاً متفاوتى دارد كه هركدام از اينها با يكى از آنها از نظر مقدمات و نتيجه شباهت دارد، هر دو جهاداند و هر دو آمادگى مى خواهند و خودسازى، كسى كه در خيمۀ رهبر چنان حكومتى قرار گرفته يعنى در مركز ستاد فرماندهى يك حكومت جهانى است، نمى تواند يك فرد غافل و بى خبر و بى تفاوت بوده باشد، آنجا جاى هركس نيست، جاى افرادى است كه به حق شايستگى چنان موقعيت و اهميتى را دارند.

ص: 445

همچنين كسى كه سلاح در دست دارد و در برابر رهبر اين انقلاب با مخالفان حكومت صلح و عدالتش مى جنگد، آمادگى فراوان روحى و فكرى و رزمى بايد داشته باشد.

براى آگاهى بيشتر از اثرات واقعى «انتظار ظهور مهدى (ع)» به توضيح زير توجه كنيد.

انقلابى كه برخلاف انقلاب هاى پيشين جنبۀ منطقه اى نداشته بلكه هم عمومى و همگانى است و هم تمام شئون و جوانب زندگى انسان ها را شامل مى شود، انقلابى است سياسى، فرهنگى، اقتصادى و اخلاقى.

مى آورد، سنگرهاى لازم را مى سازد؛ آمادگى رزمى افراد خود را بالا مى برد.

روحيه افراد خود را تقويت مى كند و شعله عشق و شوق براى چنين مبارزه اى را در دل فرد فرد سربازانش زنده نگه مى دارد ارتشى كه داراى چنين آمادگى نيست هرگز در انتظار به سر نمى برد و اگر بگويد دروغ مى گويد.

انتظار يك مصلح جهانى به معناى آماده باش كامل فكرى و اخلاقى، مادى و معنوى، براى اصلاح همه جهان است. فكر كنيد چنين آماده باشى چقدر سازنده است.

اصلاح تمام روى زمين و پايان دادن به همه مظالم و نابسامانى ها شوخى نيست كار ساده اى نمى تواند باشد، آماده باش براى چنين هدف بزرگى بايد متناسب با آن باشد يعنى بايد به وسعت و عمق آن باشد!

براى تحقق بخشيدن به چنين انقلابى، مردان بسيار بزرگ و مصمم و بسيار نيرومند و شكست ناپذير، فوق العاده پاك و بلندنظر، كاملاً آماده و داراى بينش عميق لازم است.

و خودسازى براى چنين هدفى مستلزم به كار بستن عميق ترين برنامه هاى اخلاقى و فكرى و اجتماعى است، اين معناى انتظار واقعى آيا هيچ كس مى تواند بگويد چنين انتظارى سازنده نيست ؟

اين هماهنگى بايد به عظمت همان برنامه انقلاب جهانى باشد كه انتظار آن را دارند.

در يك ميدان وسيع مبارزه دسته جمعى هيچ فردى نمى تواند از حال ديگران غافل بماند بلكه موظف است هر نقطه ضعفى را در هركجا ببيند اصلاح كند و هر موضع آسيب پذيرى را ترميم نمايد؛ و هر قسمت ضعيف و ناتوانى را تقويت كند.

زيرا بدون شركت فعالانه و هماهنگ تمام مبارزين، پياده كردن چنان برنامه اى امكان پذير نيست.

بنابراين منتظران واقعى علاوه بر اينكه به اصلاح خويش مى كوشند وظيفه خود مى دانند كه ديگران را نيز اصلاح كنند.

اين است اثر سازنده ديگرى براى انتظار قيام يك مصلح جهانى، و اين است فلسفه آن همه فضيلت ها كه براى منتظران راستين شمرده شده است.

تنها چيزى كه مى تواند در آنها اميد بدمد و به مقاومت و خويشتن دارى دعوت كند و نگذارد در محيط فاسد حل شوند اميد به اصلاح نهايى است؛ تنها در اين صورت است كه آنها دست از تلاش و كوشش براى حفظ پاكى خويش و اصلاح ديگران بر نخواهند داشت.

و اگر مى بينيم در دستورات اسلامى يأس از آمرزش، يكى از بزرگترين گناهان شمرده شده است و ممكن است افراد ناوارد تعجب كنند كه چرا يأس از رحمت خدا اين قدر مهم تلقى شده؛ حتى مهم تر از بسيارى از گناهان، فلسفه اش در حقيقت همين است كه گناه كار مأيوس از رحمت، هيچ دليلى نمى بيند كه به فكر جبران بيفتد و يا لااقل دست از ادامۀ گناه بردارد، و منطق او اين است اكنون كه آب از سر من گذشته است چه يك قامت چه صد قامت! من كه رسواى جهانم غم دنيا هيچ است!، بالاتر از سياهى رنگ ديگر نباشد، آخرش جهنم است، من كه هم اكنون آن را براى خود خريده ام ديگر ازچه مى ترسم ؟! و مانند اين منطق ها...

امّا هنگامى كه روزنۀ اميد برايا و گشوده شود، اميد به عفو پروردگار، اميد به تغيير وضع موجود، نقطه عطفى در زندگى او خواهد شد و او را به توقف كردن در مسير گناه و بازگشت به سوى پاكى و اصلاح دعوت مى كند.

به همين دليل اميد را مى توان همواره به عنوان يك عامل مؤثر تربيتى در مورد افراد فاسد شناخت همچنين افراد صالحى كه در محيطهاى فاسد گرفتاراند، بدون اميد نمى توانند خويشتن را حفظ كنند.

نتيجه اين كه «انتظار ظهور» مصلحى كه هر قدر دنيا فاسدتر مى شود اميد ظهورش بيشتر مى گردد اثر فزايندۀ روانى در معتقدان دارد، و آنها را در برابر امواج نيرومند فساد بيمه مى كند؛ آنها نه تنها با گسترش دامنۀ فساد محيط مأيوس نمى شوند بلكه به مقتضاى. وعده وصل چون شود نزديك * آتش عشق تيزتر گردد وصول به هدف را در برابر خويش مى بينند و كوشش آنها براى مبارزه با فساد

ص: 450

و يا حفظ خويشتن با شوق و عشق زيادترى تعقيب مى گردد.

***

از مجموع بحث هاى گذشته چنين نتيجه مى گيريم كه اثر تخديرى انتظار تنها در صورتى است كه مفهوم آن مسخ يا تحريف شود - همان گونه كه جمعى از مخالفان، تحريفش كرده اند و جمعى از موافقان مسخش - اما اگر به مفهوم واقعى در جامعه و فرد پياده شود يك عامل مهم تربيت و خودسازى و تحرّك و اميد خواهد بود.

از جمله مدارك روشنى كه اين موضوع را تأييد مى كند اين است كه در ذيل آيۀ وَعَدَ اَللّٰهُ اَلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي اَلْأَرْضِ ...

«خداوند به كسانى از شما كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام داده اند وعده داده است كه به يقين، خلافت روى زمين را، به آنان خواهد داد» از پيشوايان بزرگ اسلام نقل شده است كه منظور از اين آيه «هُوَ الْقائِمُ وَ اَصْحابُهُ »: «مهدى عليه السلام و ياران او هستند».(1)

و در حديث ديگرى مى خوانيم: «نَزَلَتْ فى الْمَهْدى»: «اين آيه درباره مهدى عليه السلام نازل شده است».

در اين آيه مهدى عليه السلام و يارانش به عنوان اَلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ «كسانى كه از شما ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام داده اند» معرفى شده اند، بنابراين تحقق اين انقلاب جهانى بدون ايمان مستحكم كه هرگونه ضعف و زبونى و ناتوانى را دور سازد، و بدون اعمال صالحى كه راه را براى اصلاح جهان بگشايد امكان پذير نيست. و آنها كه در انتظار چنين برنامه اى هستند هم بايد سطح آگاهى و ايمان خود را بالا ببرند و هم در اصلاح اعمال خويش بكوشند.

ص: 451

تنها چنين كسانى هستند كه مى توانند نويد شركت در حكومت او به خود دهند؛ نه آنها كه با ظلم و ستم همكارى دارند؛ و نه آنها كه از ايمان و عمل صالح بيگانه اند.

نه افراد ترسو و زبونى كه براثر ضعف ايمان از همه چيز حتى از سايه خود مى ترسند.

و نه افراد سست و بى حال و بيكاره اى كه دست روى دست گذارده و در برابر مفاسد محيط و جامعه شان سكوت اختيار كرده و كمترين تلاش و كوششى در راه مبارزه با فساد ندارند.

اين است اثر سازندۀ قيام مهدى عليه السلام در جامعۀ اسلامى.

خداوندا! ديدگان ما را به جمالش روشن كن، و ما را از ياران وفادار و سربازان فداكارش قرار ده!

پايان جلد نهم پيام قرآن

ربيع الثانى سال 1415

مطابق با مهرماه سال 1373

ص: 452